Φιλοξενούμενα Κείμενα

Τέσσαρες Ἑλλαδικὲς Πτωχεύσεις

Φανερὲς ἢ Συγκεκαλυμμένες ( 1944 – 2017 )

Κείμενο ὁμιλίας στὸ

Ἰνστιτοῦτο Διπλωματίας

καὶ Διεθνῶν Ὑποθέσεων

Πέμπτη, 9 Νοεμβρίου 2017

ἀπὸ τὸν

Γεώργιο Ἰακ. Γεωργάνα

(2ο Μέρος)

Ὁ Κύκλος τῆς Ὑπερχρεώσεως ;

Ὁ ὑπουργὸς Οἰκονομικῶν τοῦ Λουδοβίκου τοῦ IE’ τῆς Γαλλίας, Ἰωσὴφ Μαρὶ Τερραί (Terray), ἀποσχηματισμένος μοναχός, διαβόητος ἐπὶ ἀκολασίᾳ καὶ ἀθυροστομίᾳ, ἀλλὰ καὶ ἄνθρωπος μὲ ἐξέχουσες ἱκανότητες καὶ ἀποφασιστικότητα, εἶχε δογματίσει ὅτι συχνότης πτωχεύσεων κατωτέρα τῶν τριῶν κατ’ αἰῶνα δηλοῖ ἔλλειψιν δημοσιονομικῆς εὐεξίας. Αὐτὰ κατὰ τὸν Ἀνδρέα Μ. Ἀνδρεάδη, διότι στὸ διαδίκτυο διαβάζει κανεὶς ὅτι ὁ Τερραί συνιστοῦσε μία πτώχευση μόνον κάθε ἑκατὸ χρόνια. Σὲ κάθε περίπτωση, τὸ νέον Ἑλληνικὸν κράτος, μὲ δέκα πτωχεύσεις σὲ 196 χρόνια, δὲν μπορεῖ νὰ τὸ κατηγορήσῃ κανεὶς γιὰ δημοσιονομικὴ νωθρότητα. Εἶναι, ὅμως, οἱ πτωχεύσεις αὐτὲς ἀναπόφευκτες ; Πρέπει κάθε γενεὰ νὰ τὶς γευθῇ ; Ἂν δοῦμε πιὸ προσεκτικὰ τὰ πράγματα, στὶς ἕξι ἀπὸ τὶς δέκα πτωχεύσεις τὸ κράτος μας ἔχει ἰσχυρὰ ἐλαφρυντικά. Τὸ συνέφερε νὰ θυσιάσῃ τὴν χρηματοπιστωτική του ὑπόληψη γιὰ νὰ σώσῃ μεγαλύτερα ἀγαθά, στὶς περισσότερες περιπτώσεις τὴν ἰδία τὴν ὕπαρξή του. Οἱ τελευταῖες, ὅμως, τέσσαρες πτωχεύσεις, δηλαδὴ καὶ αὐτὴ ποὺ ζοῦμε, εἶναι διαφορετικὲς. Μπορεῖ νὰ εἶναι, μάλιστα, ἡ τελευταία, καὶ χρεωκοπία. Διότι ὁ πτωχὸς δὲν πληρώνει διότι δὲν μπορεῖ, ἐνῶ ὁ χρεωκόπος δὲν πληρώνει, ἂν καὶ θὰ μποροῦσε.

Ἂς μείνουμε στὶς τέσσαρες μεταπολιτευτικὲς πτωχεύσεις. Τί βλέπουμε ; Καὶ στὶς τέσσαρες ὑπάρχουν οἱ φαινομενικῶς εὔκολες λύσεις : ἡ ἐξαφάνιση τοῦ ἐσωτερικοῦ δημοσίου χρέους διὰ τοῦ ὑπερπληθωρισμοῦ, ἡ Ἀμερικανικὴ βοήθεια, ἡ ὑποτίμηση, ἡ ἐξώθηση στὴν μετανάστευση, ἡ διολίσθηση, τὰ Εὐρωπαϊκὰ κονδύλια, ὁ ἄφθονος καὶ φθηνὸς δανεισμὸς μέσα στὴν Εὐρωζώνη. Δισεκατομμύρια ἀπὸ περισσεύματα ἄλλων – other people’s money – γιὰ νὰ τὰ μοιράσῃ ἡ Ἑλλαδικὴ κρατικὴ ἐξουσία στοὺς πελάτες της. Πῶς νὰ πείσῃ κανένας αὐτὸν ποὺ ἔχει ζήσει ἔτσι γιὰ (τοὐλάχιστον) δύο γενεές, νὰ ἀλλάξῃ ; Εἶναι ἀπολύτως ἀδύνατον. Τόσο τὸ ὑλικό, ὅσον καί, καιρίως, τὸ ἀνθρώπινο κεφάλαιό μας ἔχει δομηθῆ στὴν βάση τοῦ παρασιτισμοῦ. Καί, παρὰ τὴν κρίση, ἔτσι δομείται ἀκόμη. Προετοιμάζουμε ἀκόμη τὰ παιδιά μας γιὰ θέσεις σφραγιδοθετῶν στὸ εὐρύτερο δημόσιο. Μιλᾶμε γιὰ παρασιτισμό μας ὡς ἀτόμων καὶ γιά παρασιτισμό μας ὡς κοινωνίας. Τί ἄλλο ἀπὸ τὸ τελευταῖο εἶναι οἱ ὑποσχέσεις τῶν ἑκάστοτε ἀντιπολιτευομένων ὅτι αὐτοὶ θὰ κάνουν «καλύτερη διαπραγμάτευση» μὲ τοὺς ξένους. Ἄλλοι, πιὸ πυροβολημένοι, μιλοῦν γιὰ «ἀκσιοπρέπεια», «ἐθνικὴ κυριαρχί … α», «ὑπερηφάνεια» καὶ «ἀντίσταση». Ἐννοοῦν ὅτι θὰ εἶναι καλύτεροι ζητιάνοι, πιὸ ἀποτελεσματικοί. Τὸ ἴδιο καὶ οἱ δημοκόποι ποὺ μιλοῦν γιὰ «ὑπέρογκα πρωτογενῆ πλεονάσματα» καὶ «ἐλάφρυνση χρέους», γιὰ νὰ μὴν μιλήσουν γιὰ πραγματικὴ καὶ τίμια δουλειά.

Ἄλλοι, ἰσχυρίζονται ὅτι, γιὰ κάποιο λόγο, εἴμαστε ὁ περιούσιος λαός, τὸν ὁποῖον πρέπει τὰ 500 ἑκατομμύρια τῶν ὺπολοίπων Εὐρωπαίων νὰ διατηροῦν ἐς ἀεὶ ὡς ὑπότροφό τους. Πῶς οἱ φορολογούμενοι τῶν ΗΠΑ διατρέφουν τοὺς συμπολίτες τους ἀπὸ τὶς πολιτεῖες τοῦ Ἄρκανσω, τῆς Δυτικῆς Βιργινίας καὶ τοῦ Μισσισσιπῆ ; Ἄλλοι τοκίζουν στὴν γεωπολιτικὴ ἀξία τῆς Ἑλλάδος. Ἄλλοι στὸν «ὀρυκτὸ πλοῦτο».

Ὅλες αὐτὲς οἱ προφάσεις γιὰ νὰ εἴμαστε παράσιτα εἶναι περιττές. Ἡ ἐπαιτεία εἶναι ἕνα τίμιο, ἀνοικτό, ἐξόχως ἀνταγωνιστικὸ ἐπάγγελμα. Καὶ χῶρες-ζητιάνοι ὑπάρχουν πολλές. Ρωτῆστε τοὺς Κινέζους σὲ πόσες Ἀφρικανικὲς χῶρες ἔχουν «ἐπενδύσει» δανεικὰ κι ἀγύριστα. Ἐν τούτοις, ἡ γαλανή μας πατρίδα ἔχει καταφανὲς συγκριτικὸ πλεονέκτημα. Ἀπὸ τὶς τριάντα τόσες χῶρες, ποὺ σήμερα ὑπάρχουν στὰ ἐδάφη τῆς πρώην Ὀθωμανικῆς Αὐτοκρατορίας, ἡ Ἑλλάδα μας ἔχει τὸ ὑψηλότερο βιοτικὸ ἐπίπεδο. Ἐξαιρῶ τὴν θεοκρατικὴ Σαουδικὴ Ἀραβία, τὰ πετρελαιοφέουδα τοῦ Περσικοῦ Κόλπου καὶ τὸ μονίμως ἐπιστρατευμένο Ἰσραήλ.

Τὸ ὑπόδειγμα, οἰκονομικὸ καὶ πολιτικό, τῆς χώρας-ἐπαίτου, τῆς χώρας-ζητιάνου, τῆς χώρας-διακονιάρη, τῆς χώρας-τρακαδόρου μᾶς ἔχει ἐξυπηρετήσει πολὺ στὴν πράξη καί, καιρίως, ταιριάζει πολὺ μὲ τὶς προνεωτερικές, «κοινοτιστικές» μας ἀξίες, ἰδίως σὲ ἕναν κόσμο ποὺ φαίνεται ὅτι ἀργά, μὲ δισταγμούς, ἀλλὰ σταθερά, τὶς ἐγκαταλείπει. Οἱ προνεωτερικές ἀξίες ποὺ δίδουν προτεραιότητα στὴν διανομή ἀντὶ στὴν παραγωγὴ, στὴν ἱεραρχία καὶ τὴν προαγωγὴ κατ’ ἀρχαιότητα ἀντὶ τοῦ ἀνελεήτου καὶ ἀνάρχου ἀνταγωνισμοῦ, ἀντὶ τῆς κυριαρχίας τῶν ἀπλήστων καὶ ἀναλγήτων ἐργοδοτῶν, εἶναι πλησιέστερα στὶς προτιμήσεις, ὄχι μόνον τοῦ μέσου Ἕλληνα, ἀλλὰ καὶ τοῦ μέσου ἀνθρώπου σὲ ὅλον τὸν κόσμο. Ὁλόκληρος Κεϋνς, τὸ 1926, πρότεινε μερικὴ ἐπιστροφὴ στὶς μεσαιωνικὲς (ὁ ἴδιος τὶς λέει ἔτσι) μορφὲς «φεουδαρχικῆς», «ἱεραρχικῆς», «κοινοτιστικῆς», «αὐτοδιαχειριστικῆς», κοινωνικῆς καὶ οἰκονομικῆς ὀργανώσεως! Οὔτε εἶναι τυχαῖον ὅτι ἡ προνεωτερικότης εἶναι τόσο μακρόβια, τόσο γεωγραφικῶς κυρίαρχος ἢ ὅτι ἐπιβιώνει καὶ σήμερα, γιὰ παράδειγμα στὸ στρατὸ κάθε χώρας, ὅσο νεωτερικὴ κι ἂν εἶναι αὐτή. Δέν πιστεύουν μόνον οἱ Ἕλληνες ὅτι «πλούσιός ἐστιν ὁ ἐν τῷ ὁλίγῳ ἀναπαυόμενος».

Ὁ κόσμος, λοιπόν, δὲν προσχωρεῖ στὴν νεωτερικότητα ἀπὸ ἐπιλογή, ἀλλὰ ἀπὸ ἀνάγκη. Γιατί ; Πρῶτον διότι ἡ νεωτερικότης δὲν προσφέρει μόνον φαέϊσμπουκ καὶ τουΐττερ, ἀλλὰ καὶ ἀντισηψία, ἀναισθησία καὶ ἀντιβιοτικά. Σκεφθεῖτε τὴν ζωὴ χωρὶς αὐτά ! Χωρὶς τρεχούμενο νερό, χωρὶς καθαρὸ πόσιμο νερὸ, χωρὶς σύγχρονες συνθῆκες ὑγιεινῆς.25 Αὐτὰ δὲν εἶναι δεδομένα οὔτε τὰ ἔχουν, καὶ σήμερα ἀκόμη, ὅλοι. Αὐτοὶ ποὺ τὰ παρέχουν θέλουν καὶ δικαιοῦνται ἀντιστοίχου ἀξίας ἀντιπαροχές. Οἱ Κινέζοι ποὺ μᾶς προμηθεύουν ὅλα τὰ ἠλεκτρονικά μας, ὅπως ἐξήγησα σέ φίλτατό μου καθηγητή τῆς Φιλοσοφικῆς Σχολῆς, εἶναι σφόδρα πιθανὸν ὅτι προτιμοῦν, εἰς ἀντάλλαγμα, νὰ τοὺς κάνῃ κάποιος Ἕλληνας ἀέρα, ἀντὶ μάθημα γιὰ τὸν Πίνδαρο. Δεύτερον, διότι ἡ ἐπαιτεία, ὡς γενικευμένη πρακτική, εἶναι δυναμικῶς ἀσταθής. Ἅπαξ καὶ σημαντικὸς ἀριθμὸς μελῶν μιᾶς κοινωνίας κατορθώσει νὰ ἀποζῇ ἱκανοποιητικῶς ἀπὸ τὴν ἐπαιτεία, οἱ ὑπόλοιποι ἔχουν κάθε συμφέρον καὶ κίνητρο νὰ ἐπιδιώξουν νὰ γίνουν καὶ αὐτοὶ ἐπαῖτες καὶ παράσιτα. Σὲ πρακτικὸ ἐπίπεδο, παρατηροῦμε τὸ φαινόμενο στὴν Ἑλλάδα, ὅπου πολλοὶ σπεύδουν νὰ συνταξιοδοτηθοῦν προώρως, ὄχι τόσο γιὰ νὰ λάβουν τό γλίσχρον, πλέον, ποσὸ τῆς συντάξεως, ὅσο γιὰ νὰ παύσουν νὰ καταβάλλουν ἀσφαλιστικὲς εἰσφορές. Κατὰ τὴν Βαρώνη Θάτσερ, κάποτε τελειώνουν τὰ λεφτὰ τῶν ἄλλων. Τὸ φαινόμενο ἔχει συνοψίσει μὲ τὴν ἐπιγραμματικότητά του πολὺ ἐνωρίτερα ὁ Χαρίλαος Τρικούπης : «Ἡ ἐλεημοσύνη οὐδέποτε ὑπῆρξεν ἔρεισμα τῆς ἐργασίας».

Ἀκόμη καλύτερα ἔχει ἀποδώσει τὴν εἰκόνα τῆς Ἑλλάδος ποὺ σᾶς παρουσίασα, ἐδῶ καὶ 121 χρόνια, ὁ Ἀνδρέας Καρκαβίτσας στὴν ἀριστουργηματικὴ νουβέλα του «Ὁ Ζητιάνος». Οἱ κριτικοὶ τῆς λογοτεχνίας, κατὰ πλειοψηφίαν, βλέπουν ρεαλισμὸ καὶ νατουραλισμὸ στὸν Καρκαβίτσα. Ναί, ἀλλὰ ὑπάρχει καὶ ἡ δυνατὴ ἀλληγορία τοῦ Ἕλληνα, κακεκτύπου τοῦ πολυμηχάνου καὶ ἀδιστάκτου Ὀδυσσέως, ποὺ κοιτᾶ νὰ ἀπομυζήσῃ, πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως, τὰ πλεονάσματα, ἢ καὶ τὸ ὑστέρημα ἀκόμη, ἄλλων, (τῶν ἀσφαλισμένων τῆς Σλοβακίας, γιὰ παράδειγμα, σήμερα) γιὰ τὴν δική του καλοπέραση, χωρὶς ἠθικὲς ἀναστολές. Χωρίς κανένα ἔλεος δικό του γιὰ τὰ θύματά του ποὺ τὸν ἐλεοῦν !

Μὲ βάση τὴν διάγνωση αὐτήν, τί πρέπει νὰ κάνουμε ;

Τὸ πρῶτον καὶ κύριον εἶναι νὰ κρατᾶμε μικρὸ καλάθι. Τὸ ἀδιέξοδο τῆς στασιμοχρεωκοπίας, στὸ ὁποῖον βρισκόμαστε, ἔχει μεγάλη, ἐπιτυχῆ καὶ εὐδόκιμο προϋπηρεσία, εὐστάθεια καὶ σταθερότητα. Κάθε βουλησιαρχικὴ ἀπόπειρα ἐκ τῶν ἄνω εἶναι ἀπολύτως βέβαιον ὅτι δὲν μπορεῖ νὰ τὸ κλονίσῃ, πολὺ λιγώτερο νὰ τὸ ἀνατρέψῃ. Καλὸν εἶναι νὰ μὴν ἐλπίζουμε ὅτι θὰ ἀντιμετωπίσουμε τὸν καρκίνο μὲ ἀσπιρίνες. Ἰδοὺ σὲ τὶ νὰ μ ὴ ν ἐλπίζουμε:

Παιδεία : Τὸ συνηθισμένο φάρμακο, πραγματικὴ πανάκεια, γιὰ ὅσους δὲν θέλουν νὰ ἀλλάξουν σὲ τίποτε οἱ ἴδιοι καὶ φορτώνουν τὴν ὅποια προσαρμογὴ στοὺς ἐπιγόνους, δηλαδὴ τὴν ἀναβάλλουν γιὰ μετὰ ἀπὸ τριάντα χρόνια. Ἄλλωστε, τὰ τόσα δισεκατομμύρια δημοσίων δαπανῶν στὴν ἐκπαίδευση, ἐπὶ μεταπολιτεύσεως, ὁ πολλαπλασιασμὸς τῶν πανεπιστημιακῶν δασκάλων καὶ τῶν πτυχιούχων δὲν μᾶς ἔχουν δώσει μειώσεις σὲ κοινωνικὲς παθογένειες ὅπως τὸ κάπνισμα, ἡ τηλεθέαση τῶν σκουπιδικανάλων ἢ ἡ ζήτηση γιὰ τζόγο.

Συνταγματικὴ ἀναθεώρηση : Δέν ὑπάρχει σύνταγμα καὶ νόμος ὁ ὁποῖος νὰ μετατρέψῃ τοὺς φαύλους σὲ ἀγαθούς. Ἠ ἐμπειρία μας ἀπὸ νεωτεριστικὰ συντάγματα στὴν Ἑλλάδα εἶναι ὅτι ψηφίζονται γιὰ νὰ τὰ θαυμάσουν οἱ κουτόφραγκοι καὶ οἱ φραγκομαθημένοι καὶ γιὰ νὰ καταστρατηγηθοῦν ἀμέσως στὴν πράξη. Νὰ θυμίσω τὴν καθολικὴ ψηφοφορία, τὴν ὁποία, πρώτη σὲ ὅλον τὸν κόσμο, θεσμοθέτησε συνταγματικῶς ἡ Ἑλλὰς τοῦ 1843. Φαλκιδεύθηκε εὐθὺς ἀμέσως μὲ τὴν μέθοδο τῆς ἀγορᾶς ψήφου μὲ ἀντάλλαγμα πελατειακὲς παροχές. Μιὰ ἁπλῆ ἀριθμητικὴ ἄσκηση ἐπὶ τῶν ἀποτελεσμάτων τῶν προσφάτων ἐκλογῶν καὶ τοῦ δημοψηφίσματος τοῦ 2015, καθὼς καὶ τῆς ἀποχῆς, μπορεῖ νὰ μᾶς δείξῃ πόσο ἡ ἰδιοτέλεια ἔχει ἔρεισμα στὸ 44% τοὐλάχιστον τοῦ ἐκλογικοῦ σώματος, καὶ σήμερα ἀκόμη. Αὐτὸ τὸ 44% τῶν ἰδιοτελῶν ἔκανε τὸ 38% τῶν «ναὶ» στὸ δημοψήφισμα τοῦ Ἰουλίου τοῦ 2015, 82% «ναὶ» στὶς ἐκλογὲς τοῦ Σεπτεμβρίου. Εἶναι τὸ ἴδιο ἀκριβῶς ἰδιοτελὲς 44% ποὺ ἐγκατέλειψε τὰ κόμματα «ἐξουσίας» τὸν Μάϊο τοῦ 2012, ἀφοῦ βεβαιώθηκε ὅτι δέν εἶχαν πλέον χρήματα ἀπὸ δανεισμὸ γιὰ νὰ ἀγοράσουν, σὲ καλὴ τιμή, τὴν ψῆφό του.27

Διαφώτιση καὶ καλύτερη ἐνημέρωση τοῦ λαοῦ, ἐξήγηση τὸν λαὸ τοῦ πραγματικοῦ του συμφέροντος : Συγκαταβατική, ταπεινωτικὴ τοῦ λαοῦ καὶ παιδαγωγικὴ αὐταπάτη. Ὁ λαός, σκεπτόμενος ὀρθολογικώτατα, ἐπιζητεῖ τὴν ἐπάνοδο στὰ χρόνια τῆς δανεικῆς εὐημερίας. Ὅποιον προσπαθεῖ νὰ τὸν πείσῃ ὅτι εἶναι καλύτερη ἡ τιμία ἐργασία ἀπὸ τὴν τράκα τὸν θεωρεῖ, καὶ ὀρθῶς, ἀπατεῶνα.

Τεχνοκρατικὲς διαρρυθμίσεις καὶ παρεμβάσεις : Γνωρίζουμε ἀπὸ 200 χρόνια πείρας ὅτι αὐτὲς οἱ «χειρουργικές», ἐκ τῶν ἄνω παρεμβάσεις, ὅσο καλὰ σχεδιασμένες κι ἂν εἶναι, ὅσο καλοπροαίρετες κι ἂν εἶναι, ἀποτυγχάνουν μὲ πάταγο καὶ ὑψηλὸ κόστος ὅταν ἔρχονται σὲ ἀντίθεση μὲ τὸ ἄγραφο σύνταγμα τῆς παρασιτικῆς ἁρπαγῆς. Τὴν λίγη ἠθικὴ προῖκα τῶν μεταρρυθμίσεων δὲν πρέπει νὰ τὴν καῖμε ἀσυλλόγιστα.

Ἐλάφρυνση ἰδιωτικοῦ καὶ δημοσίου χρέους, χαμηλότερα ἰδιωτικὰ καὶ δημόσια ἐπιτόκια, μικρότερα πρωτογενῆ δημοσιονομικὰ πλεονάσματα : Ὄχι ! Αὐτὸ μὲ τίποτε δὲν πρέπει νὰ τὸ δεχθοῦμε, ἀκόμη καὶ ἂν μᾶς τὸ προτείνουν. Τὸ εὔκολο χρῆμα εἶναι διαχρονικῶς ἡ σοβαρωτέρα ἀπὸ τὶς ἐξωγενεῖς αἰτίες τῶν πτωχεύσεών μας. Διότι δὲν ἔχουμε τὶς γνώσεις καὶ τὴν πεῖρα νὰ τὸ διαχειρισθοῦμε σωστά. Πιὸ χαρακτηριστικὸ τῆς συγχύσεώς μας εἶναι ὅτι ἐξισώνουμε, καὶ σήμερα ἀκόμη, τὸν κεφαλαιοῦχο μὲ τὸν ἐπιχειρηματία. Δὲν ἔχουμε παραστάσεις ἀπὸ τὴν κεφαλαιακὴ συσσώρευση. Μόνον ὅποιος δουλέψῃ σκληρὰ γιὰ τὸ περίσσευμά του ξέρει πῶς θὰ τὸ διαφυλάξῃ καὶ πῶς θὰ τὸ τοποθετήσῃ καλύτερα. Αὐτὸ τὸ σκληρὸ μάθημα δὲν γίνεται νὰ τὸ ἀποφύγουμε. Μὲ ξένα πόδια δὲν γίνεται νὰ περπατήσῃ κανεὶς ἴσια.

Ξένες ἐπενδύσεις ἐκσυγχρονισμοῦ : Σὲ ποιάν ἀκριβῶς συνομοταξία τοῦ εἴδους τῶν ἐπενδυτῶν μπορεῖ νὰ ἀνήκουν αὐτοὶ ποὺ ἐξετάζουν νὰ ἐπενδύσουν σὲ χώρα ποὺ ἔχει πτωχεύσει δέκα φορές; Δέν μπορεῖ, λογικῶς, παρὰ νὰ ἀνήκουν στὴν συνομοταξία τῶν ἁρπακτικῶν καὶ τῶν παρασίτων, ἀπὸ τὰ ὁποῖα, ὅπως εἴδαμε, ἔχουμε ἤδη ἀφθονία. Ἀφοῦ, πράγματι, θέλουμε ἐπενδύσεις, ἂς μεριμνήσουμε νὰ εἶναι εὐπρόσδεκτα στὴν Ἑλλάδα τὸ παραγωγικὰ πλεονάσματα (δὲν τὰ λέω «κεφάλαια», οὔτε «κέρδη» γιὰ λόγους εὐπρεπείας Ἑλλαδικῆς) τῶν Ἑλλήνων, τὰ ὁποῖα φθάνουν καὶ περισσεύουν γιὰ τὴν ταχεῖα ἀνάπτυξη τῆς οἰκονομίας μας. Καὶ νὰ εἶναι εὐπρόσδεκτα μὲ ἴσους ὅρους καὶ ὄχι μὲ εἰδικὲς συμβάσεις ποὺ κυρώνει ἡ Βουλή. Γιὰ τοὺς ἐπιδόξους ἐπενδυτὲς τῆς σήμερον καὶ τοὺς ἐντοπίους μεταπράτες, διαμεσολαβητὲς καὶ «προστάτες» τους, ἴσως ἰσχύει ὁ λόγος τοῦ Γιώργου Σεφέρη : « Ὄχι Κύριε ! Ὄχι μ’ αὐτούς ! »

Τουρισμός : Δέν θὰ μᾶς σώσῃ. Γιὰ πολλοὺς λόγους : Ἔχει στοιχεῖα προσόδου, διότι τρῶμε, διὰ τοῦ τουρισμοῦ, ἀπὸ τὰ ἕτοιμα ποὺ μᾶς κληροδότησε ἡ φύσις, ἥλιο καὶ θάλασσα, καὶ ἄλλα ἕτοιμα, αὐτὰ ποὺ μᾶς κληροδότησαν οἱ ἔνδοξοι πρόγονοι. Ἀδούλευτο χρῆμα, λοιπόν, καὶ ἐδῶ, ἔστω μερικῶς. Θυμίζω ὅτι ὁ ὁρισμὸς τῆς οἰκονομικῆς προσόδου εἶναι ὅτι δὲν δημιουργεῖς κάτι, ἀλλὰ περιφράσσεις κάτι ποὺ ἤδη ὑπάρχει καὶ κάθεσαι στὴν εἴσοδο καὶ κόβεις εἰσιτήριο. Εἶναι καὶ ἐποχιακὸς ὁ τουρισμός, μήνας ποὺ θρέφει τοὺς ἕνδεκα καὶ τὴν ραστώνη τους, χρειάζεται τεράστιες πάγιες ἐπενδύσεις, ποὺ μένουν ἀνενεργὲς γιὰ πολλοὺς μῆνες τὸν χρόνο, καὶ ἡ συντήρησίς τους κοστίζει. Ἀλλά, τὸ κυριώτερο εἶναι ὅτι, ἐν ὄψει μιᾶς μελλοντικῆς κοινωνίας τῆς γνώσεως, οἱ σχολικὲς ἐπιδόσεις εἶναι οἱ χαμηλότερες ἀκριβῶς στὶς τουριστικώτερες περιοχὲς τῆς Ἑλλάδος. «Μὴν στραβώνεσαι παιδάκι μου μὲ τὰ βιβλία. Τὰ ἐνοικιαζόμενα δωμάτια κοίταξε.» Καταπραϋντικὸ καὶ ἀναλγητικό, λοιπόν, εἶναι ὁ τουρισμός. Φάρμακο δὲν εἶναι.

Μετανάστευση : οὔτε κι αὐτὴν τὴν βλέπω νὰ μακροημερεύῃ. Ὅταν οἱ πιστωτὲς καὶ ἑταῖροι τοῦ Ἑλλαδικοῦ κράτους καταλάβουν ὅτι οἱ νεώτεροι καὶ πιὸ παραγωγικοὶ πολίτες του δραπετεύουν ὥστε νὰ ἀποφύγουν νὰ συνεισφέρουν στὴν ἐξυπηρέτηση τοῦ δημοσίου χρέους, δὲν θὰ μείνουν μέ σταυρωμένα τὰ χέρια. Ὅπως σήμερα ἐμποδίζουν τὴν ἐκροὴ κεφαλαίων, μεθαύριο θὰ ἀνακόψουν τὴν ἐκροὴ ἐργατικῶν χεριῶν καὶ ἐγκεφάλων.

Ἀποκρατικοποιήσεις : Καλὴ ἰδέα, ἀλλὰ πρωθύστερη. Διότι καὶ τώρα ἰδιωτικὲς εἶναι, στὴν πραγματικότητα, ὅλες οἱ τ ά χ α  δ η μ ό σ ι ε ς ἐπιχειρήσεις καὶ ὀργανισμοί. Λειτουργοῦν, δηλαδή, ὄχι γιὰ τὸ κοινὸ καλό, ἀλλὰ γιὰ τὸ ἰδιοτελὲς συμφέρον τῶν μισθοδοτουμένων σ’ αὐτές. Δὲν ἔχετε παρὰ νὰ ἐπισκεφθῆτε ἕνα ἀπὸ τὰ διάσημα τεμπελχανεῖα, ὅπως τὴν ΕΡΤ ἤ, ἀκόμη καλύτερα, τὴν ΕΥΔΑΠ. Θὰ δεῖτε νέους ἀνθρώπους, καθισμένους σὲ γραφεῖα νὰ παρακολουθοῦν, μὲ ὀργή, εἶναι ἡ ἀλήθεια, τὴν ζωή τους νὰ κυλᾷ ἀνάμεσα στοὺς ἀστραγάλους τους, χωρὶς νὰ μποροῦν νὰ κάνουν τίποτε γι’ αὐτό. Πρῶτα, λοιπόν, χρειαζόμαστε γνήσιες κ ρ α τ ι κ ο π ο ι ή σ ε ι ς . Ὅταν ἀπεργεῖ τὸ «Μετρό», οἱ τόκοι ποὺ πληρώνουμε γιὰ τὴν κατασκευή του τρέχουν. Ἂς χρεώσουμε, ἔστω ἕνα μέρος τους, στοὺς ἀπεργούς. Δέν εἴμαστε ἐμεῖς, οἱ ὑπόλοιποι πολίτες, ἕνας ὁποιοσδήποτε ἰδιώτης ἐργοδότης. Ἂς δείξουμε πρῶτα ὅτι τὸ καταλαβαίνουμε αὐτό καί, γιὰ ἰδιωτικοποιήσεις, βλέπουμε. Ἀλλὰ εἴμαστε «ζωντόβολα» ὅπως ἀποκαλεῖ ὅσα κορόϊδα τὸν ἐλεοῦν, ὁ «Ζητιάνος» τοῦ Καρκαβίτσα.

Λοιπόν, θὰ μέ ρωτήσετε, δέν μποροῦμε τίποτε νὰ κάνουμε παρὰ νὰ συμφιλιωθοῦμε μὲ τὴν μαύρη μοῖρά μας ; Καὶ αὐτὸ μόνον θὰ ἦταν κέρδος, διότι θὰ ἦταν ἕνα διάλειμμα καὶ ἀνακούφιση ἀπὸ τὴν διαχρονικὴ Ἑλλαδικὴ κλάψα-ξάπλα. Ὄχι ὅμως !

«Περὶ τούτου ἔχω γνώμην ὅλως ἐναντίαν. Τὴν λεγομένην ἀπογοήτευσιν δὲν θεωρῶ κατ’ οὐδένα τρόπον ὡς δικαιολογοῦσαν τὴν σταύρωσιν τῶν χειρῶν. Ὁ χρόνος δὲν διορθώνει μόνος του τίποτε, ἀλλὰ μόνη ἡ ἐν τῷ χρόνῳ ἐργασία. Τὸν ἀγῶνα κατὰ τῆς ἀνικανότητος καὶ ὑπὲρ τῆς ἀληθείας πιστεύω ὑποχρεωτικὸν καὶ ἐπὶ τῇ ὑποθέσει ἀκόμη ὅτι θὰ ἦτο μάταιος. Δὲν θεωρῶ ὅμως αὐτὸν ὡς τοιοῦτον … », ἔγραψε ὁ Ἐμμανουὴλ Ροΐδης τὸ 1894. Ἔτσι πιστεύω κι ἐγώ.

Πρῶτον, ποὺ πρέπει νὰ ἐπιτύχουμε, εἶναι ἡ αὐτογνωσία. Νὰ δοῦμε μήπως, πράγματι, κι ἐμεῖς συμμετέχουμε στὸ παιγνίδι αὐτὸ τοῦ παρασιτισμοῦ καὶ μήπως μποροῦμε νὰ ἀποκοποῦμε, ἔστω ἐν μέρει, ἀπὸ αὐτό. Μεγάλο μέρος τῶν συμφορῶν μας ἀπὸ τὶς πτωχεύσεις ὀφείλεται στὴν αὐταπάτη μας ὅτι ὅλα ἔβαιναν καλῶς. Καμαρώναμε γιὰ τὴν κοινωνικὴ ἁρμονία τῆς μεταπολιτεύσεως, ἐνῶ αὐτὴ ἦταν κίβδηλη, ἀγορασμένη μὲ πελατειακὲς παροχές. Καὶ κάναμε πὼς πιστεύαμε τοὺς κάθε λογῆς ἰνστρούχτορες ποὺ παρίσταναν τὴν Ἑλλάδα ὡς δῆθεν παράδεισο τοῦ κεφαλαίου, ἐνῶ κάθε ξένος ἐπενδυτής, πλὴν τῶν ἁρπακτικῶν, ἄκουγε «Ἑλλάδα» καὶ ἔπαιρνε δρόμο. Λὲς καὶ ἄφηνε ὁ φθόνος καὶ τὸ αἴσθημα μειονεξίας μας ποτὲ κανένα ὑπόλοιπο παραγωγικοῦ πλεονάσματος στὰ χέρια μὴ διαπλεκομένου ἐπιχειρηματία.

Δεύτερον, νὰ παρατηρήσουμε πῶς παίζουν τὸ παιγνίδι αὐτὸ τοῦ παρασιτισμοῦ οἱ συμπολίτες μας καὶ νὰ μὴν καταπίνουμε ἀμάσητα τὰ πονεμένα λόγια τὰ μεγάλα, γιὰ «ἀνθρωπιστικὴ κρίση», γιὰ «γερμανο-σιωνιστικὴ συνομωσία», ποὺ θὰ μᾶς πάρῃ τὸν «ὀρυκτὸ πλοῦτο» (καὶ τὸ κελεποῦρι ἀμυθήτου ἀξίας, ποὺ λέγεται ΟΣΕ), γιὰ «ἀπεχθὲς χρέος» γιὰ «ἐθνικὸ νόμισμα», γιὰ τὰ «ὁμόλογα» Σώρρα καὶ τὰ παρόμοια. Οὔτε νὰ τοὺς πληρώνουμε ἐμεῖς τοὺς φόρους, ὅπως κάνουμε ὅ,ποτε ἀνεχόμεθα νὰ μὴν ἐκδίδουν ἀπόδειξη.

Τρίτον, νὰ ἀντιμετωπίζουμε μὲ σθένος καὶ θάρρος τὴν θρασεῖα ἀγυρτεία καὶ μπαρουφολογία σὲ κάθε πεδίον τοῦ δημοσίου λόγου. Ἀλλὰ καὶ μὲ τὸ σεβασμὸ ποὺ ἐπιβάλλει ἡ τεραστία δύναμις, καὶ στοὺς μορφωμένους ἀκόμη, τοῦ παραλογισμοῦ καὶ τῆς ἡμιμαθείας. Πολλὲς φορές, ἡ γελοιοποίησις εἶναι αἱρετωτέρα τοῦ σοβαροῦ διαλόγου. Ἔχετε δεῖ τὰ σκίτσα τοῦ Ἀρκᾶ γιὰ τὴν κρίση ; Διότι τὸ παράσιτο ποτὲ δὲν θὰ παραδεχθῇ σὲ σοβαρὸ διάλογο ὅτι παρασιτεῖ. Ἂς τὸ μαθαίνουν, τοὐλάχιστον, οἱ τρίτοι. Ἡ εὐθύνη, στὸ πεδίον αὐτό, τῆς πνευματικῆς ἡγεσίας μας εἶναι τεραστία. Διότι οἱ πολιτευόμενοι φοβοῦνται νὰ ἀντιμετωπίσουν τὶς βαροῦφες πού, ὅμως, χαϊδεύουν τὰ αὐτιὰ τῶν ψηφοφόρων. Οἱ δημοσιογράφοι θέλουν βαρουφολόγους, για νὰ ἔχουν τηλεθέαση. Οἱ καθηγητὲς τοῦ πανεπιστημίου, ὅμως, τί ζόρι τραβοῦν ; Γιατί ἀφήνουν τοὺς φοιτητές τους ἐκτεθειμένους στὸ δηλητήριο τῆς, κατὰ κύριο λόγο ἀριστερωνύμου (διότι ἡ ἀριστερωσύνη της εἶναι πέτσινη) μπουρδολογίας ; Θὰ ἔλεγα, μάλιστα, ὅτι ἡ χρεωκοπία μας εἶναι κυρίως πνευματική, διανοητικὴ καὶ ἠθική καὶ τὰ οἰκονομικά της συμπτώματα εἶναι τὰ λιγώτερο δυσάρεστα. Συγκρίνετε τὴν δήλωση τοῦ Ἀρχιεπισκόπου ὅτι εἶναι «εὐρωσκεπτικιστής» μὲ τὸ θάρρος τοῦ ἀνωνύμου παπᾶ τῆς ἐπαρχίας, ποὺ βλέπουμε στὸ youtube νὰ μπαίνῃ στὸ ἐπαρχιακὸ καφενεῖο καὶ νὰ καταγγέλλῃ τὸν Σώρρα ὡς ἀγύρτη. Ὁ πρῶτος, «δεξιῶς κατὰ τοὺς καιροὺς πολιτευόμενος», εἶναι ἀντιπρόσωπος καὶ φερέφωνο τῆς ρασοφορούσης δημοσιοϋπαλληλίας ποὺ δυσφορεῖ γιὰ τὶς περικοπὲς ποὺ χρειάσθηκε, στὴν ὑπερτάτη ἀνάγκη του, νὰ κάνῃ τὸ κράτος. Ὁ δεύτερος μόνον εἶναι πραγματικὸ μέλος τῆς Ἐκκλησίας. Δυστυχῶς …

Τέταρτον, πιὸ πρακτικό, νὰ μετρηθοῦμε. Νὰ ζητήσουμε ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον τῶν Οἰκονομικῶν νὰ ὑπολογίσῃ, βάσει Ἀριθμοῦ Φορολογικοῦ Μητρώου (ΑΦΜ), πόσοι κάθε χρόνο, σὲ ἀλγεβρικοὺς ὅρους, σὺν καὶ πλήν, συνεισφέρουν στὸ δημόσιο ταμεῖο καὶ πόσοι τὸ ἀπομυζοῦν. Πόσοι εἴμαστε ρ α γ ι ά δ ε ς καὶ πόσοι ἀ γ ά δ ε ς . Νὰ ζητήσουμε νὰ ἀναγράφεται τὸ στοιχεῖο αὐτὸ στὸ ἐκκαθαριστικό μας. Δὲν μπορεῖ, ἐπὶ δεκαετίες, νὰ ποζάρουν οἱ τρεφόμενοι ἀπὸ τοὺς φόρους, δημόσιοι ὑπάλληλοι, ὡς συνεπεῖς φορολογούμενοι. Φοροφ α γάδες εἶναι. Καὶ οἱ συνταξιοῦχοι, ἐπίσης, κατὰ τὸ μέρος ποὺ τὸ ἀσφαλιστικό τους ταμεῖον χρηματοδοτεῖται ἀπὸ φόρους καὶ εἰσφορὲς ἄλλων. Καὶ γιὰ τὰ νομικὰ πρόσωπα, νὰ ἀξιώσουμε νὰ δημοσιεύουν στὶς χρηματοπιστωτικές τους καταστάσεις τὸ ποσὸν τοῦ κύκλου τῶν ἐργασιῶν τους ποὺ τιμολογεῖται σὲ ΑΦΜ τοῦ εὐρυτέρου δημοσίου.

Ὁ χῶρος τῶν μεταρρυθμιστῶν στὴν σημερινὴ Ἑλλάδα πάσχει σοβαρῶς ἀπὸ αὐταπάτες καὶ ὑπεραισιοδοξία. Ἐκεῖνο ποὺ εἶναι λογικὸ νὰ ἐλπίζουμε στὰ λίγα προσεχῆ χρόνια, καὶ ἐφ’ ὅσον καὶ ἡ Εὐρωπαϊκὴ Ἕνωσις καὶ ὴ Εὐρωζώνη συνεχίσουν νὰ ὑπάρχουν, εἶναι ἡ στασιμότης τῶν ἐγκαταλελειμμένων χωριῶν τῆς ἐπαρχίας μὲ συνεχῆ δημογραφικὴ κάμψη καὶ μείωση τοῦ ἐνεργοῦ πληθυσμοῦ. Νὰ ὑπάρχουμε, ἀλλὰ νὰ μὴν ζοῦμε, κατὰ τὸν Φώτη Κόντογλου. Νὰ ἐπιβιώσουμε ὡς ἕνα εἶδος, Εὐρωπαϊκοῦ Ἄρκανσω, Δυτικῆς Βιργινίας καὶ Μισσισσιπῆ, ἀλλὰ μὲ λιγώτερες ἐπιδοτήσεις.

Σὲ ἡλικία 18 ἐτῶν, νέος φοιτητὴς στὸ Λονδῖνο, ἄκουσα ἀπὸ Ἑλληνοκύπριο φίλο μου, μελλοντικὸ τακτικὸ καθηγητή, σὲ ἡλικία μόλις 38 ἐτῶν, στὸ Imperial College, τὸ γεμᾶτο δικαιολογημένη πικρία ἀπόφθεγμα : «Οἱ λαοὶ χωρίζονται σὲ καραγκιόζηδες καὶ μή. Ἀνήκομεν εἰς τοὺς πρώτους». Πόσο μὲ εἶχε πονέσει τότε … Ἀλλὰ καὶ σήμερα ἀκούεται ἐπίκαιρο …

Ἐκτὸς ἐὰν …

Θέλω νὰ κλείσω μὲ μιὰν ἀνάμνηση τῆς συζύγου μου, Σοφίας Μουρούτη-Γεωργάνα, ἀπὸ τὴν Ἡμέρα Πατρίδος στὶς Χριστιανικὲς θερινὲς κατασκηνώσεις τῆς Βραυρῶνος. Ἡ ἀπαγγελία τῶν κατασκηνωτριῶν τελείωνε μὲ τὸ δίλημμα αὐτό, ποὺ πρέπει, πιστεύω, νὰ θέσουμε καὶ νὰ συνεχίσουμε νὰ θέτουμε στοὺς ἑαυτούς μας :

« Λ α μ π α δ η φ ό ρ ο ς  ἢ  ζ ή τ ο υ λ α ς στὰ πέρατα τῆς γῆς ;»

Advertisements

Φιλοξενούμενα Κείμενα

Τέσσαρες Ἑλλαδικὲς Πτωχεύσεις

Φανερὲς ἢ Συγκεκαλυμμένες ( 1944 – 2017 )

Κείμενο ὁμιλίας στὸ

Ἰνστιτοῦτο Διπλωματίας

καὶ Διεθνῶν Ὑποθέσεων

Πέμπτη, 9 Νοεμβρίου 2017

ἀπὸ τὸν

Γεώργιο Ἰακ. Γεωργάνα

(1ο Μέρος)

– 1-

Τὶς πρῶτες μέρες τοῦ Αὐγούστου 2009, μέσα στὴν θερινὴ χαύνωση τῆς συγκεκριμένης στιγμῆς κάθε χρονιᾶς, περιμένουμε στὸ ἐξοχικό μας σπίτι, στὰ Καλύβια Θορικοῦ, τὸν καλό μας φίλο ἀπὸ τὰ ἀμέριμνα καὶ ἀνύποπτα (καθ’ ὅτι καὶ καλοπληρωμένα …) χρόνια μου στὶς Βρυξέλλες, μαζὶ μὲ τὴν σύζυγο καὶ τὶς δυό τους θυγατέρες. Τὴν αὐστηρὴ λογική του καὶ τὸν ὠμὸ ρεαλισμό του πολλοὶ ἔχουν ἐκτιμήσει, Ἕλληνες καὶ ξένοι, καὶ ἔχουν ζητήσει τὴν γνώμη του μέχρι καὶ Εὐρωπαῖοι Ἐπίτροποι καὶ Ἕλληνες πρωθυπουργοί. «Καλῶς ὁρίσατε, περάστε», τοῦ λέω μόλις περνᾶ τὸ κατώφλι. Ὄρθιος, πρὶν κἂν καθήσῃ, ἀμέσως μὲ ρωτᾶ : «Τί γίνεται ; Θὰ κηρύξετε πτώχευση ;» Ἔτσι ἀπότομα ἔμαθα, πρώτη φορά, γιὰ τὴν πτώχευση τοῦ 2010. Καὶ ἤμουν, ὑποτίθεται, κάποιος ποὺ παρακολουθοῦσε τὰ πράγματα τῆς οἰκονομίας.

Καὶ ὅμως, ἡ πτώχευση αὐτὴ δὲν ἦταν ἡ πρώτη ποὺ εἶχα ζήσει. Τὸ Ἑλλαδικό μας κράτος, στὰ 196 χρόνια ποὺ ὑπάρχει, ἔχει προλάβει νὰ πτωχεύσῃ δέκα ὁλόκληρες φορές. Σήμερα, θὰ σᾶς μιλήσω γιὰ τὶς πλέον πρόσφατες πτωχεύσεις, αὐτὲς ποὺ ἔχει προλάβει νὰ ζήσῃ ἡ γενεὰ τῶν πατέρων μας, ἐκείνων ποὺ γεννήθηκαν τὴν δεκαετία τοῦ 1930.

Πρῶτα οἱ ἡμερομηνίες : 1944, ὁ ἐκμηδενισμὸς τῶν καταθέσεων μὲ τὸν νόμο Σβώλου. 1953, ἡ ἐπιθετικὴ ὑποτίμηση κατὰ 50% τῆς δραχμῆς, ἡ ἐπιλεγομένη «τοῦ Μαρκεζίνη». Τρίτον, ἡ διολισθαίνουσα χρεωκοπία τῆς εἰκοσαετίας 1973-1993 καί, τέλος, τὸ 2010, ἡ τωρινὴ πτώχευση τῆς γενεᾶς μας καὶ τῆς καρδιᾶς μας.1

Θὰ πῶ λίγα λόγια χρονογραφικῶς, γιὰ κάθε ἕνα ἀπὸ τὰ πτωχευτικὰ αὐτὰ ἐπεισόδια. Θέλω νὰ ἀναδείξω τὰ κοινά τους σημεῖα, τὴν ἀλληλοτροφοδότησή τους καὶ τὴν κοινή τους, ὅπως πιστεύω, αἰτία. Θέλω, ἐπίσης, νὰ προτείνω δύο ἢ τρία πράγματα ποὺ θὰ μπορούσαμε, ἐνδεχομένως, νὰ κάνουμε ὥστε νὰ μὴν κληροδοτήσουμε τὴν ἴδια μοῖρα στὰ παιδιά μας.

Ptoxefsi-1932

1Οἱ ὑπόλοιπες πτωχεύσεις, φανερὲς καὶ συγκεκαλυμμένες, συνέβησαν : τὸ 1827 γιὰ τὰ Δάνεια τῆς Ἀνεξαρτησίας, τὸ 1843 γιὰ τὸ Συμμαχικὸν Δάνειον, τὸ 1893 γιὰ τὰ δάνεια ἀπὸ τὸ 1879 καὶ ἔπειτα, τὸ 1919 μὲ τὴν κατάργηση τοῦ νόμου ͵ΒΦΙΘ’ τοῦ Πιστωτικοῦ Συμβιβασμοῦ τοῦ 1898, τὸ 1922 μὲ τὴν διχοτόμηση τοῦ χαρτονομίσματος καὶ τὸ 1932 γιὰ τὰ δάνεια μετὰ τὸ 1924.

-2-

Ἡ Κυβέρνησις τῆς Ἀπελευθερώσεως – ἡ ἑβδόμη (οἱονεί) Ἑλλαδικὴ πτώχευσις

Ἡ κυβέρνησις τῆς Ἀπελευθερώσεως τοῦ 1944 ἦλθε στὴν Ἑλλάδα κατεσπευσμένως γιὰ νὰ προλάβῃ τὴν ἐπικράτηση τῶν κομμουνιστῶν καὶ στὴν πρωτεύουσα, ἀφοῦ γιὰ τὴν ὑπόλοιπη Ἑλλάδα δὲν μποροῦσε νὰ λάβῃ μέριμνα. Τὰ οἰκονομικά της σχέδια, ἐὰν εἶχε, δὲν εἶχαν ὡριμάσει. Ἡ Κατοχὴ εἶχε ἀπομυζήσει ὅσους λίγους πόρους μποροῦσε νὰ παραγάγῃ ἡ Ἑλληνικὴ οἰκονομία διὰ τῆς ἐκδόσεως πληθωριστικοῦ χαρτονομίσματος, τὴν κυκλοφορία καὶ ἀποδοχὴ τοῦ ὁποίου ἐπέβαλαν διὰ τῶν ὅπλων οἱ ἀρχὲς κατοχῆς. Τὰ πολυβόλα τῶν κατακτητῶν εἶχαν πολὺ λιγώτερα θύματα ἀπὸ ὅσα δημιούργησε ὁ ὑπερπληθωρισμὸς καὶ ἡ συνακόλουθη πεῖνα τῆς Κατοχῆς.

Τὸ οἰκονομικὸν ἐπιτελεῖον τῆς κυβερνήσεως τῆς Ἀπελευθερώσεως, οἱ καθηγητές, Ἀλέξανδρος Σβῶλος, Ἄγγελος Ἀγγελόπουλος καὶ Ξενοφῶν Ζολώτας, παρεσύρθησαν, ὅπως φαίνεται, ἀπὸ τὸ κλίμα εὐφορίας καὶ προσδοκιῶν ἀμέσου ἀνακουφίσεως. Τὸν Κυριᾶκο Βαρβαρέσσο, πιὸ ἔμπειρο στὰ πρακτικὰ ζητήματα καὶ Διοικητὴ τῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος, τὸν ἀντιπαθοῦσαν οἱ πολιτικοὶ ὡς συνεργασθέντα μὲ τὴν 4η Αὐγούστου καὶ ὡς ἀπόντα ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα, μαζὶ μὲ ὅλην τὴν ἐξόριστη κυβέρνηση, κατὰ τὴν Κατοχή.1 Ἤλπιζαν νὰ ἄρουν γρήγορα τὸ καθεστὼς περιορισμῶν, ποὺ ἐκεῖνος εἶχε ἐμπνευσθεῖ καὶ ἐφαρμόσει στὰ χρόνια πρὶν τὸν πόλεμο. Στὴν πράξη, ἐπειδὴ καὶ τὰ χρήματα, σὲ χρυσὸ καὶ λίρες Ἀγγλίας, στερλίνες καὶ στρατιωτικές, ποὺ ἔφερε μαζί της ἡ κυβέρνηση ἦταν πεπερασμένα, θεώρησαν φρόνιμο νὰ τὰ ταμιεύσουν καὶ νὰ μὴν τὰ διοχετεύσουν ἀθρόως στὴν ἀγορά. Φυσικά, αὐτὴ ἡ ἐπιλογὴ κατέστησε ἀκριβῶς τὰ χρήματα αὐτὰ ἀκόμη πιὸ πολύτιμα. Ἔτσι, καὶ τὴν ἰσχνὴ συναλλαγματικὴ προῖκα τῆς κυβερνήσεως τῆς Ἀπελευθερώσεως ἐξανέμισαν καὶ αὐστηροτέρους ἐλέγχους, τελικῶς, ἐθέσπισαν !

Ἦταν ἀκριβῶς ἡ ἀντίθετη πολιτικὴ ἀπὸ ἐκείνην ποὺ συνιστοῦσαν οἱ ἴδιοι αὐτοὶ καθηγητὲς σὲ ὀγκώδη συγγράμματά των. Ἀντιμέτωποι μὲ γενικευμένη, πλέον, δυσπιστία, βρέθηκαν στὴν ἀνάγκη νὰ ἐκτυπώσουν π ο λ λ α π λ α σ ί ω ς πληθωριστικὸ χαρτονόμισμα αὐτοῦ τῶν κυβερνήσεων τῶν δοσιλόγων τῆς Κατοχῆς. Ἀπὸ τὸ σημεῖο ἐκεῖνο, ἡ κατάσταση διέφυγε τοῦ ἐλέγχου τους. Νόμισμα τῆς Ἑλλάδος θὰ ἦταν, γιὰ τὰ ἑπόμενα δέκα σχεδὸν χρόνια, ἡ χρυσῆ λίρα. Τράπεζες, μὲ τὴν πραγματικὴ σημασία τοῦ ὅρου, δὲν θὰ εἴχαμε γιὰ πενῆντα, ἴσως, ἀκόμη χρόνια.

1Τὸ κατὰ πόσον οἱ τρεῖς καθηγηταὶ ἠσθάνθησαν τὰ δεινὰ τῆς Κατοχῆς, παραμένει ἀναπάντητον ἐρώτημα, δεδομένου ὅτι δύο ἐξ αὐτῶν ἦσαν γόνοι ἐξαιρετικῶς εὐπόρων οἰκογενειῶν, ἐνῶ ὁ Σβῶλος, διὰ τὸ ἄκρως ὀλιγαρκές, λιτὸν καὶ ὁπωσοῦν ἀσκητικὸν τοῦ προηγουμένου τῆς Κατοχῆς βίου, εἶναι ἀπίθανον ὅτι θὰ παρετήρησε ὁποιανδήποτε πρόσθετο στέρηση ἐξ αἰτίας τῆς Κατοχῆς.

 

-3-

Μὲ τὴν μετατροπὴ τῶν κατοχικῶν δραχμῶν σὲ νέες, σὲ ἀναλογία μίας νέας δραχμῆς ἔναντι πενῆντα δισεκατομμυρίων παλαιῶν δραχμῶν, ἐξαφανίσθηκε κάθε χρηματικὴ ἀπαίτηση, πολλὲς φορὲς πρὸς ἀθέμιτο ὄφελος τῶν ὀφειλετῶν, τῶν ὁποίων τὰ χρέη σὲ κατοχικὲς δραχμὲς δὲν μετετράπησαν.

Φυσικά, τὸ ἐσωτερικὸ δημόσιο χρέος ἐκμηδενίσθηκε.1 Ὁ νόμος 18 τοῦ 1944 συνετάγη μὲ τόση βιασύνη, ὥστε δὲν φρόντισε νὰ ἐξαιρέσῃ ρητῶς ἀπὸ τὶς ρυθμίσεις του οὔτε κἂν τὸ Κατοχικὸ Δάνειο, γιὰ τὸ ὁποῖον τόσος γίνεται λόγος, ἀκόμη καὶ σήμερα. Τὸ δάνειο αὐτὸ εἶχαν ἐκβιάσει οἱ Γερμανοὶ ἀπὸ τὴν Ἑλληνικὴ κατοχικὴ κυβέρνηση. Δὲν ἀποκλείεται νὰ ἐμπίπτῃ καὶ αὐτὸ στὶς ἀποσβεστικὲς παντὸς χρέους διατάξεις τοῦ νόμου 18 τοῦ 1944.

Μόνον ὑποθέσεις μποροῦμε νὰ κάνουμε γιὰ τὸ πόσο συνέβαλε ἡ συνέχιση τῆς νομισματικῆς πολιτικῆς τῆς Κατοχικῆς κυβερνήσεως Ἰωάννου Ράλλη – Ἕκτορος Τσιρονίκου ἀπὸ τὴν Κυβέρνηση τῆς Ἀπελευθερώσεως στὴν πολεμικὴ σύγκρουση τοῦ Δεκεμβρίου 1944 -Ἰανουαρίου 1945. Πάντως, γιὰ δεκαετίες μετὰ τὴν συγκεκριμένη πτώχευση, σὲ πολλὰ σπίτια τῆς ἐπαρχίας, ἀπ’ ὅπου ὁ ΕΛΑΣ στρατολογοῦσε τὶς κύριες δυνάμεις του, εὕρισκε κανεὶς ντουλάπες ὁλόκληρες μὲ κατοχικὰ χαρτονομίσματα. Προφανῶς, ὅπως συμβαίνει μὲ τοὺς ἀγροτικοὺς πληθυσμοὺς σὲ παρόμοιες περιστάσεις, οἱ ἀγρότες ποὺ πούλησαν τοὺς κόπους τους μὲ ἀντάλλαγμα τέτοια χαρτονομίσματα δὲν μποροῦσαν νὰ συμφιλιωθοῦν μὲ τὴν ἰδέα ὅτι ἡ ἀξία τῶν χαρτονομισμάτων αὐτῶν εἶχε ἐξανεμισθῆ. Δὲν ἀποκλείεται οἱ κομμουνιστὲς νὰ σχημάτισαν τὴν ἐντύπωση ὅτι ἡ δυσαρέσκεια τῆς ἐπαρχίας γιὰ τὸν νόμο Σβώλου τοὺς ἔδιδε πολιτικὸ πλεονέκτημα.

Ἐνδιαφέρον εἶναι ὅτι, ἀπὸ τοὺς πρωτεργάτες τῆς ἑβδόμης αὐτῆς πτωχεύσεως, μόνον ο Σβῶλος, ὁ ὁποῖος ἁπλῶς τὴν ὑπογραφή του ἔθεσε στὸν νόμο, ὑπέστη συνέπειες στὴν ὑστεροφημία του.

Ὁ Ζολώτας2, ὁ ὁποῖος ἔφερε τὸ πλεῖστον τῆς εὐθύνης, ἐσταδιοδρόμησε λαμπρῶς ὡς Διοικητής, γιὰ 20 σχεδὸν χρόνια, τῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος, ὑπουργὸς καὶ ἔφθασε νὰ γίνῃ καὶ πρωθυπουργός. Ἡ διάθεση νὰ παραμερίσῃ τὰ διδάγματα τῆς ἐπιστήμης του, τὰ ὁποῖα καὶ ὁ ἴδιος εἶχε σὲ πολλὰ ὀγκώδη συγγράμματά του διατυπώσει, χάριν τοῦ νομιζομένου εὐρυτέρου συμφέροντος τῆς ἑκάστοτε πολιτικῆς ἡγεσίας, φαίνεται ὅτι ἀναγνωρίσθηκε καὶ ἀμείφθηκε.3

1Τὸ ἐξωτερικὸ δημόσιο χρέος εἶχε ἐκδοθῆ μὲ τὴν ἐγγύηση τῆς Κοινωνίας τῶν Ἐθνῶν, ὁπότε τὶς ἀπαιτήσεις της ἐκληρονόμησε, μαζὶ μὲ πολὺ ἀπὸ τὸ ἐπιζῆσαν τοῦ πολέμου προσωπικό της καὶ τὰ κτίρια στὴν Γενεύη, ὁ Ὀργανισμὸς Ἡνωμένων Ἐθνῶν. Αὐτὸς ἐξανάγκασε τὴν Ἑλλάδα νὰ ρυθμίσῃ τὰ συγκεκριμένα χρέη της τὴν δεκαετία τοῦ 1960. Δὲν εἶναι, λοιπόν, τόσο κορόϊδα οἱ κουτόφραγκοι …

2Ὅπως καὶ οἱ ἀδελφοὶ Εὐταξίαι, καὶ αὐτὸς «ἦτο Ριζαρείτης».

3Διερωτᾶται κανεὶς τὶ προηγούμενο συνιστᾶ αὐτὸ γιὰ τὰ κίνητρα τῶν δημοσίων λειτουργῶν στὴν Ἑλλάδα …Τὸ βιβλίο του «Δημιουργικὸς Σοσιαλισμός», τὸ ὁποῖον εἶχεν ὁρίσει νὰ ἐπανεκδοθῇ μετὰ τὸν θάνατό του, ἔχει δικαιωθῆ ὡς πρὸς ἕνα σημεῖόν του : τὴν δημιουργικὴ λογιστικὴ ἐπὶ «σοσιαλισμοῦ».

-4-

 

Ἡ Ἐξυγίανσις τοῦ Ἐθνικοῦ Νομίσματος – ἡ ὀγδόη (οἱονεί) πτώχευσις

Στὶς διηγήσεις τῶν γονέων μας, αὐτῶν ποὺ θυμοῦνται τὰ χρόνια τοῦ Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, τὰ ἐπεισόδια τοῦ πολέμου καὶ τῶν Δεκεμβριανῶν ἔχουν πάντοτε τὴν πρώτη θέση. Ἐλάχιστες φαίνεται νὰ εἶναι, ὅμως, οἱ ἀναμνήσεις τους ἀπὸ τὰ χρόνια ποὺ ἀκολούθησαν. Βεβαίως, οἱ πολεμικὲς ἐπιχειρήσεις διεξήχθησαν στὰ βουνὰ καὶ στὴν ὕπαιθρο, ὅπου ἐλάχιστοι μποροῦσαν νὰ τὶς παρακολουθήσουν. Ὅμως, εἶναι βέβαιον ὅτι τὰ πρῶτα χρόνια μετὰ τὸν πόλεμο ἦταν χρόνια μεγάλων στερήσεων καὶ ἀβεβαιότητος. Μεγάλο μέρος τῶν ὑλικῶν ἀναγκῶν τῆς χώρας ἐκάλυψε ἡ Συμμαχικὴ βοήθεια, πρῶτα Βρεταννικὴ καί, ὅταν ἡ Βρεταννία, πλήρως ἐξηντλημένη οἰκονομικῶς τὸ 1947, ἀπεσύρθη, Ἀμερικανική. Φυσικά, ἡ βοήθεια αὐτὴ συνοδευόταν ἀπὸ τὴν ἐγκατάσταση στὴν Ἑλλάδα κλιμακίων στρατιωτικῶν καὶ οἰκονομικῶν συμβούλων (ἄλλη τρόϊκα αὐτή). Μὲ δεδομένες τὶς καταστροφὲς ποὺ ἐπέφερε ἡ Κατοχὴ καὶ ὁ πόλεμος μέχρι νὰ κατασταλῇ ἡ κομμουνιστικὴ ἀνταρσία, οἱ πόροι τῆς χώρας δὲν μποροῦσαν νὰ ἱκανοποιήσουν τὶς ἀνάγκες ἐπιβιώσεως καὶ ἀνασυγκροτήσεως. Ἀρωγὸς τῆς Ἀμερικανικῆς βοηθείας καὶ τῶν ἐγχωρίων πόρων ἦλθε καὶ πάλι ἡ ἐκτύπωσις νομίσματος, «μετὰ ὀνόματος … εὐπρεποῦς». Τὴν ὀνομάσαμε «νομισματικὴ χρηματοδότηση». Ὅσο διαρκοῦσε ὁ πόλεμος στὰ βουνά, η Ἀμερικανικὴ βοήθεια ἦταν ἐξασφαλισμένη. Καὶ μετὰ τὴν εἰρήνευση, τὸ καλοκαίρι τοῦ 1949, ἡ χώρα, ὡς προμαχὼν τῆς Δύσεως κατὰ τοῦ κομμουνιστικοῦ κινδύνου, μποροῦσε νὰ ἐλπίζῃ σὲ διατήρηση τῆς βοηθείας.1 Ἐν τούτοις, τὸ καλοκαίρι τοῦ 1950 ξεκίνησε ὁ πόλεμος στὴν Κορέα. Οἱ Ἡνωμένες Πολιτεῖες χρειάζονταν ἐπειγόντως χρήματα. Ἔτσι, στὴν διάρκεια τῶν ἐτῶν 1950-1953, ἡ Ἀμερικανικὴ βοήθεια περιεκόπη δραστικῶς, τόσον στὸν στρατιωτικό, ὅσον καὶ στὸν οἰκονομικὸ τομέα. Ἡ πολιτικὴ ἀστάθεια στὴν χρονικὴ περίοδο αὐτὴν ὀφειλόταν ἐν μέρει καὶ στὴν πιεστικὴ ἀνάγκη τῶν βραχυβίων κυβερνήσεων νὰ τακτοποιήσουν τὰ δημόσια οἰκονομικὰ μὲ ὑψηλὸ «πολιτικὸ κόστος» γι’ αὐτές.

Οἱ μακροχρόνιες συνέπειες τῆς «σεισαχθείας» τοῦ 1944, τῆς ἑβδόμης (οἱονεὶ) πτωχεύσεως, εἶναι σήμερα γνωστές μὲ ἀπόλυτο βεβαιότητα. Τὸ ἐθνικὸ νόμισμα, ἡ νέα δραχμή, γιὰ ὀκτώμισυ χρόνια, ἔκανε μόνον γιὰ τσιγάρα.

1 K. Βαρβαρέσσος – Ἔκθεσις ἐπὶ τοῦ οἰκονομικοῦ προβλήματος τῆς Ἑλλάδος. Ἀθήνα, 1952, σ. 117 : «… οὐδέποτε εἰς τὴν σύγχρονον ἱστορίαν της ἦτο ἡ χώρα μας τόσον ἀσφαλὴς ὅσον εἶναι σήμερον … Ἄλλοτε κατεβάλλομεν ἀπεγνωσμένας προσπαθείας νὰ ἐπιτύχωμεν τὴν προστασίαν μιᾶς ἐκ τῶν μεγάλων Δυνάμεων καὶ ἐθεωροῦμεν τὰς περιωρισμένας καὶ πολλάκις ἀσαφεῖς ἐγγυήσεις τὰς ὁποίας μᾶς παρεῖχον ὡς σπουδαῖον παράγοντα διὰ τὴν ἀσφάλειαν τῆς χώρας μας. Σήμερον ἔχομεν τὴν ἀμέριστον καὶ ἀνεπιφύλακτον ὑποστήριξιν τῆς ἰσχυροτέρας χώρας τοῦ κόσμου … Νομίζω … ὅτι ἐντὸς τοῦ διεθνοῦς πλαισίου, τὸ ὁποῖον ἐδημιουργήθη ἀπὸ τὴν Ἀμερικανικὴν Ἡγεσίαν, ἡ ἀκεραιότης καὶ ἀνεξαρτησία τῆς χώρας μας εἶναι ἀπολύτως ἐξησφαλισμέναι … Ἄλλοτε εἴμεθα ἐκτεθειμένοι … εἰς τὰς ἐπιβουλὰς γειτόνων ὑποβλεπόντων τὰ ἐδάφη μας. Σήμερον εἶναι βέβαιον ὅτι οἱαδήποτε ἀπόπειρα κατὰ τῆς ἀκεραιότητος τῆς χώρας μας θὰ προκαλέση τὴν ἄμεσον καὶ ἀποφασιστικὴν ἐπέμβασιν τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν. Ἂν ὑπῆρχε οἱαδήποτε ἀμφιβολία περὶ τούτου μέχρι πρό τινoς, τὰ γεγονότα τῆς Κορέας πρέπει νὰ τὴν ἔχουν πλήρως διασκεδάσει.»

Ἀλλοίμονον, στὴν ἀσφάλεια ποὺ περιγράφει ὁ Βαρβαρέσσος ἔχουμε κακοσυνηθίσει, καὶ στὴν Ἑλλάδα καὶ στὸν ὑπόλοιπο «ἀνεπτυγμένο» οἰκονομικῶς κόσμο.

 

-5-

Πραγματικὸ νόμισμα τῆς χώρας ἦταν ἡ χρυσῆ λίρα. Τράπεζες, ποὺ νὰ κατανέμουν τὶς πιστώσεις μὲ οἰκονομικὰ κριτήρια, δὲν ἀποκτήσαμε γιὰ πενῆντα ἀκόμη ὁλόκληρα χρόνια. Ὅπως καὶ τώρα, πού, ἐνῶ ἔχουμε ὀργανισμοὺς ποὺ λέγονται τράπεζες, δὲν έχουμε τράπεζες. Γιὰ τὰ πρῶτα ἕξι χρόνια, μετὰ τὴν «σεισάχθεια», ὁ μόνιμος1 παρασιτικὸς χαρακτῆρας τῆς Ἑλλαδικῆς οἰκονομίας βολεύθηκε θαυμάσια μὲ τὴν ἀνακάλυψη τῆς Ἀμερικανικῆς βοηθείας. Τότε μπῆκαν τὰ θεμέλια γιὰ τὴν κατασκευὴ τοῦ σιδερένιου πλέγματος τῶν ἀσφυκτικῶν περιορισμῶν τῆς οἰκονομικῆς ἐλευθερίας, πολλοὶ ἀπὸ τοὺς ὁποίους ἐπέζησαν μέχρι τὶς μέρες μας. Ἕνα τρανταχτὸ παράδειγμα εἶναι τὰ κλειστὰ ἐπαγγέλματα. Μαζὶ μὲ τοὺς περιορισμοὺς αὐτούς, κτίσθηκε καὶ τό, ἀδελφὸ πρὸς αὐτούς, οἰκοδόμημα τῆς προσοδοθηρίας. Τὸ προκάλυμμα, κατὰ τραγικὴν εἰρωνεία, ἦταν ὅτι ὅλα αὐτὰ ἦταν δῆθεν ἀπαραίτητα γιὰ τὸν ἀγῶνα κατὰ τοῦ κομμουνισμοῦ !

Ἰδοὺ πῶς μασοῦσε ἡ τότε ἰθύνουσα τάξις τῆς Ἑλλάδος τὴν Ἀμερικανικὴ βοήθεια. Τὰ χρήματα τῆς βοηθείας, «ζεστό», ἀδούλευτο χρῆμα, ἔρχονταν σὲ ἕνα κεντρικὸ σημεῖο, στὴν Τράπεζα τῆς Ἑλλάδος. Ἐκεῖ, ἀφοῦ ἡ Τράπεζα κρατοῦσε τὰ μπόλικα ἔξοδά της (ὁ κλητήρας ἀμειβόταν καλύτερα ἀπὸ τὸν διευθυντὴ τοῦ Ὑπουργείου Συντονισμοῦ !),2 τὰ ὑπόλοιπα μοιράζονταν σὲ διάφορες χρήσεις καὶ «ἐπενδύσεις» ἀπὸ τὴν πανίσχυρη Νομισματικὴ Ἐπιτροπή. Οἱ Ἀμερικανοὶ ἐπέβαλαν τέτοιον, «κομμουνιστικῆς» χροιᾶς συγκεντρωτισμό, διότι καὶ ἡ μόδα στὸ δικό τους σύμπαν ἦταν τότε «σοσιαλιστική», ἀλλὰ καὶ διότι, πιὸ πρακτικά, κάθε πιὸ ἀποκεντρωμένο σχῆμα κατέληγε σὲ πλήρη κατασπατάληση τῆς βοηθείας. Ὅσοι μποροῦσαν, ἔκλεβαν. Ἐπρόκειτο γιὰ ρύθμιση παρομοία μὲ τοῦ προηγηθέντος Διεθνοῦς Οἰκονομικοῦ Ἐλέγχου καὶ τῆς σημερινῆς μας τρόϊκας. Οἱ ἄνθρωποι τῆς Νομισματικῆς Ἐπιτροπῆς ἦταν τίμιοι καὶ ἱκανοί. Ἀλλοίμονον, ὅπως ξέρουμε σήμερα, τέτοια κονκλάβια δὲν εἶναι καθόλου ἐνδεδειγμένα ὅταν μιὰ κοινωνία χρειάζεται νὰ τοποθετήσῃ ἀποδοτικῶς τὸ ὅποιο π α ρ α γ ω γ ι κ ὸ π ε ρ ί σ σ ε υ μ ά της. Ἀκόμη λιγώτερο κατάλληλα εἶναι τέτοια κονκλάβια, ὅταν σὲ μιὰν μικρήν, ἀνοικτὴν οἰκονομία, πρέπῃ νὰ ἀξιοποιήσουν τὸ ὅποιο συναλλαγματικὸ περίσσευμα. Γιὰ τὴν δουλειὰ αὐτὴν χρειάζονται ἐπιχειρηματίες, ἀδίστακτοι καὶ ἄπληστοι (καὶ τυχεροί). Αὐτοὶ εἶναι λίγοι. Καὶ ἀπωθητικοὶ στὸν μέσο ἄνθρωπο (καὶ ψηφοφόρο). Σήμερα αὐτὸ τό ‘χει καταλάβει μέχρι καὶ ἡ Κίνα καὶ τὸ Βιετνάμ.

1Mπορεῖ ἀνέτως νὰ τεκμηριώσῃ κανεὶς τὸν παρασιτικὸ αὐτὸ χαρακτῆρα, ἤδη ἀπὸ τὸν καιρὸ τῆς Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως καὶ τῆς ἱδρύσεως τοῦ νέου Ἑλλαδικοῦ κράτους.

2« … Ὁ τέως διοικητὴς τῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος, κ. Δημ. Χαλικιᾶς, νεαρὸς τότε ὑπάλληλος τοῦ ὑπουργείου Συντονισμοῦ, ποὺ τὸν ἐπέλεξε ὡς συνεργάτη του ὁ Καρτάλης [ὑπουργὸς Συντονισμοῦ], μοῦ διηγήθηκε πὼς πῆγε στὴν Τράπεζα τῆς Ἑλλάδος γιὰ νὰ ἐνημερωθῇ γιὰ τὸ μισθολόγιο τῶν τραπεζικῶν, καθὼς ἡ ΟΤΟΕ εἶχε κηρύξει γενικὴ ἀπεργία, ποὺ δημιουργοῦσε μεγάλα προβλήματα στὴν κυβέρνηση Πλαστήρα. Ὁ κ. Χαλικιᾶς [μικρόσωμος καὶ σβέλτος] κατάφερε τελικὰ νὰ «ἁρπάξῃ» ἀπὸ τὸν ἁρμόδιο διευθυντὴ τῆς Τράπεζας, τὸ μισθολόγιο καὶ τὸ πῆγε στὸν Καρτάλη ποὺ ἔμεινε κατάπληκτος ὅταν διαπίστωσε ἀπὸ τὴν ἀνάγνωσή του, ὅτι ὁ κλητήρας τῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος ἔπαιρνε μεγαλύτερο μισθὸ ἀπὸ τὸν διευθυντὴ τοῦ ὑπουργείου Συντονισμοῦ ! Ἔξαλλος ὁ Καρτάλης παίρνει στὸ τηλέφωνο τὸν Γιάννη Ἀλευρᾶ, ποὺ τότε ἦταν πρόεδρος τῆς ΟΤΟΕ [μέχρι καὶ προσωρινὸ Πρόεδρο τῆς Δημοκρατίας τὸν φορτωθήκαμε αὐτὸν ἀργότερα] καὶ τοῦ λέει : «Ἂν αὔριο ἡ ἀπεργία δὲν ἀνασταλῇ, θὰ δημοσιευθῇ σὲ ὅλες τὶς ἐφημερίδες τὸ μισθολόγιό σας». Οὔτε λόγος βέβαια ὅτι τὴν ἑπομένη ὅλοι γύρισαν στὶς δουλειές τους ! … »

Ἀπὸ τὸ σχετικὸ ἀνάγνωσμα τοῦ Νίκου Νικολάου στὴν «Καθημερινὴ» τῆς 1ης Δεκεμβρίου 2007 ἐδῶ : http://www.kathimerini.gr/306205/article/epikairothta/ellada/o-aristokraths-politikos-poy-sta8eropoihse-thn-oikonomia

Καί, βέβαια, τὸ μισθολόγιο δὲν δημοσιεύθηκε. Ἐγκυκλοπαιδικῶς, ἡ Ἔκθεση τοῦ Διοικητοῦ τῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος ἄρχισε νὰ «δαγκώνῃ» μόνον ἀφ’ ὅτου ἔγινε Διοικητὴς ὁ Χαλικιᾶς.

 

-6-

Ἐμεῖς ἐδῶ δὲν θέλουμε ἀκόμη νὰ τὸ καταλάβουμε καί, ἔτσι, ἀναρίθμητοι ἀπὸ μᾶς ὑποδυόμεθα ἀκόμη τοὺς ἐπιχειρηματίες. Ἔτσι, οἱ ἐλάχιστοι ἐπενδυτικοὶ πόροι τῆς χώρας, γιὰ ὁλόκληρες δεκαετίες, κατανέμονταν σὲ χρήσεις ἐ ξ ό χ ω ς  μ ὴ  ἀ π ο δ ο τ ι κ έ ς , ὅπως, γιὰ παράδειγμα, στὸν ἐξηλεκτρισμὸ ἀπομονωμένων χωριῶν, ἀκριβῶς τὶς παραμονὲς τῆς ἀναχωρήσεως τῶν τελευταίων κατοίκων τους γιὰ τὴν Ἀθήνα ἢ τὴν Θεσσαλονίκη. Ὅπως στὰ ἐργοστάσια τῆς Πειραϊκῆς-Πατραϊκῆς στοὺς Φιλιάτες Θεσπρωτίας καὶ στὸ Καρπενῆσι. Καὶ στὴν χρηματοδότηση, μὲ δραχμὲς καὶ συνάλλαγμα, εἰσαγωγέων καὶ ἐπιχειρηματιῶν μὲ καλοὺς τρόπους, μὲ καλὲς γνωριμίες καὶ ἀγαθὲς σχέσεις μὲ τὴν ἑκάστοτε ἐξουσία, ὅπως, γιὰ παράδειγμα, τῶν προμηθευτῶν τῆς ΔΕΗ. Ἐπιχειρηματιῶν φιλοξένων, φιλοτέχνων, «κοινωνικῶς εὐαισθήτων» (ποὺ διόριζαν ὅποιους ὑπεδείκνυε ὁ τοπικὸς κομματάρχης στὶς ἐπιχειρήσεις τους), μὲ φίλους (ἀγοραστούς) στὶς ἐφημερίδες, μὲ ἀνοικτὰ σπίτια καὶ κόττερα. Ὁ πολύς Χάϋμαν Μίνσκυ θὰ τό ‘λεγε malinvestment, «κακεπένδυση», μόνον ποὺ θὰ δίσταζε πολὺ νὰ πιστέψῃ ὅτι κάτι τόσο καταφανῶς βλαπτικὸ θὰ μποροῦσε νὰ διαρκῇ τόσο πολὺ ὥστε νὰ ὑποσκελίζῃ, σὲ διάρκεια, τὸν μακροοικονομικὸ κύκλο.

Ὅπως θὰ προσέξατε, δὲν μιλᾶμε καθόλου, στὴν ἀρχὴ τοῦ φαύλου κύκλου, γιὰ διαφθορά. Οἱ διαχειριστὲς ὅλου αὐτοῦ τοῦ συγκεντρωτικοῦ, κρατικιστικοῦ, συρφετοῦ ἦταν ἠθικῶς ἀνεπίληπτοι. Μιλᾶμε γιὰ συμφορὰ ἀπὸ τὶς καλὲς προθέσεις καὶ τὸ πολὺ μυαλὸ τῶν στοχαστῶν. Ἁπλῶς, ἡ ἀφθονία τῆς Ἀμερικανικῆς βοηθείας, ὅπως, στὶς μέρες μας, τῶν δανεικῶν ἀπὸ τράπεζες τῆς Εὐρωζώνης πρὶν τὴν κρίση, μᾶς βόλεψαν τόσο, ὥστε μᾶς ἔστειλαν τελείως ἀνυποψιάστους στὴν ἄβυσσο. Τὴν βολή μας μέσα στοὺς ζεστοὺς κόλπους τῆς Ἀμερικανικῆς βοηθείας δὲν τὴν χάλασε οὔτε ἡ κατάπνιξη τῆς κομμουνιστικῆς ἀνταρσίας. Τὴν σταμάτησε ὁ πόλεμος στὴν Κορέα (1950-1953). Οἱ Ἀμερικανοὶ δὲν μποροῦσαν πλέον νὰ μᾶς στηρίζουν τόσο πλουσιοπάροχα1 ὅσο εἴχαμε συνηθίσει.

1Κι ἐμεῖς ὅμως, πάντα κιμπάρηδες, εἴχαμε πάντα κάτι τι γιὰ νὰ ἀντιπροσφέρουμε, ἀπὸ εὐγνωμοσύνη, στοὺς προστάτες μας. Ὅπως τὸ γαμήλιο δῶρo, ἀδαμαντοκόλλητο βραχιόλι ( στὰ Ἀρχαῖα Ἑλληνικά, τὸ βραχιόλι λέγεται «σπατάλη» ! ) ἀξίας 1800 δολλαρίων ΗΠΑ τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, ποὺ προσέφερε ἡ τότε βασίλισσα Φρειδερίκη τὸ 1948 στὸν οἰκονομικὸ σύμβουλο τῆς Ἀμερικανικῆς Ἀποστολῆς στὴν Ἑλλάδα Eugene Clay καὶ τὴν σύζυγό του. Ἐτύγχανε, βλέπετε, ὁ κύριος σύμβουλος νὰ εἶναι καὶ ἀνεψιὸς τοῦ Ἀμερικανοῦ Διοικητοῦ τῆς ὑπὸ Συμμαχικὴ Κατοχὴ Γερμανίας μετὰ τὸν πόλεμο, Στρατηγοῦ Lucius Clay, πολλὰ δυναμένου παρὰ τοῖς προέδροις τῶν ΗΠΑ. Δέν εἶναι ὁ νε(ο)ποτισμός, ἡ ἀνεψιοκρατία κατάρα μόνον τῆς Ἑλλάδος. Πάντως, μετὰ τὴν ἀντάρα ποὺ σηκώθηκε, οἱ εὐτυχεῖς καὶ εὐγενεῖς νεόνυμφοι ἐπέστρεψαν τὸ κόσμημα … Ἄρα γε ἡ Φρειδερίκη τὸ εἶχε ἀγοράσει ἀπὸ τὸ κοσμηματοπωλεῖον Ζολώτα ; Ὁ Ζολώτας πάντως, τὸ 1948, δὲν ἦταν στὴν Τράπεζα τῆς Ἑλλάδος, ἀλλὰ στὸ πανεπιστήμιο. Ἐγκυκλοπαιδικῶς, σὲ ὅλες, σχεδόν, τὶς σλαβικὲς γλῶσσες, ὁ χρυσὸς λέγεται zoloto ἢ zlato.

 

-7-

Χρειάζονταν τὰ χρήματα γιὰ ἄλλους σκοπούς, γιὰ τὴν Κορέα.1 Ἀκολούθησαν τρία χρόνια πολιτικῆς ἀσταθείας καὶ προσπαθειῶν οἰκονομικῆς προσαρμογῆς, περικοπῶν καὶ τῶν παρομοίων στὴν Ἑλλάδα, μέχρι τὴν δραστική, ὅσο καὶ αἰφνιδιαστική, ὑποτίμηση, τὴν ἐπιλεγομένη «τοῦ Μαρκεζίνη» (στὴν πραγματικότητα, τὴν εὐθύνη τοῦ ἐγχειρήματος σήκωσαν κυρίως οἱ Θάνος Καψάλης, Ἀναπληρωτὴς Ὑπουργὸς Συντονισμοῦ καὶ Γεώργιος Μαντζαβίνος, Διοικητὴς τῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος), τὸ 1953, ποὺ ἦταν κι αὐτὴ ἕνα εἶδος συγκεκαλυμμένης χρεωκοπίας. Διότι καὶ τὸ χαρτονόμισμα εἶναι ὑποχρέωσις τοῦ κράτους, ἄτοκο ὁμόλογο χωρὶς ἡμερομηνία λήξεως, ἀκάλυπτη ἐπιταγή, τὴν ὁποίαν ὁ κρατικὸς ἐκδότης της πρέπει νὰ ἀποσύρῃ κάποτε ἀπὸ τὴν κυκλοφορία διὰ τῆς φορολογίας, ἂν δὲν θέλῃ νὰ τὴν δῇ νὰ ἀπαξιώνεται μαζὶ μὲ τὴν φερεγγυότητά του. Ὁ Μαρκεζίνης, βεβαίως, ἔχει γράψει, μὲ πολλὴ εἰλικρίνεια, ὅτι τὸ διάγγελμά του εἶχε «πανηγυρικὸ τόνο», παρ’ ὅτι τὸ νόμισμα ἔχανε ἀξία. «Ἔκρινα ὅτι δὲν ὑπῆρχε λόγος νὰ μελαγχολήσῃ ἡ κοινὴ γνώμη, ἀντιθέτως ἔπρεπε νὰ δῇ μὲ αἰσιοδοξία τὸ μέλλον».

Τὶς συνέπειες τῆς χρεωκοπίας ἐκείνης ἔχουν περιγράψει πολλοὶ ἐπώνυμοι ποὺ τὴν ἔζησαν, τὴν Πέμπτη τοῦ Πάσχα (τῆς Διακαινησίμου), 9η Ἀπριλίου τοῦ 1953. Ὁ μελλοντικὸς σκηνοθέτης Κώστας Γαβρᾶς, ἀποκλεισμένος ἀπὸ τὸ πανεπιστήμιο στὴν Ἑλλάδα λόγῳ τῆς συμμετοχῆς τοῦ πατέρα του στὴν κομμουνιστικὴ ἀνταρσία, μάζευε χρήματα ἀπὸ διάφορες εὐκαιριακὲς δουλειές, γιὰ νὰ πάῃ γιὰ σπουδὲς στὴν Γαλλία. Χρειάσθηκε νὰ ἀναβάλῃ τὴν ἀναχώρησή του γιὰ ἕνα ἔτος. Τὸ μηχανουργεῖο Μαλκότση, πολλὰ ἀπὸ τὰ τρακτὲρ τοῦ ὁποίου ἀκόμη κυκλοφοροῦν σὲ ὅλη τὴν Ἑλλάδα καὶ πολλὲς (ἀρδευτικὲς) πετρελαιομηχανὲς τοῦ ὁποίου ἀκόμη λειτουργοῦν, ἐξῆντα καὶ βάλε χρόνια μετὰ τὴν κατασκευή τους, εἶχε δανειοδοτηθῆ σὲ δολλάρια ΗΠΑ ἀπὸ τὰ κονδύλια τοῦ σχεδίου Μάρσαλ. Μὲ τὴν ὑποτίμηση, τὸ χρέος του διπλασιάσθηκε.

Μετὰ παραπονούμεθα ὅτι δὲν ἀποκτήσαμε ποτὲ βιομηχανία ὑψηλοῦ τεχνικοῦ ἐπιπέδου … Ἡ μετέπειτα δημοσιογράφος Μαρία Ρεζὰν εἶχε τὸ 1953 ἕνα βιβλιοπωλεῖο καὶ πρακτορεῖον ξένου τύπου στὴν ὁδὸν Ἀμερικῆς 17, κοντὰ (κοίτα νὰ δῇς σύμπτωση !) στὰ γραφεῖα τῆς Ἀμερικανικῆς Ἀποστολῆς στὴν Ἑλλάδα, ποὺ στεγαζόταν στὸ κτίριο τοῦ Μετοχικοῦ Ταμείου Στρατοῦ καὶ ἦταν ἀπέναντι ἀπὸ τὸ Ὑπουργεῖον Συντονισμοῦ, ποὺ τότε βρισκόταν στὴν ὁδὸν Ἀμερικῆς 3. Καὶ αὐτῆς τὰ χρέη πρὸς τοὺς προμηθευτές της στὸ ἐξωτερικὸ διπλασιάσθηκαν μονομιᾶς. Ἡ ἐπιχείρησίς της ἔκλεισε, μὲ δεινὲς συνέπειες ἀκόμη καὶ γιὰ τὴν οἰκογενειακὴ καὶ συζυγική της ζωή.

1 Ἰδοὺ μία διήγησις τοῦ Κωνσταντίνου Μ. Λιδωρίκη ἀπὸ ἀνταπόκριση τοῦ πάππου του, ἈλέκουΛιδωρίκη, ποὺ δημοσιεύθηκε ἐδῶ :

http://www.kathimerini.gr/884153/opinion/epikairothta/politikh/grammata-anagnwstwn

« … Κατὰ τὴ διάρκεια τῆς προεκλογικῆς ἐκστρατείας τῶν Ἀμερικανικῶν προεδρικῶν ἐκλογῶν τοῦ 1952, ὁ δημοσιογράφος Ἀλέκος Λιδωρίκης συνάντησε στὴν Οὐάσιγκτον καὶ συνομίλησε μὲ τὸν ὑποψήφιο πρόεδρο Ντουάϊτ Αϊζενχάουερ. Ἡ τελευταία ἐρώτηση καὶ ἀπάντηση αὐτῆς τῆς συνεντεύξεως : «Τί θά ‘πρεπε ὁ Ἑλληνικὸς λαὸς νὰ περιμένῃ ἀπὸ ἐσᾶς, ἂν αὔριο εἶσθε ὁ πρόεδρος τῶν Ἡνωμένων Πολιτειῶν ; Ὁ «Ἄϊκ» χαμογελάει πάλι : «Βεβαίως τὴ φιλική, συμμαχική μου ἐνίσχυση». «Θρυλεῖται ὅτι θὰ εἶσθε φειδωλότερος στὸ ζήτημα τῆς οἰκονομικῆς βοήθειας …». Ὁ «Ἄϊκ» τώρα συνοφρυώνεται : «Ἤδη ἐξέθεσα τὶς ἀντιλήψεις μου. Δὲν πρόκειται νὰ εἶμαι φειδωλὸς ἐκεῖ ὅπου ὑπάρχει ἄμεση καὶ πραγματικὴ ἀνάγκη. Ἀλλὰ δὲν εἶμαι ὀπαδὸς τῆς θεωρίας ὅτι ἡ Ἀμερικὴ πρέπει νὰ καταστήσῃ τοὺς συμμάχους της ἰσόβια «συνταξιοῦχα» ἔθνη … Καμμία ἀμφιβολία δὲν ὑπάρχει ὅτι πρέπει νὰ βρεθῇ ἕνα ὑποκατάστατο γιὰ τὴν προσωρινὴ αὐτὴ ὑπόθεση τῆς διαβιβάσεως χρυσοῦ στὰ ἐλεύθερα ἔθνη. Δὲν νομίζω ὅτι τὸ σημερινό στάτους δημιουργεῖ μόνιμα καὶ σταθερὰ ἀποτελέσματα οὔτε ὅτι μᾶς προσπορίζει ἀληθινούς φίλους. Αὐτὸ ποὺ πρέπει νὰ γίνῃ γιὰ τὴν Ἑλλάδα θὰ γίνῃ. Ἀλλὰ μιλῶντας γενικώτερα, φρονῶ ὅτι, τόσο γιὰ τὸ καλὸ τῆς Ἀμερικῆς ὅσο καὶ γιὰ τὸ καλὸ τῶν συμμάχων της, θὰ ἔπρεπε νὰ εὑρεθῇ καλύτερος τρόπος ἀνασυγκρότησής τους ἀπὸ τὴ συνεχῆ ἐρωτοτροπία πρὸς τὰ ταμεῖα τῆς Ἀμερικῆς». Ὠμὴ ἡ εἰλικρίνειά του ; Δυσάρεστη γιὰ ἐμᾶς ; Μεταξὺ μειδιάματος καὶ ἐλαφρᾶς συνοφρυώσεως, ὁ Αϊζενχάουερ μᾶς τὴν «εἶπε» … »

 

-8-

Ἐκτὸς ὅμως ἀπὸ τὰ ἀνθρώπινα δράματα, ἡ χρεωκοπία τοῦ 1953 εἶχε καὶ πολὺ σοβαρὲς οἰκονομικὲς συνέπειες. Παρέσχε τὸ χρηματικὸ περιθώριο γιὰ νὰ διατηρηθοῦν καὶ νὰ γιγαντωθοῦν οἱ ἤδη σοβαρὲς παραμορφώσεις τῆς Ἑλληνικῆς οἰκονομίας. Διότι ο Ἑλληνικὸς Συναγερμὸς δὲν ἦταν πολιτικὸς σχηματισμὸς ποὺ πίστευε στὴν ἐλευθέρα οἰκονομία. Τὸ ἔδειξε μὲ τὴν βιαία συγχώνευση τῶν Τραπεζῶν Ἀθηνῶν καὶ Ἐθνικῆς τὸν Ἰανουάριο τοῦ 1953, δύο μόνον μῆνες μετὰ τὴν ἄνοδό του στὴν ἐξουσία μὲ μεγάλη κοινοβουλευτικὴ (ἐλέῳ τοῦ πλειοψηφικοῦ ἐκλογικοῦ συστήματος) πλειοψηφία. Ὁ ἀνταγωνισμὸς στὸν χῶρο τῶν τραπεζῶν στὴν οὐσία κατηργήθη. Συνεπῶς, τὸ σύστημα τοῦ ἀσφυκτικοῦ κρατικοῦ ἐλέγχου πάνω στὴν οἰκονομία, μέσῳ πρωτίστως τοῦ ἐλέγχου τῆς χρηματοδοτήσεως, δὲν καταργήθηκε οὔτε μὲ τὴν χρεωκοπία αὐτήν, ἀλλὰ ἐνισχύθηκε κιόλας. Μᾶς ἔμεινε ἀμανάτι ἄλλα σαράντα ὁλόκληρα χρόνια μέχρι τὸ 1994, τότε ποὺ ἀρχίσαμε νὰ καλλωπιζόμαστε γιὰ νὰ μᾶς δεχθοῦν στὴν Εὐρωζώνη.

Καὶ κάθε βῆμα πρὸς μεγαλύτερο συγκεντρωτισμὸ φαινόταν λογικό. Γιὰ νὰ μὴν χάσουν οἱ εὐνοούμενοι εἰσαγωγεῖς καὶ ἐπιχειρηματίες τὰ χρήματα ποὺ τοὺς δάνειζε η Νομισματικὴ Ἐπιτροπή, ἔπρεπε νὰ προστατευθῇ ὁ κλάδος τους μὲ δασμοὺς ἢ ἄλλα μὴ δασμολογικὰ ἐμπόδια στὸν ἀνταγωνισμὸ ἀπὸ τὸ ἐξωτερικό καὶ μὲ περιορισμὸ τῶν ἀδειῶν σκοπιμότητος γιὰ ἵδρυση ἀνταγωνιστικῶν ἐπιχειρήσεων στὸ ἐσωτερικό. Γιὰ νὰ μὴν γίνεται «ὑπερεκμετάλλευση» ἀπὸ τοὺς ἰδίους εὐνοημένους ἐπιχειρηματίες καὶ εἰσαγωγεῖς τῆς ὀλιγοπωλιακῆς ἢ μονοπωλιακῆς θέσεώς τους στὴν ἀγορά, φάνηκε λογικὸ νὰ θεσπίσουμε ὁλόκληρο σύστημα γενικευμένων ἐλέγχων τῶν τιμῶν. Καί, φυσικά, νὰ προσλάβουμε στρατιὰ ὁλόκληρη ὑπαλλήλων στὸ Ὑπουργεῖον Ἐμπορίου, γιὰ νὰ παρακολουθῇ τὴν ἐφαρμογὴ ὅλων αὐτῶν τῶν περιορισμῶν στὴν ἐλευθερία τῆς οἰκονομικῆς δράσεως.

Ἕνας λόγος γιὰ τὴν μακροημέρευση τοῦ κρατισμοῦ ἦταν καὶ ὁ ἰσχυρῶς ἀναδιανεμητικός, ὁ καὶ τάχα «πολιτικός» του χαρακτῆρας,1 ὅπως τὸν χαρακτηρίζουν οἱ παρ’ ἡμῖν δημοκόποι.

1 Δέν εἶναι τυχαῖον τὸ ὅτι στὰ διαλεκτικὰ ζεύγη : δημιουργίας μὲ ἁρπαγή, παραγωγῆς μὲ διανομή, οἰκονομίας μὲ πολιτική, τὰ πρῶτα σκέλη εἶναι διηνεκῶς ἡττημένα στὸν δημόσιο διάλογο στὴν Ἑλλάδα. Καὶ ὄχι μόνον στὸν δημόσιο διάλογο, ἀλλά, εἶμαι βέβαιος, καὶ στὰ τρίσβαθα τῆς ψυχῆς τοῦ κάθε Ἕλληνος. Διότι ἡ ἱστορική μας ἐμπειρία δὲν περιλαμβάνει ἐντυπώσεις ἀπὸ τὴν ἐπιτυχία τῶν ἐλευθέρων οἰκονομικῶν, ἀλλὰ καὶ πολιτικῶν, θεσμῶν. Τὸ πρότυπο τῆς ἐπιτυχίας εἶναι, γιὰ μᾶς, οἱ Τοῦρκοι ἀγάδες τῆς Τουρκοκρατίας. Αὐτοὶ, δηλαδή, στοὺς ὁποίους τὸ Ὀθωμανικὸ κράτος εἶχε παραχωρήσει, εἰς ἀμοιβὴν γιὰ τὶς (κατὰ κανόνα στρατιωτικὲς) ὑπηρεσίες τους, γαῖες, ἀπὸ τὰ εἰσοδήματα τῶν ὁποίων ζοῦσαν αὐτοὶ καὶ οἱ ἀπόγονοί τους. Αὐτὴ εἶναι ἡ παλαιοτέρα μορφὴ προσοδοθηρίας. Δὲν εἶναι εὐρέως γνωστό, ἀλλὰ ἡ μικρὰ Ἑλλὰς τοῦ 1830 εἶχε γαῖες τριπλάσιες ἀπ αὐτὲς ποὺ χρειαζόταν γιὰ νὰ θρέψῃ τὸν πληθυσμό της. Φυσικῷ τῷ λόγῳ, ἡ πρόσοδος τῆς γῆς κατεποντίσθη. ΟἱἝλληνες ἔγιναν δυνάμει ἀγάδες, ἀλλὰ δὲν ὑπῆρχαν ραγιάδες νὰ δουλέψουν τὰ κτήματα. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸ καὶ τὸ κράτος δὲν μποροῦσε νὰ διαθέσῃ σὲ καλλιεργητὲς τὶς ἐθνικὲς γαῖες γιὰ πολλὲς δεκαετίες. Μόνον ὅταν ἀνεπτύχθη ἡ ζήτησις γιὰ ἕνα προϊὸν ποὺ ἦταν ἐξαγώγιμο, ὅπως ἡ σταφίδα, ἐνδιεφέρθησαν οἱ Ἕλληνες νὰ καλλιεργήσουν γῆ πέραν αὐτῆς ποὺ ἐπαρκοῦσε γιὰ τὶς ἀνάγκες τῆς αὐτοκαταναλώσεώς των.

-9-

Για παράδειγμα, ἡ Τράπεζα τῆς Ἑλλάδος, παρ’ ὅτι κράτησε γιὰ τὸν ἑαυτό της τὴν ἀποκλειστικότητα τῆς καὶ τάχα «στρατηγικῆς» κατανομῆς τῶν πιστώσεων, δὲν ξέχασε τὶς λ ε γ ό μ ε ν ε ς ἐμπορικές, λ ε γ ό μ ε ν ε ς τράπεζες. Ἐφαρμόζοντας τὴν ἀρχή «πέντε τοῦ διάκου καὶ δέκα τοῦ δεσπότη», τὶς ἐπεφόρτισε μὲ τὸ ἔργο τῆς διανομῆς τῶν πιστώσεων στὶς ἤδη κεντρικῶς προεπιλεγμένες κατηγορίες πελατείας : ἐμπόριο, βιομηχανία, βιοτεχνία κλπ. Μερίμνησε ὅπως τὰ διοικητικῶς καθοριζόμενα ἐπιτόκια ἐπαρκοῦν ὥστε οἱ ἐμπορικὲς τράπεζες νὰ μποροῦν νὰ ἐ μ φ α ν ί ζ ο υ ν κέρδη. Ὄχι, ὅμως, νὰ ἔ χ ο υ ν κέρδη, καὶ δὴ σὲ πραγματικό, δηλαδὴ διεθνῶς ἀποδεκτό, νόμισμα. Πολλοὶ τραπεζικοὶ ὑπάλληλοι ἐπωφελήθηκαν ἀπὸ τὶς δυνατότητες αὐτὲς γιὰ νὰ ἀποσπάσουν τὶς προσόδους ποὺ προσέφερε ἡ θέση αὐτὴ μεσάζοντος μὲ τρόπους, ὄχι ἀναγκαστικῶς παρανόμους, ἀλλὰ ἀντιδεολογικούς, γιὰ παράδειγμα μὲ τὴν πολὺ δραστηρία, μέχρι καὶ ἐπιθετική, πρακτόρευση ἀσφαλίσεων στὴν πελατεία γιὰ ἰδιωτικὸ κέρδος τοῦ πρακτορεύοντος.1 Γιὰ τοὺς ὑπολοίπους τραπεζικοὺς ὑπαλλήλους, μόνιμος καὶ διακαὴς καημὸς ἦταν ἡ περίφημη «ἐξομοίωση» τῶν χρηματικῶν καὶ μὴ χρηματικῶν ἀπολαβῶν τους μὲ αὐτὲς τῶν πολυζηλεμένων «τραπεζοελλαδιτῶν».

Παραλλήλως, σημαντικοὶ χρηματοπιστωτικοὶ πόροι κατευθύνθηκαν καὶ στὴν Ἀγροτικὴ Τράπεζα καὶ στὶς λεγόμενες «τράπεζες ἐπενδύσεων», στὴν Ἑλληνικὴ Τράπεζα Βιομηχανικῆς Ἀναπτύξεως (ΕΤΒΑ) καὶ στὴν Ἐθνικὴ Τράπεζα Ἐπενδύσεων Βιομηχανικῆς Αναπτύξεως (ΕΤΕΒΑ – Προσοχὴ στὸ «Ἔψιλον» – τόση ἔλλειψη φαντασίας ! ), καθὼς καὶ στὴν Κτηματικὴ Τράπεζα. Ὑποτίθεται ὅτι ὅλοι αὐτοὶ οἱ ὀργανισμοὶ θὰ προσέφεραν δανεισμὸ μακρᾶς πνοῆς, τὸν ὁποῖον δὲν προσέφερε ἡ ἐλευθέρα ἀγορὰ κεφαλαίου. Στὴν πράξη, προσέφεραν δανεικὰ κι ἀγύριστα, διότι ἡ ἐλευθέρα ἀγορὰ κεφαλαίου εἶχε καμμένη τὴν γούνα της ἀπὸ ἐπανειλημμένες ἀθετήσεις δανειακῶν ὑποχρεώσεων καί, ἂν μὴ τι ἄλλο, δὲν εἶχε ἄλλα περισσεύματα γιὰ κατασπατάληση σὲ «ἀναπτυξιακὰ ὁράματα».2

1 Ἀπὸ αὐτοὺς, προφανῶς, ἐμπνεύσθηκε ὁ Νίκος Γκάτσος τοὺς στίχους γιὰ ἕνα τραγούδι τῆς κινηματογραφικῆς ταινίας «Ρεμπέτικο», τοῦ 1983 :

Ἐμένα λόγια μὴ μοῦ λὲς καὶ μὴ μὲ περιπαίζῃς,

μπορεῖ μιὰ μέρα νὰ μὲ δῇς διευθυντὴ τραπέζης.

Ἀβέρτα τὰ χιλιάρικα στοὺς φίλους μου νὰ δίνω

καὶ μὲ λουλᾶ πολίτικο τὸ ναργιλὲ νὰ πίνω.

 

2 Ὀ λαός, βεβαίως, ἔβλεπε πολὺ καθαρώτερα. Ἰδοὺ μερικοὶ στίχοι ἀπὸ τὸ στιχούργημα ποὺ ἀπήγγειλε, μετὰ μουσικῆς, στὸν διοικητὴ τῆς ΕΤΒΑ, Γεώργιο Σπέντζα, καὶ τὴν συνοδεία του ἐξέχων πολίτης τῆς ἀκριτικῆς Νέας Βύσσης Ἔβρου, ὅπου ἡ ΕΤΒΑ εἶχε ἱδρύσει «Βιομηχανικὴ Περιοχή» :

ΕΤΒΑ, ἐσὺ ποὺ στοργικὰ τὴ γῆ μας ἀγκαλιάζεις

καὶ μὲ κριτήρια λογικὰ τὰ χρήματα μοιράζεις

Ἔχεις ζεστὴ τὴν ἀγκαλιά, θερμὸ εἶναι τὸ φιλί σου,

Χίλιες εὐχὲς πολλὰ φιλιὰ εἰς τ ὸ ν Διοικητή σου.

Σὰν μάνα μᾶς ἀγκάλιασες καὶ τὸ βυζί μᾶς δίνεις,

Μᾶς πότισες, μᾶς δρόσισες, μὲς στὴν καρδιὰ θὰ μείνῃς

Ἔχεις ζεστὴ τὴν ἀγκαλιά, θερμὸ εἶναι τὸ φιλί σου,

Χίλιες εὐχὲς πολλὰ φιλιὰ εἰς τ ὸ ν Διοικητή σου.

Τὸ πιὸ ἐνδιαφέρον εἶναι ὅτι ὁ Διοικητὴς μερίμνησε ὥστε τὸ συγκεκριμένο ἀνοσιούργημα νὰ ἀναπαραχθῇ σὲ κασσέττες ποὺ διενεμήθησαν σὲ μέλη, ἴσως καὶ ὅλα, τοῦ προσωπικοῦ τῆς συγκεκριμένης «τραπέζης» ! Ἔρμα γρόσια … τῶν φορολογουμένων, οἱ ὁποῖοι τὰ πλήρωσαν ὅλα μαζεμένα, στὴν ἐξυγίανση τῆς ΕΤΒΑ ἀπὸ τὴν κυβέρνηση Μητσοτάκη-Μάνου τὸ 1992, ὅταν, πλέον, ἡ κατάστασις εἶχε φθάσει στὸ ἀπροχώρητο.

 

-10-

Ἡ ὑποτίμηση του 1953 μᾶς ἄφησε καὶ μιὰν ἀκόμη δυσάρεστη κληρονομιά. Θεωρήθηκε παράδειγμα ἐπιτυχίας ἄξιον μιμήσεως. Ἐν τούτοις, ὅλες οἱ μετέπειτα ὑποτιμήσεις εἶχαν ἀκόμη χειρότερα ἀποτελέσματα ἀπὸ αὐτὴν τοῦ 1953. Καὶ τοῦτο διότι μόνον αὐτὴ τοῦ 1953 εἶχε προετοιμασθῆ συστηματικῶς ἀπὸ τὴν προκάτοχο κυβέρνηση τῶν Πλαστήρα-Καρτάλη, μὲ σημαντικὲς περικοπὲς δημοσίων δαπανῶν καί, συνεπῶς, μὲ θυσία τῆς ὅποιας δημοτικότητός της. Ἔτσι ἀμείβουμε στὴν Ἑλλάδα τὸν αὐτοθυσιαστικὸ πατριωτισμό. Τοὐλάχιστον ὁ Μαρκεζίνης, πολλὰ χρόνια ἀργότερα, ἀνεγνώρισε τὴν σημαντικὴ προαπαρασκευὴ τοῦ ἐγχειρήματος ἀπὸ τοὺς προκατόχους του στὴν κυβέρνηση.

Ἡ «Χρυσῆ» 19ετία – 1954 – 1973

Τὸ ὅλως περίεργο εἶναι ὅτι, παρὰ τὴν φρικτὴ οἰκονομική της πολιτική, ἡ χώρα διέγραψε ἰδιαιτέρως ἀξιόλογη ἀναπτυξιακὴ πορεία στὰ ἔτη 1955-1973, ἰδίως δὲ στὴν περίοδο 1961-1973, ὁπόταν τὸ Τεῖχος τοῦ Αἴσχους ἄνοιξε γιὰ τοὺς Ἕλληνες τὴν πόρτα τῆς μεταναστεύσεως στὴν Δυτικὴ Γερμανία. Ἐπρόκειτο γιὰ τὴν καλὴ τύχη τοῦ ἀνιδέου καὶ τοῦ ἀσχέτου. Ὁ Ἀλέξης Φραγκιάδης ἔχει ἐξηγήσει μὲ κάθε λεπτομέρεια πῶς συνέβη αὐτό. Συνέβη χάρη στὴν παγκοσμιοποίηση τῆς Ἑλληνικῆς οἰκονομίας, ἡ ὁποία συνετελέσθη μὲ ἐξαγωγὴ ἀνθρώπων, ἀφοῦ ἐξαγωγὲς ἐμπορευμάτων ἦταν ἀδύνατες,1 μὲ ἄφθονα ἐμβάσματα ἀπὸ μετανάστες καὶ ναυτικούς, μὲ ἐπαναπατρισμὸ τῶν ἐναπομεινάντων κεφαλαίων ὁμογενῶν διωγμένων ἀπὸ τὴν Αἴγυπτο (1952) καὶ τὴν Κωνσταντινούπολη (1955). Στὴν δεκαετία τοῦ 1970, ἡ παγκοσμιοποίηση τῆς Ἑλληνικῆς οἰκονομίας ἐπεταχύνθη σημαντικὰ ἀπὸ τὴν ἀνάπτυξη τοῦ τουρισμοῦ, παραπροϊόντος τῆς εὐημερίας ἄλλων, εὐπορωτέρων χωρῶν. Τίποτε ἀπὸ αὐτὰ δὲν ἦταν ἀποτέλεσμα τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῶν καὶ τάχα θαυματουργῶν Ἑλλαδικῶν κυβερνήσεων, ἐκτός, ἴσως ἀπὸ τὴν συναλλαγματικὴ σταθερότητα, ἀποτέλεσμα, ὅμως, καὶ αὐτή, αὐστηρῶν κρατικῶν ἐλέγχων καὶ αἰτία μεγάλης διαφθορᾶς καὶ φοβερῶν παραμορφώσεων στὴν οἰκονομία.

1 Κατὰ τὸν Ἀλέξη Φραγκιάδη, ἡ Ἑλληνικὴ οἰκονομία καὶ κοινωνία τοῦ ἔτους 1961 ἔμοιαζε περισσότερο στὴν Ἑλληνικὴ οἰκονομία τοῦ ἔτους 1931, παρὰ σὲ ἐκεῖνο ποὺ ἔγινε ἡ Ἑλληνικὴ οἰκονομία καὶ κοινωνία τὸ ἔτους 1971 ! Καὶ πῶς θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι ἀλλιῶς, ἀφοῦ τὸ 1961 τὰ δύο τρίτα τοῦ πληθυσμοῦ ἔμεναν στὴν ἐπαρχία, ἐνῶ τὸ 1971, μόλις δέκα χρόνια μετά, τὸ ἕνα τρίτο τοῦ πληθυσμοῦ εἶχε ἀφήσει τὴν ἐπαρχία καὶ εἶχε συρρεύσει στὶς μεγάλες πόλεις. Ἡ ἀντίστοιχη διαδικασία στήν, ἑνοποιηθεῖσα τὸ 1871, Γερμανία εἶχε διαρκέσει 30 χρόνια καὶ πολλοὶ μελετηταὶ ἀποδίδουν στὴν ὑπερταχεῖα ἀστικοποίηση τὴν ταραχώδη καὶ βιαία πορεία τῆς Γερμανικῆς κοινωνίας στὸν εἰκοστὸ αἰῶνα. Μέχρι καὶ τὸ 1961, τὰ δύο τρίτα τῆς συνολικῆς ἀξίας τῶν ἐξαγωγῶν τῆς Ἑλλάδος ἦσαν εἰσπράξεις ἀπὸ τὴν σταφίδα (ἐξαγωγικὸ προϊὸν τῆς Παλαιᾶς Ἑλλάδος) καὶ τὸν καπνό (ἐξαγωγικὸ προϊὸν τῶν Νέων Χωρῶν).

 

-11-

 

Ἡ μετανάστευση ἰδίως, ἐσωτερικὴ καὶ ἐξωτερική, τερατώδης σὲ ὄγκο, χωρὶς προηγούμενο στὴν ἱστορία τῆς νεωτέρας Ἑλλάδος, εἶχε καὶ τεράστιο ἀνθρώπινο κόστος.1 Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ κυβέρνηση τῆς «ὀκταετίας» τοῦ καὶ τάχα «Ἑλληνικοῦ οἰκονομικοῦ θαύματος» ἀπεδοκιμάσθη τόσο σκληρὰ στὶς κάλπες τῆς «βίας καὶ νοθείας» τοῦ 1961. Εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐξηγήσῃ κανείς, ἀπὸ ἐκείνους ποὺ πιστεύουν ὅτι ὑπῆρξε «Ἑλληνικὸ οἰκονομικὸ θαῦμα», τὴν ἐκλογικὴ ἐκείνη ἧττα, ἐκτὸς κι ἂν θεωρῇ ἐπιστημονικὴ ἐξήγηση τὴν «ἀγνωμοσύνη» τῶν ψηφοφόρων.

Τὸ 1963, στο περιθώριο τῶν δραματικῶν ἐξελίξεων στὴν πολιτικὴ σκηνὴ τὴν περίοδο 1961-1967, ὁ Δημήτρης Χαλικιᾶς ὑπέβαλε στὴν Ἀνωτάτη Ἐμπορική τὴν διδακτορικὴ διατριβή του, μὲ τίτλο «Τὸ Πρόβλημα τοῦ Σχηματισμοῦ Κεφαλαίου διὰ Πολιτικῆς Πληθωρισμοῦ». Δὲν εἶχε καλὰ, καλὰ δηλαδὴ προλάβει νὰ συνέλθῃ ἡ δραχμὴ ἀπὸ τὰ διαδοχικὰ πλήγματα τοῦ 1944 καὶ τοῦ 1953 καὶ οἱ καλοθελητές της εἶχαν ἀρχίσει νὰ καλοβλέπουν τὴν δυνατότητα νὰ χρησιμοποιήσουν τὴν νομισματικὴ χρηματοδότηση ὡς ἐργαλεῖον «ἀναπτύξεως». Ὁ Χαλικιᾶς ἔγραψε : «Τὸ γενικὸν συμπέρασμα ἐκ τῆς ἀναλύσεως … εἶναι ὅτι δὲν δύναται νὰ εἶναι ἐποικοδομητικὴ πολιτικὴ ἀποβλέπουσα εἰς τὴν προώθησιν τῆς οἰκονομικῆς ἀναπτύξεως διὰ τοῦ πληθωρισμοῦ». Θὰ δοῦμε σὲ λίγο πόσο λίγο εἰσακούσθηκε …

Ἡ εὐημερία τῆς ἐποχῆς, συνδυασμένη μὲ τὴν ἐσωτερικὴ μετανάστευση, δέν μποροῦσε παρὰ νὰ δημιουργήσῃ πολιτικὲς καὶ οἰκονομικὲς ἐντάσεις. Ἐνῶ ἡ ὕπαιθρος ἄδειαζε καὶ ὅλοι ἔσπευδαν νὰ στριμωχθοῦν στὶς ἀνέτοιμες γιὰ τὴν ὑποδοχή τους πόλεις,2 ὥστε νὰ λάβουν μερίδιο ἀπὸ τήν, ἔστω στρεβλή, ταχεῖα οἰκονομικὴ ἀνάπτυξη, ὑπῆρχαν καὶ οἱ χαμένοι τοῦ παιγνιδιοῦ. Οἱ κατώτεροι, ἰδίως, ἀξιωματικοί ἦσαν δυσαρεστημένοι ἀπὸ τὶς προοπτικὲς ἐπαγγελματικῆς, ἱεραρχικῆς καὶ μισθολογικῆς ἐξελίξεώς τους. Καὶ τοῦτο διότι τὴν «πλημμύρα στρατευμάτων», ποὺ εἶχε ἀπαιτηθῆ, ὥστε νὰ καταπνιγῇ ἡ κομμουνιστικὴ ἀνταρσία, δὲν τὴν χρειαζόταν πλέον ἡ χώρα.

1 Μία ἀντιπροσωπευτικὴ διήγησις εἶναι αὐτὴ ἑνὸς ἀνωνύμου (τὸν γνωρίζω, βεβαίως, ὁπότε εἶναι πραγματικὸ πρόσωπο) ἱστολόγου, γεννηθέντος τὸ ἔτος 1961, ὁ ὁποῖος περιγράφει τὰ παιδικά του χρόνια στὴν Ρόδο, ὅπου τὸν ἀνέτρεφε ἀπὸ βρέφος μόνη της ἡ νόννα του, ἀφοῦ οἱ γονεῖς του εἶχαν μεταναστεύσει στὴν Γαλλόφωνο Κεντρικὴ Ἀφρική γιὰ νὰ ἐργασθοῦν ἐκεῖ. Μόνον ἔφηβο τὸν πῆραν κοντὰ τους καί, φυσικά, οἱ σχέσεις τους μαζί του ἦταν κάπως ἀσυνήθεις. Ἀργότερα, τὸν ἔστειλαν ἐσωτερικὸ σὲ σχολεῖο στὴν Γαλλία. Κάθε Κυριακή, διηγεῖται αὐτὸς ὁ ἀφηγητής, οἱ Ρόδιοι κατέβαιναν στὸ λιμάνι γιὰ νὰ κατευοδώσουν φίλους και γνωστοὺς ποὺ ἔφευγαν μετανάστες. Θυμᾶται ὅτι ἐξέφραζε συχνὰ στὴν νόννα του τὸν φόβο ὅτι θὰ μείνουν σύντομα μόνοι τους στὴν Ρόδο, ἀφοῦ τὸ πλοῖο ἔπαιρνε περίπου χιλίους μετανάστες κάθε ἑβδομάδα, ἀπὸ τοὺς ἑκατὸ χιλιάδες κατοίκους ποὺ εἶχε ἡ Ρόδος.

Μετά, βεβαίως, ἦλθε ἡ σωτηρία, διὰ τοῦ τουρισμοῦ. Ἡ νόννα ἧταν 55 ἐτῶν, ὁπότε δὲν ἐκλήθη ἐκ τῶν πρώτων νὰ ἐργασθῇ σὲ ξενοδοχεῖο. Ὅταν, ὅμως, τελικῶς ἐπῆγε γιὰ νὰ ἀναπληρώσῃ κάποιαν γνωστή της, κωλυομένη, ἔλεγε : «Τί ἦταν αὐτὸ παιδάκι μου ! Δουλειὰ ξεκούραστη, κάτω ἀπὸ στέγη καὶ ὄχι στὸ λιοπύρι τοῦ χωραφιοῦ. Μεροκάματο σέ ὀκτάωρο ποὺ ποτὲ δὲν ἔβγαλα στὸ χωράφι δουλεύοντας δωδεκάωρο. Καί, ἀπὸ πάνω, μᾶς ἔδωσαν κι ἕνα ψωμάκι στὴν μέση τῆς βάρδιας.»

Γιὰ τὸ ἀνθρώπινο (καὶ τὸ ἐθνικὸ) κόστος τῆς μεταναστεύσεως (ὑλικὸ καὶ ψυχικό) σὲ καιροὺς ὅπου οἱ ἐπικοινωνίες καὶ οἱ μετακινήσεις ἦταν πολὺ πιὸ δύσκολες άπὸ ὅ,τι σήμερα, οἱ παλαιότεροι, οἱ γεννημένοι πρὸ τοῦ 1965 καὶ τῆς περιόδου τῆς (ἔστω στρεβλῆς) ἀφθονίας, ἔχουμε ἄμεσο πεῖρα. Μὲ μεγάλη διεισδυτικότητα καὶ εὐγλωττία τὸ περιγράφουν καὶ οἱ τρεῖς καλύτεροι μεταπολεμικοὶ πεζογράφοι μας, ὁ Στρατῆς Τσίρκας (Γιάννης Χατζηανδρέας), ὁ Δημήτρης Χατζῆς καὶ ὁ Γιῶργος Ἰωάννου (Γιῶργος Ἰωάν. Σορολόπης).

2 Η συμφόρηση στὰ κέντρα τῶν μεγάλων πόλεων ἦταν ἐξόχως ἀποδοτικὴ γιὰ ὅσους εἶχαν ἤδη ἀκίνητα ἐκεῖ. Κανένα συμφέρον δὲν εἶχαν νὰ δεχθοῦν οἱ κυβερνήσεις τῆς ἐποχῆς προτάσεις γιὰ δραστικὲς ἐπεκτάσεις τῶν Σχεδίων Πόλεως, ὅπως πρότεινε, γιὰ παράδειγμα ὁ Κωνσταντῖνος Ἀπ. Δοξιάδης. Προσοδοθηρία, ποὺ ποζάρει ὡς ἀνάπτυξη …

 

-12-

Οἱ στρατιωτικοὶ ἔμεναν στάσιμοι βαθμολογικῶς, ἐνῶ καὶ αὐτοὶ καὶ οἱ οἰκογένειές τους ἔπρεπε νὰ ἐπανδρώνουν τὰ σύνορα. Ἑκατοντάδες ὁπλοφορούντων κατωτέρων ἀξιωματικῶν τοῦ Στρατοῦ Ξηρᾶς διαμόρφωσαν διὰ βοῆς (!) τὴν πρώτη κυβέρνηση τῆς δικτατορίας, τὸ ἀπόγευμα τῆς 21ης Ἀπριλίου 1967. Μὲ τὸ κίνημα αὐτὸ μάθαμε ὅλοι πόσο ὁ μέσος Ἕλληνας εἶναι ἀδίστακτος στὸ νὰ παραβῇ τὸν ὅρκο του, ὅταν πιστεύῃ ὅτι διακυβεύονται τὰ ἰδιοτελῆ του συμφέροντα. Ἦταν ἕνα συνδικαλιστικό πραξικόπημα, ὅπως καὶ τὸ κίνημα τοῦ 1909 στὸ Γουδί, «μετ’ … ὀνόματος εὐπρεποῦς», ὥστε νὰ καλύπτεται ἡ συντεχνιακή του φύση, μὴ καθοδηγούμενο ἀπὸ ὁποιονδήποτε, ἀκόμη καὶ ἀπὸ τοὺς κατ’ ὄνομα ἀρχηγούς του. Στὰ ἑπόμενα χρόνια, μέχρι καὶ τὶς μέρες μας, αὐτὴ ἡ βουλιμιῶσα ἰδιοτέλεια ἦταν ἡ συνήθης πρακτικὴ τῶν «κοινωνικῶν ἀγώνων» ὅλων τῶν μερίδων τῆς κοινωνίας μας. Ἡ δικτατορία τοῦ 1967-1974 ἀνέβαλε ἁπλῶς τὴν ἐκδήλωση τοῦ ἀδιεξόδου στὸ ὁποῖον εὑρισκόταν ἡ Ἑλληνικὴ οἰκονομία καὶ κοινωνία ἤδη ἀπὸ τὸ 1961, ἂν ὄχι καὶ ἐνωρίτερα.

Ἡ Μεταπολίτευσις – ἡ ἐνάτη διολισθαίνουσα (οἱονεί) πτώχευσις

Ὁ χάρτινος πύργος τῆς δῆθεν ἀναπτύξεως κατέρρευσε μέσα σὲ λίγους μῆνες τὸ 1973, μὲ τὴν πρώτη πετρελαϊκὴ κρίση. Ἀπεδείχθη ὅτι ἡ ὅποια παραγωγή μας, ἀνεπτυγμένη γιὰ τὶς ἀνάγκες τῆς προστατευμένης ἐσωτερικῆς ἀγορᾶς, δὲν μποροῦσε νὰ σταθῇ ἀνταγωνιστικῶς. Διότι τί ἄλλο ἦταν ἡ κρίσις τοῦ πετρελαίου ἀπὸ αἰφνίδια ἀξίωση τῶν διεθνῶν ἀγορῶν νὰ μᾶς πωλοῦν ἀκριβώτερα (ὄχι μόνο τὸ πετρέλαιο) καὶ νὰ ἀγοράζουν ἀπὸ μᾶς φθηνότερα; Συνεπῶς, ἔπρεπε ὁ βίος μας νὰ γίνῃ λιτώτερος. Πῶς, ὅμως, νὰ τὰ πῇ αὐτά στὸν λαό, ποὺ πανηγύριζε τὴν ἀποχουντοποίηση, ἡ νέα, δημοκρατικὴ κυβέρνηση ; Μποροῦσε νὰ ὑστερήσῃ σὲ πελατειακὲς παροχὲς ἔναντι τῆς δικτατορίας, ἡ ὁποία, μέσα στὴν ἀνασφάλειά της, εἶχε ξεπεράσει τὶς προκατόχους τις κυβερνήσεις στὸ πεδίο αὐτό ;

Κατέφυγε στὴν ἀπάτη. Ἄρχισε νὰ τυπώνῃ χαρτονόμισμα. Ὁ πληθωρισμὸς ἔχει δύο ἀμφιλεγόμενες ἀρετές : Δὲν χρειάζεται νὰ τὸν νομιμοποιήσῃ καμμία λαϊκὴ ἀντιπροσωπεία καί, ὅπως ἔχει γράψει ὁ Κέϋνς, ἐνῶ ὁ πληθωρισμὸς ἐπιστρατεύει κάθε λανθάνοντα οἰκονομικὸ νόμο στὴν ὑπηρεσία τοῦ κακοῦ καὶ τῆς καταστροφῆς, οὔτε ἕνας ἄνθρωπος στὸ ἑκατομμύριο δὲν κατανοεῖ πόσο καταστρεπτικὸς εἶναι. Ὅπως ἐπίσης, γράφει ὁ Κέϋνς, ἐνῶ πολλοὶ χάνουν, ὡρισμένοι κερδίζουν. Καὶ αὐτοὶ ποὺ κερδίζουν, ὅπως γράφει ὁ πρὸ-οἰκονομολόγος Ρισὰρ Καντιγιόν, εἶναι αὐτοὶ ποὺ εὑρίσκονται πλησιέστερα στὴν πηγὴ τοῦ πληθωρικοῦ χρήματος. 1

1 Γιὰ παράδειγμα, οἱ στρατοὶ κατοχῆς στὰ χρόνια τῆς Κατοχῆς, οἱ ὑπάλληλοι τῆς Τραπέζης τῆς Ἑλλάδος στον χρόνια τῆς Ἀμερικανικῆς βοηθείας, ὁ, κατὰ τὸν Γιάννη Μαρίνο, «στρατὸς κατοχῆς τῶν κηφήνων» στὸ εὐρύτερο δημόσιο, στὰ χρόνια τῆς μεταπολιτεύσεως.

 

-13-

Ἔτσι ἄρχισε ἡ εἰκοσαετία τῆς διολισθαίνουσας χρεωκοπίας, συγκεκαλυμμένης βεβαίως, ποὺ συνεχίσθηκε μέχρι τὸ 1994. Τὸ κράτος, μέσῳ τοῦ πληθωρισμοῦ, ἀφαιροῦσε κάθε ἔτος τὸ 10% μὲ 20% τῆς πραγματικῆς ἀγοραστικῆς ἀξίας τῶν καταθέσεων καὶ τῶν ἀποθεματικῶν τῶν ἀσφαλιστικῶν ταμείων,1 γιὰ νὰ τροφοδοτήσῃ τὶς «ἐπενδύσεις», τὶς δικές του καὶ τῶν προσκειμένων «ἐπιχειρηματιῶν». Οἱ ὁποῖοι καλοί σου, δανειζόμενοι μὲ ἀρνητικὰ πραγματικὰ ἐπιτόκια, δὲν εἶχαν κανένα λόγο, κανένα κίνητρο, νὰ καταστήσουν κερδοφόρες τὶς ἐπιχειρήσεις τους ἢ νὰ σχηματίσουν ἄξια λόγου ἴδια κεφάλαια.2 Ἂς ἦταν καλά, πρῶτον, ἡ ζήτηση γιὰ τὰ λίγα προϊόντα ποὺ παρῆγαν καὶ τὰ πολλὰ ποὺ εἰσῆγαν, καὶ ποὺ τὴν φούσκωνε μὲ διαρκεῖς πελατειακὲς παροχὲς τὸ κράτος καί, δεύτερον, ὁ δανεισμὸς μὲ θετικὸ ὀνομαστικό, ἀλλὰ ἀρνητικὸ πραγματικὸ ἐπιτόκιο. Ὅ,τι μποροῦσαν νὰ βάζουν στὴν ἄκρη ἔπρεπε νὰ φυλάσσεται ἐκτὸς Ἑλλάδος. Γνήσιες ἰδιωτικὲς ἐπενδύσεις μὲ δικά του χρήματα κανεὶς δὲν μποροῦσε νὰ κάνῃ στὴν Ἑλλάδα, ἀκόμη καὶ ἂν προσπαθοῦσε. Θὰ τὸν ἔπνιγε ὁ ἀνταγωνισμὸς τῶν ἤδη καλὰ βολεμένων καὶ συνεχῶς, ἀμέσως καὶ ἐμμέσως, ἐπιδοτουμένων «ἐπιχειρηματιῶν». Παρὰ τὶς ὅποιες «ἐπενδύσεις» λοιπόν, ἀπὸ τὸ δημόσιο, τὶς δημόσιες ἐπιχειρήσεις καὶ ὀργανισμοὺς καὶ τοὺς διαπεπλεγμένους «ἐπιχειρηματίες», τὰ τρία ἁμαρτωλὰ « δέλτα», ἡ παραγωγὴ στὴν χώρα ἔμενε στάσιμη. Μιράκολο! Λὲς καὶ μποροῦσε ἡ ὅλο καὶ περισσότερο σοβιετοποιουμένη οἰκονομία νὰ ἀποδώσῃ στὴν Ἑλλάδα, τὴν στιγμὴ ποὺ ἀπετύγχανε παταγωδῶς σὲ κάθε μία χώρα τοῦ Ἀνατολικοῦ μπλόκ.

Οἱ ἀπολογηταὶ τῆς περιόδου, ἡ γενεὰ τῶν πατέρων μας, στὴν ἀκμή της τότε, ἰσχυρίζονται, συχνὰ-πυκνά, ὅτι οἱ Τακτικοὶ Προϋπολογισμοὶ τῆς περιόδου ἦταν ἰσοσκελισμένοι καὶ ὅτι ὁ ὅποιος δανεισμὸς κατευθυνόταν στὸν Προϋπολογισμὸ Δημοσίων Ἐπενδύσεων. Πολὺ βολικὰ παραλείπουν τὸν λεγόμενο Λογαριασμὸ Καταναλωτικῶν Ἀγαθῶν, ἕνα χονδρὸ κονδύλι ποὺ ξεκίνησε ὡς ἐνίσχυση τῶν καταναλωτῶν τὰ χρόνια τῆς κομμουνιστικῆς ἀνταρσίας καὶ κατέληξε, μέχρι τὸ 1981 (καὶ τὴν εἰσδοχὴ τῆς Ἑλλάδος στὴν ΕΟΚ) γενναία ἐπιδότηση τῶν ἀγροτῶν διότι τάχα «οἱ ἀγρόται εἶναι πολλοὶ καὶ ὑποφέρουν πολύ», ὅπως ἔλεγε ὁ Γεώργιος Παπανδρέου. Ἀφοῦ ψηφίζουν κιόλας, ἂς πάει καὶ τὸ παλιάμπελο ποὺ λέει ὅτι ὁ προϋπολογισμὸς πρέπει νὰ εἶναι ἑνιαῖος.

1 Αὐτὸ μάλιστα, εἶναι κούρεμα, ὄχι ἐκεῖνα τὰ ἀνάλατα ἡμίμετρα τῆς τρόϊκας στὴν Κύπρο.

2 Ἡ πλήρης ἀπουσία ἰδίων κεφαλαίων ἐξηγεῖ σὲ μεγάλο βαθμὸ καὶ γιατὶ ἡ δευτέρα πετρελαϊκὴ κρίσις, στὸ τέλος τῆς δεκαετίας τοῦ 1970 ἔδωσε τὸ τελειωτικὸ πλῆγμα στὶς Ἑλληνικὲς ἐπιχειρήσεις ποὺ ἦταν ἐκτεθειμένες στὸν διεθνῆ ἀνταγωνισμό.

 

-14-

Ἀλλὰ καὶ γιὰ τὸ πόσο «ἐπενδύσεις» ἦταν οἱ δημόσιες ἐπενδύσεις τῆς περιόδου, πολλὰ θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ πῇ. Ἄλλωστε, τὰ ἀποτελέσματα τῶν δῆθεν ἰσοσκελισμένων προϋπολογισμῶν ἦσαν δῆλα τοῖς πᾶσιν : στὴν διαρκῆ ἀνατίμηση τοῦ συναλλάγματος.1

Τὴν ἀποτυχία, ἀλλὰ καὶ τὴν κωμικὴ πλευρά, τῆς οἰκονομικῆς πολιτικῆς τῆς διολισθήσεως τῆς δραχμῆς καταδεικνύει ἕνα ἐπεισόδιο ἀπὸ τὰ ἡρωϊκὰ ἐκεῖνα χρόνια : Ὁ φίλος ἀπὸ τὶς Βρυξέλλες, ἐπιστρέφει ἐκεῖ ἀεροπορικῶς, μέσῳ Θεσσαλονίκης καὶ Ἀθηνῶν, ἀφοῦ ἔχει ψηφοφορήσει στὴν γενέτειρα πόλη του τῶν καταρρακτῶν. Τρεῖς ἄνθρωποι, μὲ κακοραμμένα γκρὶ κοστούμια, τὸν πλησιάζουν στὴν αἴθουσα τράνζιτ τοῦ Ἀνατολικοῦ Ἀερολιμένος Ἑλληνικοῦ. «Εἴμαστε ἀπὸ τὴν Ὑπηρεσία Προστασίας Ἐθνικοῦ Νομίσματος, κύριε. Μήπως ἔχετε μαζί σας συνάλλαγμα ;» Ὁ φίλος, ποὺ ἔχει ἤδη καθυστερήσει, ἐξ αἰτίας τῆς τότε ἀκμαζούσης «Ὀλυμπιακῆς Ταλαιπωρίας», τὰ παίρνει στὸ κρανίο : «Λοιπόν, δέν ἔχω συνάλλαγμα, ἀλλὰ μιὰ καὶ ὑπάρχει καὶ τέτοια ἐξειδικευμένη κρατικὴ ὑπηρεσία, θὰ σᾶς δώσω μιὰν ἐμπιστευτικὴ πληροφορία : Τρέξτε ἀμέσως στὴν Καραγιώργη Σερβίας, καὶ συλλάβετε τὸν ὑπουργὸ τῶν Οἰκονομικῶν. Αὐτὸς φταίει γιὰ τὰ χάλια τοῦ ἐθνικοῦ νομίσματος !» «Κάνετε καὶ χιοῦμορ, κύριε …»

Εἶναι ἀλήθεια ὅτι ὁ Ἀνδρέας Γ. Παπανδρέου, μετὰ τὶς ἐκλογὲς ποὺ κέρδισε πανηγυρικῶς τὸ 1985, ἐπεχείρησε νὰ ἀνακόψῃ τὴν καταστροφικὴ αὐτὴ πορεία. Ὅταν, ὅμως, ἔχῃς ἀναθρέψει γενεὲς ὁλόκληρες στὸν πελατειακὸ παρασιτισμό, δὲν μπορεῖς νὰ τοὺς ἀποκόψῃς μόνον μὲ ἄρθρα μετανοίας, ὅπως αὐτὸ ποὺ δημοσίευσε στὸ New Political Quarterly καὶ στὸ Βῆμα ὁ Παπανδρέου τὸ φθινόπωρο τοῦ 1987. Ἀκολούθησε λοιπόν, ἀναποφεύκτως, τὸ ἔτος 1989, τὸ «Τσοβόλα δῶσ’ τα ὅλα».

Μεταπολίτευσις – Εὐρωπαϊκὴ Ἕνωσις – Εὐρώ – ἡ δεκάτη πτώχευσις – χρεωκοπία

Ἡ ἔνταξις τῆς Ἑλλάδος στὶς τότε Εὐρωπαϊκὲς Κοινότητες τὸ 1981 ἦταν προϊὸν κυρίως πολιτικῆς ἀποφάσεως2 καὶ ὄχι οἰκονομικῆς λογικῆς. Ὑπῆρχε, ὅμως, καὶ αὐτή. Ἡ Ἑλληνικὴ οἰκονομία καὶ κοινωνία εἶχαν ζήσει καὶ ἀναπτυχθεῖ ἀπὸ τὸ 1932 μέσα σὲ στενό, περιορισμένο, ἀλλὰ καὶ προστατευμένο ὁρίζοντα. Αὐτὴ ἡ ἐμπειρία ἦταν ἀντίθετη μὲ τὶς συνθῆκες μέσα στὶς ὁποῖες ἐκινεῖτο ἡ Ἑλληνικὴ οἰκονομία, τοὐλάχιστον ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Νεοελληνικοῦ Διαφωτισμοῦ. Τὶς συνέπειες τῆς ἐσωστρεφείας, τῶν περιορισμῶν καὶ τῶν συνακολούθων στρεβλώσεων τὶς ζήσαμε μὲ τὴν πρόσκαιρη και τεχνητὴ εὐημερία τῶν ἐτῶν 1967-1973 καὶ τὸ ἀπότομο ξύπνημα τοῦ 1973-1974 μὲ τὴν πρώτη πετρελαϊκὴ κρίση, καθὼς καὶ μὲ τὴν καταστροφὴ τῆς Κύπρου τὸ 1974.

1 Ἀκριβῶς ὅπως καὶ ἡ πραγματικὴ ἀξία τῶν ποδοσφαιρικῶν ὁμάδων ποὺ σαρώνουν τὰ πρωταθλήματα στὴν Ἑλλάδα φαίνεται μόνον στὶς διεθνεῖς διοργανώσεις …

2 Οἱ πολιτικοὶ ἡγέτες τῆς ἐποχῆς ἤθελαν νὰ ἐξασφαλίσουν τὴν χώρα (καὶ τοὺς ἰδίους, βεβαίως, καὶ τὸ ἐξαρτημένο ἀπὸ αὐτοὺς περιβάλλον τους) ἀπὸ τὴν «στοργὴ» «ἡρώων καὶ σωτήρων».

 

-15-

Λογικὸ ἦταν νὰ ἐπιδιώξουμε νὰ ἐνταχθοῦμε σὲ ἕνα περιβάλλον, ὅπου ἡ χαλάρωση τῶν περιορισμῶν θὰ ἦταν ἐλεγχομένη ὥς ἕνα σημεῖο Ὅπως μπορεῖ εὐχερῶς νὰ διαπιστώσῃ κανείς, τὸ ὑλικὸ βιοτικὸ ἐπίπεδο,1 ἀλλὰ καὶ το μορφωτικὸ ἐπίπεδο,2 τῶν Ἑλλήνων, ἔκανε μεγάλα ἅλματα ἀπὸ τὸ 1981.3 Ἀκόμη καὶ ἡ οἰκονομικὴ στασιμότης τῆς δεκαετίας τοῦ 1980 ἔφερε στοὺ περισσοτέρους Ἕλληνες σημαντικὰ ὑλικὰ ὀφέλη διὰ τῆς ἀναδιανομῆς εἰσοδήματο καὶ πλούτου, ὅσο καὶ ἂν μεγάλο μέρος τῆς παραγωγικῆς μας οἰκονομίας νεκρώθηκ τότε στὸ ὄνομα μιᾶς δῆθεν κοινωνικῆς εὐαισθησίας καὶ δικαιοσύνης, οἱ ὁποῖες μόλι ἐκάλυπταν τὸν ὑφέρποντα φιλοτομαρισμό τῆς συντριπτικῆς πλειοψηφίας τῶ πολιτῶν.

Ὅπως εἴδαμε καὶ ἀπὸ τὴν ὅλη ἱστορία τῆς Ἑλληνικῆς οἰκονομίας, οἱ ἐξελίξεις δὲν περιμένουν οὔτε τὴν Ἑλλάδα, οὔτε κανέναν ἄλλον. Οἱ ὑπόλοιπες χῶρες τῆς Εὐρωπαϊκῆς Ἑνώσεως, ὅσο κι ἂν ἤθελαν νὰ διευκολύνουν τὴν Ἑλλάδα, αἰσθάνονταν ὅτι ἔπρεπε νὰ προχωρήσουν γρήγορα στὴν οἰκονομικὴ καὶ νομισματική ἑνοποίηση τῶν οἰκονομιῶν τους. Ἡ Ἑλληνικὴ οἰκονομία ἀπέβαλε καὶ τὰ τελευταῖα κατάλοιπα προστατευτισμοῦ τὸ 1992. Ἀντί, ὅμως, νὰ ἐπωφεληθοῦμε τοῦ χαμηλοῦ κόστους τοῦ κεφαλαίου γιὰ νὰ ἀναδιαρθρώσουμε παραγωγικῶς τὴν οἰκονομία μας, ἐπιλέξαμε νὰ «ἐπενδύσουμε» σὲ περισσότερες θέσεις ἀπασχολήσεως στὸ δημόσιο, πολλὲς χρήσιμες, ἀλλὰ πέραν τῶν οἰκονομικῶν μας δυνατοτήτων. «Ἐπενδύσαμε» καὶ σὲ κοινωνικὲς παροχές, σὲ μισθάρες, συνταξάρες καὶ ἐφ’ ἅ(ρ)παξ, καὶ ἀντιδράσαμε στὴν ἀπαραίτητη μεταρρύθμιση τοῦ ἀσφαλιστικοῦ μας συστήματος. Οἱ παραμορφώσεις αὐτές δημιούργησαν ἄλλες, στὴν ἰδιωτική, αὐτὴν τὴν φορά, οἰκονομία. Καὶ ἐκεῖ τὰ χρήματα τοποθετήθηκαν, μὲ κάθε δυνατὸ ὀρθολογισμό, στὴν παραγωγὴ μὴ ἐμπορευσίμων ἀγαθῶν καὶ ὑπηρεσιῶν, εἰς βάρος τῶν ἐμπορευσίμων, τὰ ὁποῖα ἐξετέθησαν κάπως ἀκαίρως στὴν διεθνῆ ἀνταγωνισμό. «Ἐπενδύσαμε» σὲ ὑπερτιμημένα ἀκίνητα, σὲ ἄδειες ταξὶ καὶ φορτηγῶν, ἀκόμα καὶ σὲ πολυτελεῖς σπουδές.

Οἱ στρεβλώσεις παγιώθηκαν καὶ διογκώθηκαν στὸν ὑπέρτατο βαθμό, καὶ ἀκόμη παραπέρα, στὴν διάρκεια τῆς ἑξαετίας 2002-2008, ὁπότε καὶ τὸ κόστος τοῦ χρήματος, λόγῳ τῆς συμμετοχῆς μας στὴν Εὐρωζώνη, ἦταν ἐξαιρετικὰ χαμηλό.

1 Ἕνα ἄμεσο καὶ ξεχασμένο σήμερα κέρδος γιὰ τὰ δημόσια οἰκονομικὰ τῆς Ἑλλάδος ἦταν ὅτι, μὲ τὴν ἔνταξη στὴν ΕΟΚ, τὸ κόστος τοῦ Λογαριασμοῦ Καταναλωτικῶν Ἀγαθῶν τὸ ἐπωμίσθηκε ἡ πολὺ πιὸ γενναιόδωρη Κοινὴ Ἀγροτικὴ Πολιτική τῆς ΕΟΚ. Ὅπως μαρτυρεῖ τὸ «ὄχι» στὸ δημοψήφισμα τοῦ Ἰουλίου 2015 στὶς ἀγροτικὲς περιοχές, ἡ γενναιοδωρία μόνον ἀντιπάθεια καὶ ἀχαριστία σοῦ ἀγοράζει.

2 « … Πολὺς γίνεται λόγος περὶ τῆς ἐμφύτου εἰς τὸν Ἕλληνα φιλομαθείας, ἄν τις ὅμως ἐξετάσῃ ἀκριβέστερον τὰ πράγματα θέλει πεισθῆ ὅτι ἡ φιλομάθεια αὕτη πολὺ ὁμοιάζει τὴν εὐσέβειαν Ἰταλοῦ ἀγρότου, ὁ ὁποῖος γίνεται καπουκῖνος oὐχὶ ἐκ τοῦ πόθου τῆς μακαριότητος τοῦ παραδείσου, ἀλλὰ μόνον διὰ νὰ μὴ σκάπτῃ. … » Ἐμμ Δ. Ροΐδης, Ἀγὼν περὶ ὑπάρξεως, Ἐφημ. «Ἄστυ» 15 Αὐγούστου 1894.

3 Ὄχι χωρὶς δυσκολίες : «… Στὴ μονάδα εἴχαμε ἀρχικά ἕναν ὡραῖο λάκκο μὲ σανίδες ἀπὸ πάνω ὅπου ἔ…εζες ἀπολαμβάνοντας τὸ περιβάλλον. Σχεδὸν δὲν χρειαζόταν τίποτα νὰ καθαριστῆ. Ἂν ὁ λάκκος γέμιζε, ἀνοιγόταν ἄλλος πιὸ δίπλα. Κάπου στὸ 1984, (ἂ ρὲ πασοκάρα) ἀποφάσισαν νὰ “ἀναβαθμίσουν” τὴν ποιότητα ζωῆς τοῦ ἔνστολου λαοῦ καὶ ἔφτιαξαν τουαλέτες δυτικοῦ τύπου (λεκάνες, νιπτῆρες, καθρέπτες κτλ). Ἀποτέλεσμα: … ῶλος ! Ὁ κάθε γύφτος φαντάρος ἔκανε ὅ,τι γούσταρε. Οἱ ἀποχετεύσεις βούλωναν κάθε βδομάδα ἀπό κυπελλάκια, ξυραφάκια κτλ, ἡ καθαριότητα ἀπαιτοῦσε ἕνα λόχο καθαριότητος, ὅ,τι μποροῦσε νὰ σπάσῃ, τὸ σπάσανε κτλ.»

-16-

Μὲ τὴν παγκόσμιο χρηματοπιστωτικὴ κρίση τοῦ Σεπτεμβρίου 2007 ἔφθασε καὶ γιὰ τὴν Ἑλληνικὴ οἰκονομία τὸ «τέταρτον τοῦ Ραμπελαί», ἡ ὥρα τοῦ λογαριασμοῦ. Στὸ σημεῖο ποὺ εἶχε φθάσει ἡ ὑπερχρέωσίς μας, ἡ μόνη ἐφικτὴ καί, πιθανῶς, ἀνεκτὴ ἐπιλογὴ ἦταν μία ἐλεγχομένη πρόσκρουσις στὸ ἔδαφος. Οἱ ἑταῖροι μας διέγραψαν χρέος μας 100 δισεκατομμυρίων εὐρώ, ὑποκατέστησαν τοὺς ἰδιῶτες δανειστές μας γιὰ ποσὸν 220 δισεκατομμυρίων εὐρώ, χρηματοδότησαν, μέσῳ τῆς Εὐρωπαϊκῆς Κεντρικῆς Τραπέζης, τὶς τράπεζές μας μὲ ποσὸν μεγαλύτερο τῶν 100 δισεκατομμυρίων εὐρώ. Πρόκειται γιὰ τὸν μεγαλύτερο πιστωτικὸ συμβιβασμὸ καὶ πρόγραμμα χρηματοπιστωτικῆς διασώσεως στὴν ἱστορία τοῦ κόσμου.

Ὁ ἐπίλογος τῆς ὅλης ἐπιχειρήσεως διασώσεως τῆς Ἑλληνικῆς οἰκονομίας δὲν μπορεῖ νὰ γραφῇ ἀκόμη. Ἐνδιαφέρον, πάντως, εἶναι νὰ παρατηρήσῃ κανεὶς ὅτι, σὲ σύγκριση μὲ τὴν Ἱσπανία καὶ τὴν Πορτογαλία, οἱ ὁποῖες πέρασαν παραπλησίας φύσεως κρίση, ἡ ἄνοδος καὶ ἡ πτῶσις τοῦ βιοτικοῦ ἐπιπέδου στὴν Ἑλλάδα στὰ ἔτη 2002 – 2014 ἦταν πολὺ μεγαλύτερες. Κι ἔτσι, ὅμως, στὶς παραμονὲς τῆς σειρᾶς ἐκλογῶν τῆς περιόδου 2014 – 2015, ἡ Ἑλλάδα βρισκόταν σὲ καλύτερη θέση, ἀπὸ πλευρᾶς βιοτικοῦ ἐπιπέδου, σὲ σύγκριση μὲ τὶς δύο αὐτὲς χῶρες, ἀπ’ ὅτι ἦταν τὸ 2002. Μὲ δεδομένο ὅτι, ὑπὸ τὴν πίεση τῆς τρόϊκας, ἡ Ἑλλάδα εἶχε κάνει πολὺ περισσότερες οἰκονομικὲς μεταρρυθμίσεις ἀπὸ τὶς δύο αὐτὲς χῶρες, ἦταν πιθανὸν ὅτι θὰ μποροῦσε νὰ ἀνακτήσῃ, μέσα σὲ τρία χρόνια, μέχρι καὶ τὸ 2016, τὸ ἥμισυ τῆς εὐημερίας, ποὺ εἶχε χάσει μὲ τὴν κατάρρευση τῆς πενταετίας 2008 -2013. Τότε, θὰ μπορούσαμε ἴσως νὰ ποῦμε ὅτι, ἀκόμη μία φορά, θὰ εἴχαμε πιάσει κορόϊδα τοὺς κουτόφραγκους. Ἐπιλέξαμε, ὅμως, σὲ πέντε συνεχεῖς κάλπες, τὴν φρούδη ἐλπίδα ὅτι τὸ Πελατειακὸ, Ἰδιοτελῶν, Παρασιτικὸ Παρακράτος Ἀμερίμνων θὰ μποροῦσε, μὲ κάποιο θαῦμα, νὰ διατηρηθῇ. Αὐτό, βεβαίως, δὲν ἔγινε, διότι δὲν μποροῦσε νὰ γίνῃ.

Τέλος 1ου Μέρους

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 19ο)

Οι απόγονοι του Γιόζεφ και της Ελένης Τράουτμανσντορφ – Οικονόμου

Ο βαρώνος Δημήτριος, αυτός που επισκέφτηκε την Έδεσσα τον Αύγουστο του 1930, έκλεισε τα μάτια του τον Νοέμβριο του 1951, μετά από μια ζωή γεμάτη από επιτυχίες αλλά και σημαδεμένη από μεγάλες τραγωδίες, όπως ο πρόωρος θάνατος του πρωτότοκου γιου του Τζακ και η βάρβαρη εκτέλεση της δευτερότοκης κόρης του Ελένης και του άντρα της Γιόζεφ. Τα τρία τους παιδιά ζουν και χαίρονται σήμερα τα δικά τους παιδιά και εγγόνια στις όμορφες οικογένειες τους. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα με τη σειρά.

————————————————————————————-

Οι Ντιντισέμ (Les Didisheims)

Λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του βαρώνου Δημητρίου, η εγγονή του Μόνικα θα παντρευτεί στη Βιέννη τον Μισέλ Ντιντισέμ (Michel Didisheim), γιο Βέλγων αντιστασιακών στη ναζιστική λαίλαπα. Ζώντας τα τελευταία 36 χρόνια στις Βρυξέλλες, δεν κρύβω ότι ένιωσα μεγάλη – και ευχάριστη – έκπληξη όταν πριν από λίγες μέρες η παρούσα έρευνα με οδήγησε στην ‘ανακάλυψη’ ότι η γνωστή οικογένεια των Ντιντισέμ είναι απόγονοι των Οικονόμου!

Ο Μισέλ Ντιντισέμ είναι γιος του δικηγόρου Ρενέ Ντιντισέμ (René Didisheim), γόνου παλιάς αλσατικής οικογένειας, και της Κλαίρης Μαιγκρέ ντε Πρίς (Claire Maigret de Priches). Ο Ρενέ, διδάκτωρ νομικής, μέλος της βελγικής αντίστασης στη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, έχει μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία. Το 1941, μετά την κατοχή του Βελγίου, απεφάσισε να συνεχίσει τον πόλεμο πηγαίνοντας στην Αγγλία. Έφεδρος υπολοχαγός την εποχή εκείνη, διαφεύγει στη Γαλλία και μετά διασχίζει τα Πυρηναία με τα πόδια για την Ισπανία όπου και συλλαμβάνεται. Μετά από δυο μήνες σε κατ’ οίκον περιορισμό διαφεύγει, πάλι με τα πόδια, στη Πορτογαλία και από εκεί στο Γιβραλτάρ. Στο πλοίο για το Λονδίνο συναντά τον ταγματάρχη Ζαν Πιρόν (Jean Piron). Στην Αγγλία σχηματίζουν τη θρυλική ταξιαρχία Πιρόν (brigade Piron) του Ελεύθερου Βελγίου με εθελοντές που προέρχονται από πολλές χώρες. Μετά την απόβαση στη Νορμανδία η ταξιαρχία συμμετέχει στις μάχες για την απελευθέρωση της βόρειας ακτής της Γαλλίας και στις 4 Σεπτεμβρίου 1944 εισέρχεται θριαμβευτικά στις Βρυξέλλες. Με τον βαθμό του έφεδρου λοχαγού πλέον συμμετέχει στην απελευθέρωση του υπόλοιπου Βελγίου και των Κάτω Χωρών καθώς και στην κατοχή της Ρηνανίας στη Β. Βεστφαλία. Για τις υπηρεσίες στην πατρίδα του, ο βασιλιάς Μποντουέν (Baudouin) θα του απονείμει τον τίτλο του βαρώνου.

Η μητέρα του Μισέλ, Κλαίρη, μπαίνει και αυτή στην αντίσταση – με κωδικό όνομα “Ιουλιέτα” – μετά την κατάληψη του Βελγίου από τους Ναζί. Τον Αύγουστο του 1942 συλλαμβάνεται από την Γκεστάπο. Καταδικάζεται σε θάνατο στο Έσσεν και εκτοπίζεται στο στρατόπεδο συγκέντρωσης γυναικών του Ράβενσμπρυκ (Ravensbrück). Στο στρατόπεδο αυτό γίνονταν οι εκτελέσεις των καταδικασμένων σε θάνατο γυναικών αλλά και αποτρόπαια ιατρικά πειράματα έως ότου άντεχε ο οργανισμός τους. Στη Κλαίρη έκαναν ενέσεις με μολυσμένο από τύφο αίμα για την παραγωγή ορρού. Ο σουηδικός Ερυθρός Σταυρός, που συνόδευε τα συμμαχικά στρατεύματα κατά την απελευθέρωση, πρόλαβε να την γλυτώσει από τον θάνατο τον Απρίλιο του 1945.

Ο Ρενέ και η Κλαίρη Ντιντισέμ

René et Claire

Ο Μισέλ θα κάνει τις γυμνασιακές του σπουδές σε Βρυξέλλες και Λονδίνο. Θα συνεχίσει με πολιτικές επιστήμες στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών και οικονομία στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης. Το 1952, θα συμμετάσχει εθελοντικά στον πόλεμο της Κορέας, και με την εξαιρετική γνώση των αγγλικών, θα λάβει μέρος με την βελγική αντιπροσωπεία στη διάσκεψη ειρήνης του 1954. Θα αρχίσει την επαγγελματική του καριέρα στον εθνικό αερομεταφορέα Σαμπένα (Sabena). Μετά θα κληθεί στο γραφείο του πρωθυπουργού Γκαστόν Έσκενς (Gaston Eyskens) όπου αναγνωρίζεται η εξαιρετική ευφυΐα και οξυδέρκεια του. Γρήγορα θα τεθεί επικεφαλής των γραφείων των υπουργών Συντονισμού, Εξωτερικού Εμπορίου και Συνεργασίας και Ανάπτυξης. Από το 1962 και μέχρι το 1986 ο Μισέλ θα κληθεί να δουλέψει πλάι στον πρίγκηπα – και μελλοντικό βασιλιά – Αλβέρτο, πρώτα σαν γραμματέας του και αργότερα σαν διευθυντής του πολιτικού του γραφείου. Το 1976 ο βασιλιάς Μποντουέν θα του ζητήσει να βοηθήσει στην ίδρυση και διεύθυνση του Ιδρύματος Μποντουέν, την προεδρία του οποίου διατήρησε μέχρι το 2001. Με την ενθάρρυνση του πρίγκηπα Αλβέρτου θα αναλάβει δράσεις υπέρ του περιβάλλοντος και υπέρ της διάσωσης της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς των Βρυξελλών, συνιδρύοντας τις αντίστοιχες οργανώσεις (Inter-Environnement Bruxelles, Quartier des Arts). Επίτιμο μέλος του Λέσχης της Ρώμης, δίδαξε τόσο στο Καθολικό Πανεπιστήμιο της Λουβαίνης όσο και στο Ευρωπαϊκό Κολλέγιο της Μπρύζ. Μετά την συνταξιοδότηση του θα ασχοληθεί επιτυχώς με την ιστορική λογοτεχνία εκδίδοντας τρία βιβλία [‘Les Rois ne meurent jamais’, ‘Τu devais disparaître!’ και ‘Pour le sourire d’une tortue’].

Για την ιστορία ας αναφέρουμε ότι η μικρότερη αδελφή του Μισέλ, η Φρανσίν (Francine), με τον γιατρό σύζυγο της Μπερνάρ ντε λα Γκορς (Bernard de la Gorce) ίδρυσαν στο Βέλγιο την φιλανθρωπική οργάνωση “Βοήθεια στους αναξιοπαθούντες – Τέταρτος Κόσμος {A. T. D. – Quart Monde (Aide à Toute Détresse)} που αποτελεί και σήμερα την κορυφαία φιλανθρωπική οργάνωση του Βελγίου.

Η γνωριμία του Μισέλ με την Μόνικα έγινε τυχαία στη διάρκεια ενός ταξιδιού της τελευταίας σε μια φίλη της στις Βρυξέλλες. Η Μόνικα θέλησε να επισκεφτεί την Αμβέρσα και το λιμάνι της για το οποίο είχε ακούσει τόσα πολλά. Η φίλη της οργανώνοντας το ταξίδι ζήτησε από τον οικογενειακό γνωστό Μισέλ Ντιντισέμ να τις ξεναγήσει. Στον περίπατο στις αποβάθρες του λιμανιού η Μόνικα γλίστρησε και βρέθηκε στη θάλασσα ανάμεσα σε ένα πλοίο και την αποβάθρα. Ο Μισέλ κατάφερε να την ανασύρει από τη θάλασσα και από τότε παραμένουν αχώριστοι! Ο γάμος τους έγινε στις 8 Φεβρουαρίου 1956 στη Βιέννη, αυτός γιος Βέλγων και αυτή κόρη Αυστριακών αντιστασιακών.

Ο γάμος του Μισέλ και της Μόνικας στη Βιέννη (8/2/1956)

Γαμος Μισέλ και Μόνικας

Ο Μισέλ και η Μόνικα θα αποκτήσουν πέντε παιδιά: τον Κριστόφ (Johannes – Christophe), τον Φρεντερίκ (Frédéric), τον Φρανσουά (François), τη Ναταλί (Nathalie) και την Φλοράνς (Florence).

Η γενεαλογική γραμμή του Μισέλ και της Μόνικας Ντιντισέμ

Didisheim branch

Ο Κριστόφ, που ασχολήθηκε με επιχειρήσεις, παντρεύτηκε την Αμερικανο-Ιταλίδα ζωγράφο και γλύπτρια Κλοτίλδη Ανκαρίνι με την οποία απέκτησαν τέσσερα παιδιά. Ο γιος τους Κωνσταντίνος, ένας ελπιδοφόρος σκηνοθέτης και φωτογράφος κινηματογράφου, θα βρει τραγικό θάνατο τον Μάρτιο του 2017 στις ιταλικές Άλπεις από μια χιονοστιβάδα προσπαθώντας να σώσει δυο φίλους του. Κι ενώ κατάφερε να σώσει τους φίλους του, ο ίδιος καταπλακώθηκε από ένα δεύτερο κύμα χάνοντας την δική του ζωή στα είκοσι έξι του χρόνια. Η σωτηρία συνανθρώπων διακυβεύοντας τη δική τους ζωή ήταν πάντα το χαρακτηριστικό της οικογένειας Ντιντισέμ! Το μικρό φιλμ που γύρισε αμέσως μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 22ης Μαρτίου 2016 στις Βρυξέλλες είναι ένα μικρό δείγμα του πρωτότυπου στυλ και της έμπνευσης του. Τίτλος του φιλμ ‘Λέξεις Μαρτίου 22, 2016’ (words of march 22, 2016).

Τα τρία αδέλφια Κριστόφ, Φρανσουά και Ναταλι

Cristophe François Nathalie

Ο αδικοχαμένος Κωνσταντίνος επί το έργον: ησυχία! Δίπλα σχέδιο με μονοκονδυλιά.

C Didisheim photo - dessin

Η οικογένεια του Κριστόφ Ντιντισέμ σε ποδηλατική εκδρομή.

Christophe Didisheim famille2

Ο Φρανσουά εξέπληξε τις Βρυξέλλες το 2003 με τις 187 αγελάδες “Art on Cow” διασκορπισμένες σε όλη τη πόλη.

cow-art-cards1

Ο Φρανσουά με την πριγκίπισσα Λέα του Βελγίου και το ζεύγος Ολιβιέ Ντασώ. Ο Ολιβιέ είναι απόγονος της Νοεμί, συζύγου του Μοΐς Αλλατίνι της Θεσσαλονίκης, και πρόεδρος του ομίλου εταιρειών Ντασώ.

François Didisheim Olivie Dassoult et Léa de Belgique.png

Oικογενειακή φωτογραφία του Μισέλ και της Μόνικας Ντιντισέμ

Les Didisheims

—————————————————————————————————

Οι Τράουτμανσντορφ (The Trauttmansdorffs)

Ο δευτερότοκος Ιωάννης θα παντρευτεί το 1967 τη Μαρία – Χριστίνα (Maria Christina Czernin von und zu Chudenitz) και θα ζήσουν στον οικογενειακό πύργο του Πότενμπρουν της Κάτω Αυστρίας. Εκεί θα ασχοληθεί με την μεγάλη δασική έκταση της οικογένειας και την υλοτομία. “Μ’αρέσει πολύ να δουλεύω στο δάσος’ θα πει σε μια συνέντευξη πριν από μερικά χρόνια. ‘Σε αντίθεση με μια διανοητική δραστηριότητα, οι επιτυχίες είναι άμεσα ορατές’.

Ο Ιωάννης και η Χριστίνα παντρεύτηκαν το 1967 (από το προσωπικό τους αρχείο).

Ioannis Trauttmansdorff marriage.resized

Το γενεαλογικό δέντρο της οικογένειας Τράουτμανσντορφ πάει πίσω στο 984, ενώ ο παλιότερος γνωστός τάφος της οικογένειας είναι του Χέραντ φον Τράουτμανσντορφ του 13ου αιώνα. Η οικογένεια απέκτησε όμως την μεγάλη πολιτική δύναμη και επιρροή με τον 11ο προπάππο του, τον Μαξιμιλιανό (Maximilian, Freiherr von und zu Trauttmansdorff) ο οποίος έπαιξε σημαντικό ρόλο στον Τριακονταετή Πόλεμο μεταξύ Καθολικών και Προτεσταντών (1618 – 1648). Ήταν κύριος σύμβουλος του αυτοκράτορα Φερδινάνδου του 2ου και πρωθυπουργός του Φερδινάνδου του 3ου της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Αυτός ήταν και ο κύριος συντελεστής της Ειρήνης της Βεστφαλίας που σηματοδότησε και το τέλος του Τριακονταετούς.

Ο Ιωάννης Τράουτμανσντορφ στον πύργο του στο Πότενμπρουν

Johannes in Schloss

Τον Ιωάννη δεν τον απασχολούν όμως τα περασμένα μεγαλεία ούτε οι αριστοκρατικοί τίτλοι. “Δεν σημαίνουν τίποτα αυτά για μένα. Είμαι αφοσιωμένος στις αξίες, την ειλικρίνεια, το ηθικό θάρρος. Η κληρονομιά δεν ανήκει μόνο στην οικογένεια αλλά και σε ευρύτερο αριθμό φτωχών δικαιούχων. Ίσως αυτή η θέση να εξηγείται από το αριστοκρατικό παρελθόν, ότι δηλαδή η οικογενειακή ιστορία ήταν πάντα συνδεδεμένη με μια κοινωνική αποστολή. Υπάρχουν ακόμη άνθρωποι που μου δείχνουν υπερβολικά μεγάλο σεβασμό, που με θεωρούν ανώτερο τους. Αλλά αποκαθιστώ τα πράγατα αμέσως”.

Για τον θάνατο των γονιών του αναφέρεται στις ‘Αναμνήσεις’ του όπως παρουσιάστηκαν στη προηγούμενη ανάρτηση. Θυμάται ακόμη ότι ο πύργος Πότενμπρουν ήταν σε μαύρο χάλι μετά την ανεξαρτησία. Οι Ρώσοι φεύγοντας το 1955 το παρέδωσαν σε κατάσταση κατάρρευσης. Με πολύ μόχθο και την βοήθεια των συγχωριανών του έγινε δυνατή η αποκατάσταση του. Σήμερα είναι ένα πραγματικό στολίδι.

Εδώ ίσως χρειάζεται να αναφερθεί η ιδιότυπη κατάσταση κατοχής της Αυστρίας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στις 9 Ιουλίου 1945 οι τέσσερις συμμαχικές δυνάμεις συμφώνησαν τα σύνορα των ζωνών κατοχής όπως εμφανίζονται στον πιο κάτω χάρτη. Το Φόραρλμπεργκ (Vorarlberg) και το Βόρειο Τυρόλο ανήκαν στη γαλλική ζώνη (γαλάζιο χρώμα στον χάρτη). Το Σάλτσμπουργκ και η Άνω Αυστρία νότια του Δούναβη στην Αμερικανική Ζώνη (μπλε χρώμα). Το Ανατολικό Τιρόλο, η Καρινθία και η Στυρία στη Βρετανική Ζώνη (πράσινο χρώμα). Τέλος το Μπούγκερλαντ (Burgenland), η Κάτω Αυστρία και η περιοχή Μούλφιερτελ (Mühlviertel) της Άνω Αυστρίας, βόρεια του Δούναβη, στη Σοβιετική Ζώνη (κόκκινο χρώμα). Το ιστορικό κέντρο της Βιέννης χαρακτηρίστηκε διεθνής ζώνη, όπου οι δυνάμεις κατοχής άλλαζαν κάθε μήνα. Η κατοχή τέλειωσε όταν ο διάδοχος του Στάλιν, Χρουτσώφ, δέχτηκε την δημιουργία μιας ανεξάρτητης Αυστρίας το 1955. Το Πότενμπρουν και το Ζανκτ Πέλτεν τα οποία ανήκουν στη Κάτω Αυστρία ήταν λοιπόν υπό σοβιετική κατοχή μέχρι το 1955.

Χάρτης συμμαχικών ζωνών

Αυσριακή κατοχή

Ας σημειώσουμε ότι η ευρύτερη οικογένεια είχε και άλλους διάσημους πύργους όπως ο πύργος Τράουτμανσντορφ στο Μεράνο του Νότιου Τυρόλου όπου πήγαινε συχνά η αυτοκράτειρα Σίσσυ (Schloss Trauttmansdorff), το μπαρόκ παλάτι Τράουτμανσντορφ στη Βιέννη (Palais Trauttmansdorff) το οποίο είχε αγοράσει ο Μαξιμιλιανός το 1627 και το παλάτι Τράουτμανσντορφ στο Γκράτς (Graz – Palais Trauttmansdorff) που είχε αγοράσει ο Σιγισμούνδος φον Τράουτμανσντορφ το 1616.

Ο Ιωάννης και η Χριστίνα θα αποκτήσουν τέσσερα παιδιά: την Ελένη – Μόνικα (1968), την Γκαμπριέλα – Ελεονόρα (1969), τον Ιωάννη – Παύλο (1970) και την Ελισάβετ (1979).

Η γενεαλογική γραμμή του Ιωάννη και της Χριστίνας Τράουτμανσντορφ

Hanni Trautmansdorff tree

Η πρωτότοκη Ελένη θα παντρευτεί τον ευγενή Μιχαήλ Μπούμπνα – Λίτιτς (Michael Bubna-Litic) ο οποίος είναι μηχανικός τοπογράφος και δασολόγος. Ζουν σε αγροικία κοντά στο St Pölten σε ιδιόκτητη έκταση 9.500 στρεμμάτων δίπλα στον Δούναβη. Το κτήμα αποτελείται στο μεγαλύτερο μέρος από δάση. Ο Μιχαήλ, εκτός από την διαχείριση της ιδιόκτητης εκμετάλλευσης μέσω της οικογενειακής εταιρείας PAN – Forest, δίνει σεμινάρια στο ινστιτούτο δασών της περιοχής και είναι μέλος σε διοικητικά συμβούλια εταιρειών που διαχειρίζονται κειμήλια αρχιτεκτονικής κληρονομιάς (παλιούς πύργους και μοναστήρια). Συγχρόνως είναι μέλος της επιστημονικής επιτροπής του πανεπιστημιακού μαθήματος ‘Διαχείριση Αγροτικών εκμεταλλεύσεων’ του Πανεπιστημίου Φυσικών Πόρων Βιέννης – στο οποίο είχε φοιτήσει πριν από έναν αιώνα ο Λεωνίδας Οικονόμου – και της Επιτροπής Αλιείας της περιοχής του. Στην ιδιοκτησία ανήκουν και τρεις αλιευτικές ζώνες με αξιόλογη παραγωγή ψαριών καθώς επίσης και ένα αμπέλι 100 στρεμμάτων που παράγει οίνους με την ένδειξη ‘Κόμης Μπούμπνα’ (Graf Bubna). Η οικογένεια της Ελένης και του Μιχαήλ έλαβε μέρος και στην αυστριακή ταινία ‘Τι είναι αγάπη’ (What is Love by Ruth Mader) όπου παρουσιάζεται η καθημερινότητα της ζωής πέντε οικογενειών με διαφορετικές επαγγελματικές ασχολίες και κοινωνικές καταβολές. Έχουν αποκτήσει τρία αγόρια.

Η οικογένεια Μπούμπνα σε σκηνή από το φιλμ What is Love στο οποίο πρωταγωνιστεί.

Bubna family fro film What is love by Ruth Mader 2012

Οι οίνοι της οικογένειας φέρουν την ένδειξη ‘Graf Bubna’.

Κρασιά Μπούμπνα

Η Γκαμπριέλα παντρεύτηκε το 1988 τον γιατρό Γκέοργκ Ερτ (Georg Erd) με τον οποίο απέκτησε έξι παιδιά. Η Γκαμπριέλα σπούδασε γερμανική φιλολογία αλλά τελικά την κέρδισε το παιδικό θέατρο. Είναι ιδιαίτερα δραστήρια με τον σύζυγο της Γκέοργκ στις εκδηλώσεις της εκκλησιαστικής ενορίας. Κάνουν πράξη το ‘αγαπάτε αλλήλους’ έχοντας αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο στη περίθαλψη και φιλοξενία προσφύγων από Συρία και Αφγανιστάν στη περιοχή όπου ζουν.

Η Γκαμπριέλα (από θεατρική παράσταση) και ο Γκέοργκ Ερτ

Γκαμπριέλα και Γκεοργκ Ερτ

Ο τριτότοκος Ιωάννης – Παύλος παντρεύτηκε to 1994 την Δωροθέα Τέσμαρ (Dorothea Τessmar – Pfohl) με την οποία απέκτησε τρία παιδιά. Την χρονιά εκείνη ξεκινά και η ιστορία της εταιρείας του ImWind στο Pottenbrunn. Είναι η χρονιά που παραλαμβάνει την αγροτική και δασική επιχείρηση από τον πατέρα του. Έχοντας βαθειά οικολογική συνείδηση και επιθυμία για καινοτομία, ο Ιωάννης αποφασίζει την μετεξέλιξη του από παραγωγός αγροτικών και δασικών προϊόντων σε παραγωγό ενέργειας. Μετά από μια πρώτη προσέγγιση στο θέμα της ενέργειας, θέτει σαν στόχο να παράγει 100% ενέργεια χωρίς ρύπους έχοντας σαν πρώτη ύλη το νερό, τον αέρα και τον ήλιο. Μετά την δημιουργία αιολικού πάρκου στο κτήμα του, εξαπλώνεται ραγδαία και σε άλλες περιοχές της Αυστρίας. Από το 1998 συμμετέχει σε προγράμματα παραγωγής σε Ουγγαρία, Ρουμανία, Βουλγαρία και Ισπανία. Το 2002 θα κατασκευάσει ένα σταθμό παραγωγής σε ύψος 1900 μέτρων, τον ψηλότερο τότε στο κόσμο. Συγχρόνως εισέρχεται και στον τομέα κατασκευής οικιών ενώ μια νέα εταιρεία του παράγει ζεστό νερό για οικοδομές στο Πότενμπρουν από υποπροϊόντα δασικών και ξυλουργικών εργασιών (πριονίδι). Σήμερα ο Ιωάννης είναι ο μεγαλύτερος ιδιώτης παραγωγός αιολικής ενέργειας στην Αυστρία. Η σύζυγος του, Δωροθέα, είναι πτυχιούχος πανεπιστημιακής σχολής δημοσιογραφίας και έχει αναλάβει τις δημόσιες σχέσεις των εταιρειών τους.

Ο Ιωάννης – Παύλος στον πύργο Πότενμπρουν

Ιωάννης στο Πότενμπρουν

Η μικρότερη κόρη Ελισάβετ εργάζεται σαν φυσιοθεραπεύτρια. Είναι ειδικευμένη στο Ρόλφεριν (Rolferin), μια μοντέρνα μέθοδο που βοηθά την ορθοστασία και την σωστή κίνηση. Το 2001 παντρεύτηκε τον Λέοναρντ Μέρκενς (Leonhard Merckens) και απέκτησαν τέσσερα παιδιά. Ο Λέοναρντ αφού σπούδασε διοίκηση επιχειρήσεων σε Γερμανία, Γαλλία και ΗΠΑ, ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του στον τομέα των επιχειρηματικών συμβουλών. Στη συνέχεια εργάστηκε σε εκτελεστικό επίπεδο στη βιομηχανία χαρτιού και στη διαχείριση αποβλήτων. Γρήγορα όμως αποφάσισε να εφαρμόσει ένα προσωπικό στιλ διοίκησης σε δικιά του εταιρεία. “Χρειάζεται ένας συνδυασμός συναισθηματικών και τεχνικών δεξιοτήτων. Πρέπει να παρουσιάζετε στους υπαλλήλους τα οφέλη, να τους κάνετε να συμμετέχουν και να είναι σε θέση να λαμβάνουν αποφάσεις. Για να γίνει αυτό, πρέπει να είστε αυθεντικός ως ηγέτης” θα τονίσει σε μια συνέντευξη του. Σύμφωνα με τον ίδιο, αυτό σημαίνει ότι ποτέ δεν ζητάτε να γίνει κάτι που δεν είστε έτοιμοι να κάνετε οι ίδιοι. Το 2013 αποφάσισε να αγοράσει την εμπορική εταιρεία Hirschalm που ειδικεύεται σε προϊόντα που έχουν σαν πρώτη ύλη τα ελαφοκέρατα.

Η Ελισάβετ και ο Λέοναρντ Μέρκενς

Elizabeth and Leonhard Merckens

Οικογενειακή φωτογραφία του Ιωάννη και της Χριστίνας Τράουτμανσντορφ (από τη προσωπική τους συλλογή).

Trauttmansdorff Family

—————————————————————————————-

Οι Κίνσκυ (The Kinskys)

Η μικρότερη κορη του Γιόζεφ και της Ελένης, η Ελεονόρα, παντρεύτηκε το 1964 τον ευγενή Γιοχάνες (Χανς) Κίνσκυ (Johannes Kinsky von Wchinitz und Tettau). Ο Χανς, από παλιά αριστοκρατική οικογένεια της Βοημίας η οποία επίσης αναδείχτηκε στον Τριακονταετή Πόλεμο (1618 – 1648), γεννήθηκε στις 22 Μαρτίου 1937 στη Πράγα. Τα πρώτα οκτώ χρόνια της παιδικής του ηλικίας τα πέρασε στο τεράστιο οικογενειακό αγρόκτημα μεταξύ Pilsen και Budweis, μέρη πασίγνωστα από τις ομώνυμες και διάσημες μπύρες. Το έτος 1945 η οικογένεια καταστράφηκε ολοσχερώς. Οι γονείς του με τα έξι παιδιά συνελήφθησαν από τους Ρώσους και μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Μετά από έξι μήνες, η οικογένεια μεταφέρθηκε στη Βαυαρία. Εκεί ο Χανς τέλειωσε την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Στη συνέχεια σπούδασε γεωπονία στο Πανεπιστήμιο της Βόννης από όπου πήρε το δίπλωμα του και μετά έφυγε για πρακτική εξάσκηση σε αγρόκτημα στη British Columbia του Καναδά. Η γνωριμία του με την Ελεονόρα τον έφερε πίσω στην Ευρώπη και εγκαταστάθηκαν στο αγρόκτημα της στον Πύργου Σταντλ (Schloss Stadl) κοντά στο Γκράτζ. Μαζί δούλεψαν στο μεγάλο δασικό κτήμα όπου και ανέθρεψαν τα τέσσερα παιδιά τους: την Ανριέτα (Henriette), τον Ανδρέα (Andreas), την Αγλαϊα (Aglaë) και τη Μαρία (Marie).

Η γενεαλογική γραμμή της Ελεονόρας και του Χανς

Kinsky tree

Ο Χανς δεν κρατούσε πίκρα για την απώλεια της τεράστιας οικογενειακής περιουσίας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το ιδανικό του ήταν μια πανευρωπαϊκή συμφιλίωση, πράγμα που τον ώθησε να εισέλθει σε συλλογικά επαγγελματικά όργανα και εν τέλει στον πολιτικό στίβο από όπου μπορούσε να δουλέψει για τον σκοπό αυτό. Από το 1990 διατέλεσε πρόεδρος της Ένωσης δασικών εκμεταλλεύσεων Στυρίας, αντιπρόεδρος των Γεωργικών και Δασικών επιχειρήσεων Αυστρίας, ενώ από το 1991 ήταν μέλος του τοπικού κοινοβουλίου της Στυρίας. Το 2000 αναδείχτηκε τρίτος πρόεδρος του Κοινοβουλίου της μέχρι τον θάνατο του από ανίατη αρρώστια το 2004.

Τα τέσσερα παιδιά της Ελεονόρας και του Χανς. Από αριστερά προς τα δεξιά Ανριέτα, Ανδρέας, Αγλαΐα και Μαρία (από το οικογενειακό τους αρχείο)..

Kinsky children.resized

Η πρωτότοκη κόρη Ανριέτα παντρεύτηκε στις ΗΠΑ, όπου είχε πάει για σπουδές, με τον μηχανικό λογισμικού (systems analyst) Philippe Rowland. Μένουν στην πολιτεία του Μίτσιγκαν και έχουν τέσσερα παιδιά.

Ο Ανδρέας σπούδασε μηχανολόγος μηχανικός στο περίφημο πολυτεχνείο της Ζυρίχης, το ΕΤΗ, στο οποίο όπως θυμόμαστε είχε κάνει το διδακτορικό του και κάποιο άλλο μέλος της οικογένειας, ο Φρίξος Θεοδωρίδης. Από εκεί πήρε και το ΜΒΑ (Διοίκηση επιχειρήσεων). Ο Ανδρέας σήμερα είναι partner στην εταιρεία Quarton International AG η οποία ασχολείται κυρίως με χρηματοοικονομικές συμβουλές. Τα τελευταία χρόνια έχει αναπτύξει και πολιτικές δραστηριότητες έχοντας εκλεγεί πρόεδρος του Λαϊκού κόμματος στην περιοχή της Στυρίας. Με την γυναίκα του Κριστιάν (Christiane von Oswald) μένουν στον πατρικό πύργο Σταντλ και έχουν αποκτήσει έξι παιδιά.

Η οικογένεια του Ανδρέα Κίνσκυ

Andreas Kinsky family3

Η είσοδος του πύργου Σταντλ…..

Schloss_stadl Hans Kinsky

…και η εσωτερική του αυλή.

Stadl

Η Αγλαΐα παντρεύτηκε το 1995 τον Ντομινίκ Λούντβιχστορφ (Dominik von Ludwigstorff) και εγκαταστάθηκαν στον Πύργο Γκούντερστορφ (Schloss Guntersdorf), που αποτελεί οικογενειακό κειμήλιο. Πέρυσι, τον Ιούνιο του 2017, γιόρτασαν με τις τοπικές και πολιτικές αρχές και τους συγχωριανούς τους τα τριακόσια χρόνια της ιδιοκτησίας του πύργου. Ο Πύργος Γκούντερστορφ, όπως και ο πύργος του πεθερού του Ιωάννη (Πότενμπρουν), ανήκουν στην Κάτω Αυστρία, περιοχή που βρισκόταν υπό σοβιετική κατοχή μετά τον Β’ Π.Π. Ο Ντομινίκ περιγράφει τις προσπάθειες για την αποκατάσταση του πύργου μετά τον πόλεμο. “Όταν οι παππούδες μου επέστρεψαν στον πύργο το 1955 όλα ήταν κατεστραμμένα και λεηλατημένα. Στο μεγάλο σαλόνι στον πρώτο όροφο υπήρχε ένα ρωσικό άρμα μάχης. Ίσως να το είχαν βάλει εκεί για εκπαιδευτικούς λόγους” και συνεχίζει: “Ότι άφησαν οι Ρώσοι φεύγοντας, το πήραν οι αγαπητοί μας γείτονες”. Ο παππούς του δεν ήθελε να εγκατασταθεί πια εκεί. Χάρη στη γιαγιά του, η οποία επέμεινε πολύ, άρχισαν την ανακαίνιση, το ένα δωμάτιο μετά το άλλο, για να γίνει σήμερα το στολίδι της περιοχής. Η Αγλαΐα και ο Νομινίκ μεγάλωσαν εκεί τα πέντε τους παιδιά.

Η Αγλαΐα και ο Ντομινίκ στη γιορτή για τα 300 χρόνια του πύργου πέρυσι τον Ιούνιο με τον βουλευτή και τον δήμαρχο της περιοχής.

300 yrs castle

Ο Πύργος Γκούντερστορφ

Gunterstorf

Η μικρότερη κόρη, η Μαρία, παντρεύτηκε τον Αλέξανδρο Γκράϊμελ (Alex Greimel) ο οποίος δουλεύει στη φαρμακευτική εταιρεία AOP Orphan Pharmaceuticals AG, ειδικευμένη στις σπάνιες αρρώστιες (ορφανές αρρώστιες) με έδρα την Βιέννη. Η Μαρία έχει την δική της εταιρεία, την Kinsky Events στη Βιέννη, η οποία αναλαμβάνει την διοργάνωση διάφορων εκδηλώσεων. Έχουν αποκτήσει ένα κοριτσάκι.

—————————————————————————————–

Συνολικά ο κλάδος του Δημητρίου και της Τζένης Οικονόμου, γένους Ράλλη, μετρά σήμερα, με γαμπρούς και νύφες, πάνω από 70 εν ζωή μέλη. Είναι ο πλέον πολυάριθμος κλάδος της οικογένειας. Τους ευχόμαστε να μακροημερεύουν!

Ολόκληρο το γενεαλογικό δέντρο του βαρώνου Δημητρίου και Τζένης Οικονόμου

Δημητρίου δέντρο

 

Συνεχίζεται….

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 18ο)

Τα σχέδια του Ιωάννη Οικονόμου για τους γιούς του

Μετά τον θάνατο του τρίτου και του έκτου παιδιού σε πολύ μικρή ηλικία – του Κωνσταντίνου και της Μαρίας – και την εγκατάσταση της πρωτότοκης Σοφίας στη Μασσαλία, οι γονείς έμειναν στη Τεργέστη με τα τέσσερα τους αγόρια: τον Δημήτρη, τον Λεωνίδα, τον Κωστάκη και τον Γιάγκο. Ο μπαμπάς Ιωάννης είχε στο μυαλό του ένα ξεκάθαρο σχέδιο για το μέλλον του κάθε παιδιού, ένα διαφορετικό ρόλο χρήσιμο για τις οικογενειακές επιχειρήσεις. Ο Δημήτρης θα τον βοηθούσε στη διεύθυνση των επιχειρήσεων οι οποίες είχαν εξαπλωθεί τόσο που δεν προλάβαινε ο ίδιος. Ο Λεό θα σπούδαζε γεωπονία για να ασχοληθεί με τα μεγάλα κτήματα σε Ρουμανία και Θεσσαλία τα οποία δεν είχε πια καιρό να επισκεφτεί. Ο Κωστάκης θα γινόταν μηχανικός μια και ήταν πολύ καλός στο σχέδιο και στα μαθηματικά. Ένας μηχανικός θα ήταν χρήσιμος για να ασχολείται με τα τεχνικά θέματα των βιομηχανιών. Τον τελευταίο, τον Γιάγκο, τον προόριζε για διπλωμάτη, προφανής ένταξη στα υψηλά στρώματα της αψβουργικής γραφειοκρατίας. Όλα τα είχε προγραμματίσει στο μυαλό του και για την μετά από αυτόν εποχή.

Οι τέσσερις γιοί  Δημήτριος, Λεωνίδας, Κωνσταντίνος και Γιάγκος Οικονόμου. Ο πρώτος επισκέφτηκε την Έδεσσα τον Αύγουστο του 1930

4 αδέλφια Οικονόμου

Πράγματι, ο Δημήτρης στάθηκε δίπλα του και ακολούθησε τα βήματα του με μεγάλη επιτυχία. Εξελίχτηκε σε έναν από τους σημαντικότερους οικονομικούς παράγοντες της Τεργέστης.  Ο Λεωνίδας σπούδασε στη Βιέννη γεωπονία αλλά συγχρόνως ασχολήθηκε και με τις επιχειρήσεις στη Τεργέστη αφού τα μεγάλα αγροκτήματα στη Ρουμανία πουλήθηκαν πριν από τον Μεγάλο Πόλεμο και τα τσιφλίκια στη Θεσσαλία απαλλοτριώθηκαν με την κυβέρνηση Βενιζέλου στη τέλη της δεκαετίας του 1910. Ο επιμελής Κωστάκης, όπως θα δούμε, πέρασε με άνεση τα δυο πρώτα χρόνια στο Πολυτεχνείο της Βιέννης. Έπεισε όμως τον πατέρα του να του επιτρέψει να στραφεί στην πραγματική του αγάπη, την ιατρική. Ο Γιάγκος σπούδασε νομικές και πολιτικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και έδωσε τις προκαταρκτικές εξετάσεις για διπλωμάτης τη περίοδο 1909/10. Πέρασε μάλιστα με λίαν καλώς σπάζοντας για δεύτερη φορά, σαν ελληνορθόδοξος, το κατεστημένο των ρωμαιοκαθολικών διπλωματών στην Αυστρο-Ουγγαρία. Μόνο ένας άλλος ομόθρησκος το είχε πετύχει αυτό, ο Κωνσταντίνος Δούμπας της Βιέννης, γιος του μεγάλου ευεργέτη Νικολάου Δούμπα με καταγωγή από τη Βλάστη Κοζάνης (βλ. William Godsey Jr, Aristocratic Redoubt: The Austro-Hungarian Foreign Office on the Eve of the First World War). Ο Κωνσταντίνος Δούμπας θα μείνει στην ιστορία σαν ο τελευταίος πρέσβης της Αυστρο-Ουγγαρίας στην Ουάσινγκτον πριν την διάλυση της μεγάλης αυτοκρατορίας το 1918.

Το μέλλον των παιδιών του Ιωάννη διαγραφόταν λοιπόν λαμπρό έστω και αν δεν είχαν πάρει όλοι τους δρόμους που αυτός είχε κατά νου. Ο επόμενος σταθμός στη ζωή τους ήταν να κάνουν πετυχημένες γάμους. Ο μόνος που δεν θα κατορθώσει να κάνει οικογένεια είναι ο τελευταίος γιος, ο διπλωμάτης Γιάγκος. Μετά μια πρώτη θητεία στη πρεσβεία της Πετρούπολης, ο Μεγάλος Πόλεμος θα τον βρει στη πρεσβεία του Βερολίνου. Εκεί πήρε την απόφαση να καταταγεί, όπως και τα άλλα αδέλφια του, στον αυστριακό στρατό. Ένα ατύχημα που είχε μικρός κατά την ιππασία τον άφησε κουτσό και αυτό του επέτρεπε να αποφύγει τη στράτευση. Παρουσιαζόμενος στον στρατό θέλησε πιθανόν να ακολουθήσει το παράδειγμα των τριών μεγαλύτερων αδελφών του. Στο στρατό του έδωσαν την ειδικότητα του παρατηρητή πυροβολικού, θέση εξ ορισμού πρώτης γραμμής. Το θανατηφόρο βόλι θα τον βρει στο παρατήριο του, στη κορυφή του λόφου ‘Πριά Φορά’ (Pria Fora – ‘Τρύπια Πέτρα’) της επαρχίας Βιτσέντσα στις 16 Ιουνίου 1916.

Η τοποθεσία όπου έπεσε νεκρός ο Γιάγκος Οικονόμου στις 16 Ιουνίου 1916, στο λόφο ‘Πριά Φορά’ (Pria Fora – ‘Τρύπια Πέτρα’) βόρεια του Σκίο.

Pria fora

Pria Fora. Ολόϊδιος βράχος βρίσκεται και στα μέρη μας, στο χωριό Νέα Ζωή, συνδεδεμένος και αυτός με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Priafora

Τα παντρολογήματα

Στην επιλογή συζύγων ο Ιωάννης είχε μεγάλη πείρα. Γνώριζε καλά τις μεγάλες ελληνικές οικογένειες στην Ευρώπη με τις οποίες άλλωστε είχε ήδη συγγενέψει μέσω του γάμου της Καλλιρόης και του Έκτορα, κόρης και γιου του θανόντος αδελφού του Δημήτρη αλλά και της κόρης του Σοφίας στη Μασσαλία. Η θητεία του στη Βραϊλα του είχε επιτρέψει να γνωρίσει πολλές ελληνικές οικογένειες με μεγάλες γεωργικές και δασικές εκτάσεις στη Ρουμανία, με ναυτιλιακές εταιρείες μεταφοράς προϊντων σε Δούναβη, Μαύρη θάλασσα και Μεσόγειο καθώς και με εμπορικά δίκτυα που απλώνονταν στην ανατολική Μεσόγειο και την δυτική Ευρώπη. Αλλά και η κορυφαία οικονομική του θέση στην Αυστροουγγαρία και ο τίτλος τιμής που του πρόσφερε ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος – Ιωσήφ ο 1ος του άνοιγαν τις πύλες και της αψβουργικής αριστοκρατορίας. Μια τόσο πλεονεκτική θέση είχε αναμφίβολα πολλά πλεονεκτήματα που δεν θα τα άφηνε να πάνε χαμένα.

Οι γάμοι των παιδιών του Ιωάννη Οικονόμου

Δέντρο Ιωάννη

Οι απόγονοι του Δημητρίου Οικονόμου

Για τον Δημήτρη βρήκε νύφη από την κορυφαία τότε οικογένεια της ελληνικής διασποράς: την Ευγενία (Τζένη) Ράλλη, κόρη του Λουκά Ράλλη (sir Lucas Rallis), 1ου βαρονέτου της Αγγλίας και διευθυντή του οίκου Ralli Brothers (Αφοί Ράλλη) του Λονδίνου. Ο Λουκάς Ράλλης προερχόταν από παλιά χιώτικη οικογένεια. Οι πιο αξιόπιστες πηγές αναφέρουν κάποιον Νικολό Ράλλη που εμπορευόταν το 1450 μεταξύ Χίου και Πέρα της Κωνσταντινούπολης πριν ακόμη από την Άλωση. Άλλοι βρίσκουν τα ίχνη της οικογένειας στον 11ο αιώνα λίγο πριν την πρώτη Σταυροφορία. Το σίγουρο είναι ότι από τον 18ο αιώνα η οικογένεια εμφανίζεται δυναμικά στο αναδυόμενο εμπόριο μεταξύ Μαύρης Θάλασσας και Δυτικής Ευρώπης. Οι Ράλληδες αποτελούν μέρος, ίσως τον συνδετικό ιστό, του περίφημου χιώτικου δικτύου από εμπορικές οικογένειες του νησιού. Ήταν η περίφημη Δωδεκάδα των μεγάλων οικογενειών που συνήθιζαν να παντρεύονται μεταξύ τους.

Η οικογένεια Ράλλη ήταν μέρος της περίφημης Δωδεκάδας της Χίου. ‘Ασκήσω Δικαιοσύνην’ και ‘Βάδιζε την ευθείαν’ ήταν τα δυό ρητά της οικογένειας. Το όναμα Ράλλη αριστερά με λατινικά και δεξιά με ελληνικά στοιχεία.

Θυρεός Δωδεκάδας

Είναι κεφάλαιο μεγάλο η γενεαλογία των Ράλληδων και αρκετοί έχουν ασχοληθεί με την εκπληκτική αυτή οικογένεια και τους πάμπολλους απογόνους. Ας πούμε μόνο ότι ο πατέρας του Λουκά, ο Στρατής, ήταν ένα από τα έντεκα παιδιά του Στέφανου Ράλλη και της Λούλας Σεκιάρη. Αυτός και τα τέσσερα αδέλφια του (Ζαννής, Αυγουστής, Παντιάς και Τομαζής) ίδρυσαν την εταιρεία Ralli Bros στο Λονδίνο. Ο Λουκάς παντρεύτηκε την Ευγενία Αργέντη η οποία ήταν κόρη του Λεωνίδα Αργέντη και της Ιουλίας Ράλλη, ήταν δηλαδή μακρινά ξαδέλφια. Απέκτησαν μαζί πέντε παιδιά.

Το ζεύγος Λουκά και Ευγενίας Ράλλη

Σερ Λούκας κ Τζένη

Το πιστοποιητικό γάμου του Λουκά Ράλλη με την Ευγενία Αργέντη, γάμου που έγινε στη Μασσαλία στις 4 Δεκεμβρίου 1873. Η Ευγενία, γεννημένη στο Παρίσι το 1854, είναι κόρη του Λεωνίδα Αργέντη και της Ιουλίας Ραλλη. Ο Λουκάς, γεννημένος στο Λονδίνο το 1846, είναι γιος του Στρατή Ράλλη και της Μαίρης Μαυρογορδάτου.

Ralli-Argenti-1873-MRS-marriage

Η Τζένη (Ευγενία), το τέταρτο παιδί τους, παντρεύτηκε στις 21 Ιανουαρίου 1905, στον ορθόδοξο καθεδρικό ναό της Αγίας Σοφίας στο Bayswater του Λονδίνου, τον βαρώνο Δημήτριο Οικονόμου. Ο ναός αυτός ήταν σχεδόν οικογενειακός για τους Ράλληδες αφού ο πατέρας του Λουκά, ο Στρατής, είχε θέσει τον θεμέλιο λίθο το 1878 και είχε συνεισφέρει σημαντικά ποσά, μαζί με άλλες οικογένειες της λονδρέζικης διασποράς, για την ανοικοδόμηση του.

Η Τζένη Ράλλη (Jenny Ralli) την εποχή του γάμου της

Τζένη Ράλλη

Ο καθεδρικός ναός της Αγίας Σοφίας στο Bayswater του Λονδίνου που ανεγέρθηκε με σημαντική συμβολή της οικογένειας Ράλλη. Στο ναό αυτό παντρεύτηκε ο βαρώνος Δημήτριος Οικονόμου την Τζένη Ράλλη στις 21 Ιανουαρίου 1905.

AGIA-SOPHIA-LONDINOU

—————————————————-

Στο αποκορύφωμα της δύναμης τους οι αδελφοί Ράλλη είχαν περί τους 40.000 εργαζόμενους σε επιχειρήσεις που εκτείνονταν στις πέντε ηπείρους. Ο Παντιάς (ο εγκέφαλος της οικογένειας και αποκαλούμενος Ζεύς) θα αναλάβει το Λονδίνο, ο Ζαννής την Οδησσό, ο Στρατής το Μάντσεστερ και Λίβερπουλ, ο Τομαζής την Κωνσταντινούπολη και Τραπεζούντα, ο Αυγουστής την Μασσαλία. Δεν ήταν όμως μόνο αυτοί. Υπολογίζεται ότι μεταξύ του 1830 και του 1860 υπήρχαν 66 μέλη της ευρύτερης οικογένειας με μικρότερο ή μεγαλύτερο ρόλο στις επιχειρήσεις. Συγγενικές οικογένειες όπως του Σκυλίτση, του Βλαστού και του Αργέντη λαμβάνουν επίσης μέρος. Οι εταιρείες τους έχουν παρουσία σε Μασσαλία, Λιβόρνο, Κωνσταντινούπολη, Τραπεζούντα, Τεργέστη, Λονδίνο, Μάντσεστερ, Λίβερπουλ, Παρίσι, Σμύρνη, Βιέννη, Οδησσό, Νέα Υόρκη, Νέα Ορλεάνη, Αλεξάνδρεια, Ταμπρίζ, Καλκούτα, Βομβάη, Καράτσι, Αδελαΐδα και Οσάκα. Μοναδική τότε εταιρεία πέντε ηπείρων, προάγγελος των σύγχρονων παγκόσμιων κολοσσών. Τα κέρδη από τα ρωσικά σιτηρά ήταν τεράστια. Εξ ίσου μεγάλα ήταν και τα κέρδη από το αμερικάνικο βαμβάκι. Εμπορεύονταν επίσης μετάξι, όπιο και φρούτα που αποτελούσαν το αντίβαρο όταν οι αγορές των σιτηρών δεν πήγαιναν καλά. Δεν αποκλείεται ο γάμος του Δημήτρη με την Τζένη Ράλλη να άνοιξε τις πόρτες για την απόκτηση του εργοστασίου γιούτας των Οικονόμου στη Καλκούτα. Οι Ράλληδες είχαν σχεδόν το μονοπώλιο του προϊόντος αυτού στη Μεγάλη Βρετανία.Τι απέγιναν όμως οι εταιρείες των Αφων Ράλλη; Η ινδική εταιρεία Ράλλη (Rallis India Limited) είναι μεγάλη και τρανή στην Ινδία ακόμη και σήμερα. Το 2010 ο όμιλος επιχειρήσεων Tata αγόρασε την πλειοψηφία των μετοχών της ινδικής εταιρείας.

Διαφημιστικές αφίσες της εταιρείας Αφών Ράλλη στην Ινδία.

Ralli brothers India

Το τραπεζικό σκέλος της Ralli Bros αγοράστηκε το 1961 από τον sir Isaac Wolfson σε πολύ υψηλή τιμή για να καταλήξει στην Israel Discount Bank η οποία εθνικοποιήθηκε αργότερα από την κυβέρνηση του Ισραήλ. Η Ελβετική τράπεζα (private bank) των Ralli Bros  πωλήθηκε στην  Security Pacific Bank of California και με τα έσοδα δημιουργήθηκαν πέντε Μουσεία Ράλλη εκ των οποίων ένα στην Ευρώπη, στη Marbella της Ισπανίας.

Το Μουσείο Ράλλη στη Marbella

Museo-Ralli-1

Τέλος το τμήμα εμπορίου αγροτικών προϊόντων πωλήθηκε στον κολοσσό Cargill της Μιννεάπολης και από το 2002 είναι πλέον γνωστό σαν Cargill Cotton.

—————————————————-

Ο Δημήτρης και η Τζένη απέκτησαν τρία παιδιά, τον Ιωάννη – Δημήτριο (Τζάκ) το 1906, την Ελένη – Ιουλία (Έλλη) το 1908 και την Μαρία – Νόρα το 1912. Ο Τζακ, ο αγαπημένος εγγονός του παππού Ιωάννη, θα προσβληθεί ανέλπιστα το Φθινόπωρο του 1930 από πνευμονία οξείας μορφής ενώ σπούδαζε στη Ρώμη. Θα πεθάνει στο νοσοκομείο του Ούρμπινο (Urbino), πόλης μεταξύ Ρώμης και Τεργέστης.

Ο Ιωάννης (Jack), η Ελένη (Ellie) και η Νόρα σε μικρή ηλικία.

Τζακ, Ελλη κ Νόρα

Η τριτότοκη Νόρα θα μείνει ανύπαντρη και θα περάσει όλη της τη ζωή στη Τεργέστη. Θα φροντίσει στα γηρατειά τη μάννα της στο Palazzo Economo.  Η δευτερότοκη Ελένη θα παντρευτεί το Σάββατο 15 Οκτωβρίου 1932 τον Γιόζεφ φον Τράουτμανστορφ- Βάινσμπεργκ (Josef von und zu Trauttmansdorff-Weinsberg) καταγόμενο από παλιά αριστοκρατική οικογένεια. Ο γάμος θα γίνει στον καθεδρικό ναό San Giusto της Τεργέστης .

Ο Δημήτριος Οικονόμου οδηγεί την κόρη του στον καθεδρικό ναό για τον γάμο βγαίνοντας από το Palazzo Economo.

Demetrios Economo and Ellie mariage

Ο καθεδρικός ναός San Giusto όπου έγινε ο γάμος

trieste cattedrale si San Giusto

Οι νεόνυμφοι βγαίνουν από την εκκλησία μετά την γαμήλια τελετή. Δεύτερη από αριστερά διακρίνεται η τριτότοκη Νόρα που ήταν παράνυμφος.

Ellie mariage

 

Ο Γιόζεφ και η Ελένη θα εγκατασταθούν στον πύργο Πότενμπρουν (Schloss Pottenbrunn) ιδιοκτησίας των Τράουτμανστορφ κοντά στο Ζανκτ Πέλτεν (St Pölten), τη σημερινή πρωτεύουσα της Κάτω Αυστρίας. Θα αποκτήσουν τρία παιδιά: τη Μόνικα – Ευγενία (1933), τον Ιωάννη – Δημήτριο (1934) και την Ελεονόρα – Μαρία (1938).

Ο οικογενειακός πύργος Πότενμπρουν όπου έζησε η οικογένεια Τράουτμανστορφ

Schloss Pottenburg

Η εγγονή τους Γκαμπριέλα Έρτ (Gabrielle Erd), κόρη του Ιωάννη, είχε την καλοσύνη να μοιραστεί μαζί μας μερικές οικογενειακές πληροφορίες : “Ο παππους Γιόζεφ είχε γεννηθεί το 1894 στο Φρίνταου και είχε σπουδάσει γεωπονία. Διαχειριζόταν αρκετά αγροκτήματα και ήταν γνωστός για την γοητεία και το πνεύμα του. Το 1932, στα 38 του χρόνια συναντά την μελλοντική γυναίκα του, την Ελένη Οικονόμου, που ήταν 14 χρόνια νεώτερη του. Παντρεύτηκαν στη Τεργέστη. Η Ελένη είχε μια αξιοζήλευτη προίκα την οποία χρησιμοποίησε ο Γιόζεφ για να αποσβέσει το χρέος του αδελφού του Φερδινάνδου από τον Πύργο Πότενμπρουν. Έτσι ο Πύργος περιήλθε στην ιδιοκτησία του και όταν πέθανε ο αδελφός του στη νεαρή ηλικία των 40 ετών ανέλαβε και την κηδεμονία των τεσσάρων παιδιών του…. Η γιαγιά Ελένη Οικονόμου είχε γεννηθεί στη Τεργέστη το 1908. Ο πατέρας της Δημήτρης Οικονόμου ήταν επιχειρηματίας, διαχειριζόταν τα οικογενειακά ακίνητα και ήλεγχε αρκετές εταιρείες συμμετέχοντας σε πολλά Διοικητικά Συμβούλια. Ζούσαν σε ένα παλάτι κοντά στο λιμάνι της Τεργέστης. Ήταν πολυτάλαντη, ζωγράφιζε ωραία και της άρεσε το τραγούδι. Τα πρώτα χρόνια του γάμου τους η Ελένη υπέφερε από τις επιφανειακές συζητήσεις της αυστριακής αριστοκρατίας και της έλειπαν οι μορφωμένοι γονείς της. Ήταν αθλητική και αγαπούσε την ιππασία. Σαν εργοδότες ήταν αξιαγάπητοι και κοινωνικοί. Αν κάποιος από το προσωπικό αρρώσταινε του παρείχαν την καλύτερη ιατρική περίθαλψη. Αν πήγαινε στο νοσοκομείο, τον επισκέπτονταν καθημερινά. Πριν από τα Χριστούγεννα η Ελένη έφερνε από την Τεργέστη πορτοκάλια και σοκολάτες για τα παιδιά των εργαζομένων και αληθινό καφέ για τους υπόλοιπους, πράγμα δυσεύρετο τότε στην Αυστρία”.

Γιόζεφ και Ελένη (από την συλλογή της Γκαμπριέλας Έρτ την οποία και ευχαριστώ).

Γιόζεφ κ Ελένη

Η ζωή του Γιόζεφ και της Ελένης θα σταματήσει ξαφνικά κάτω από τραγικές συνθήκες. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος πλησίαζε στη λήξη του τον Απρίλιο του 1945. Ο Γιόζεφ και η Ελένη είχαν σχηματίσει με τον υπαρχηγό της τοπικής αστυνομίας Όττο Κιρχλ (Οττο Kirchl) μια αντιστασιακή αντιναζιστική οργάνωση που έμεινε στην ιστορία με το όνομα Kirchl-Trauttmansdorff.

Ας ακούσουμε όμως τον Ιωάννη Τράουτμανστορφ να μας εξιστορεί τα γεγονότα όπως τα έζησε μικρός: “Η ζωή στη διάρκεια του πολέμου γινόταν όλο και πιο δύσκολη. Τα άλογα και τα οχήματα είχαν επιταχθεί, οι σοδειές δίνονταν υποχρεωτικά στις αρχές χωρίς πληρωμή και η τροφή διανέμονταν με το δελτίο. Το καλοκαίρι του 1943 οι γονείς μου γνώρισαν το ζεύγος Κιρχλ (Kirchl). Ο Κιρχλ, αναπληρωτής αστυνομικός διευθυντής του Ζανκτ Πέλτεν, ήταν παντρεμένος με μια Ελένη, από την Τεργέστη όπως και η μητέρα μου, και ίσως αυτό να ήταν η αιτία της γνωριμίας τους. Ο αστυνόμος Κιρχλ ήταν επικεφαλής μιας αντιναζιστικής ομάδας. Στόχος της ήταν η παράδοση της περιοχής του St. Pölten στους Ρώσους χωρίς πόλεμο και αιματοχυσία, χωρίς να καταστραφούν τα εργοστάσια και οι γέφυρες του ποταμού Τράϊζεν που διασχίζουν την πόλη και την περιοχή. Η ομάδα περιελάμβανε τους γονείς μου, αρκετούς αστυνομικούς, εργάτες εργοστασίων και γεωργούς. Η ηγετική ομάδα με τους Κιρχλ έρχονταν συχνά στον πύργο Πότενμπρουν για συσκέψεις. Οι συναντήσεις αυτές παρουσιάζονταν σαν ‘βραδιές χαρτοπαιξίας’ και ο πατέρας μου είχε αποκτήσει την φήμη ενός ‘καλού’ παίκτη του μπρίτζ. Η μητέρα μου συμμετείχε επίσης στις βραδιές αυτές και με εξέπληττε το γεγονός ότι ‘έπαιζαν χαρτιά’ τόσες ώρες. Έτσι εγώ αναγκαζόμουν να παίξω με τον ξάδελφο Πέτερ που είχε την ίδια ηλικία με μένα και με τον οποίο δεν τα πήγαινα πολύ καλά”.

Ο Ιωάννης θυμάται καλά τη μέρα της σύλληψης των γονιών του: “Δεν χωρά καμιά αμφιβολία ότι η ομάδα ήταν υπό παρακολούθηση από καιρό. Τον Κιρχλ τον είχαν επιπλήξει σαν πολιτικά αναξιόπιστο το 1940 και τον παρακολουθούσαν. Αφού ερχόταν συχνά στον πύργο να ‘παίξει χαρτιά’ άρχισαν να παρακολουθούν και τους γονείς μου. Στη διάρκεια του 1944 το γραφείο εργασίας μας επέβαλε σαν οικιακή βοηθό μια κυρία Γκρέτε, Γερμανίδα του Ράϊχ. Αισθάνομαι ακόμη την κρυάδα που ένιωθα με την παρουσία της. Μόλις και μετά βίας έκρυβε το μίσος για την οικογένεια μου. Το γεγονός ότι εξαφανίστηκαν, η ίδια και τα πράγματα της, αμέσως μετά τη σύλληψη του μπαμπά και ότι δεν την ξαναείδαμε από τότε αποτελεί ισχυρή ένδειξη ότι ήταν πληροφοριοδότης. Εκείνη την εποχή η Γκεστάπο έμαθε το σύνθημα και το παρασύνθημα της οργάνωσης από μια άτυχη συγκυρία. Τα μέλη της οργάνωσης αναγνωρίζονταν μεταξύ τους με το σύνθημα ‘Άνοιξη’ και το παρασύνθημα ‘Φθινόπωρο’. Η Γκεστάπο έστειλε ένα πράκτορα με πολιτικά στον πατέρα μου. Συναντήθηκαν στην αυλή του πύργου και ο γκεσταπίτης τον χαιρέτισε με την φράση “Έρχομαι εκ μέρους της κυρίας Άνοιξης”. Ο πατέρας μου του ανταπάντησε “Α, νόμιζα ότι ερχόσασταν εκ μέρους του κυρίου Φθινοπώρου”. Ο πατέρας μου έτσι αποκαλύφτηκε.

Αμέσως άρχισε μια κοινή επιχείρηση της Γκεστάπο και των SS συλλαμβάνοντας μέλη της οργάνωσης στα σπίτια τους και στους χώρους εργασίας. Ήταν 11 Απριλίου και τρώγαμε στη τραπεζαρία: οι γονείς μου, τα παιδιά και η γιαγιά. Ο υπηρέτης μπήκε και ανακοίνωσε ότι δυο κύριοι ήθελαν να μιλήσουν στον μπαμπά. Ο πατέρας μου σηκώθηκε και βγήκε έξω. Δεν τον είδαμε από τότε. Μετά στρατιώτες μπήκαν στη τραπεζαρία και μας είπαν να πάμε στο δωμάτιο δίπλα στη Βιβλιοθήκη. Σε λίγο όλοι όσοι βρίσκονταν στο νησάκι του πύργου μεταφέρθηκαν σ’ αυτό το δωμάτιο. Ήταν ο σερβιτόρος, ο μάγειρας, η γκουβερνάντα, ο κηπουρός και ο οδηγός με τη γυναίκα του και τα παιδιά του. Δυο στρατιώτες φύλαγαν τις δυο πόρτες με πολυβόλα. Στο μεταξύ ψάχνανε σε όλο το σπίτι και σε λίγο ο επικεφαλής των SS ήρθε μπροστά στη μητέρα μου και ούρλιαξε: ‘ο άνδρας σας έχει όπλο’. Η μητέρα μου παρέμεινε καθιστή και απάντησε με απόλυτη ηρεμία: ‘ίσως αλλά εγώ δεν το γνώριζα. Ο σύζυγος μου δεν μου μιλούσε ποτέ γι αυτά’. Μετά η μητέρα μου βγήκε με τον επικεφαλής έξω στον διάδρομο και όταν ξαναμπήκε τα SS αποχώρησαν. Τότε μας είπε ότι ο μπαμπάς είχε συλληφθεί και ότι θα του πήγαινε την άλλη μέρα αλλαξιές κλπ. Την επομένη το πρωί η μαμά μας αποχαιρέτισε. Τίποτε δεν προμήνυε ότι θα ήταν ο τελευταίος αποχαιρετισμός. Έφυγε με το ποδήλατο – τα μέσα μεταφοράς είχαν πάψει να λειτουργούν – με ένα σακίδιο στη πλάτη για την φυλακή που ήταν επτά μίλια πιο μακριά. Εάν ήξερε ή αν υποψιαζόταν ότι θα την κρατούσαν ήταν ένα ερώτημα που πάντα με απασχολούσε”.

Η οργάνωση φαίνεται ότι ήταν αρκετά μεγάλη έχοντας περίπου 400 μέλη η πλειονότητα των οποίων ήταν αγρότες και εργάτες της εκεί χημικής βιομηχανίας Γκλάντστοφ (Glanzstoff). Μέλη της ήταν άτομα από όλο το ιδεολογικό φάσμα της Αυστρίας εκτός φυσικά από τους φιλοναζιστές. Οι μυστικές συσκέψεις της ηγεσίας γίνονταν στον πύργο του Γιόζεφ και της Ελένης. Στόχος της οργάνωσης ήταν η αιχμαλωσία της Γκεστάπο που ήλεγχε την πόλη και η παράδοση της στον Κόκκινο Στρατό που πλησίαζε στην Αυστρία.  Τα 13 ηγετικά στελέχη της οργάνωσης, μεταξύ των οποίων και ο Γιόζεφ με την Ελένη, συνελήφθησαν στις 11 Απριλίου. Ακολούθησαν απάνθρωπα βασανιστήρια για την αποκάλυψη των μελών της οργάνωσης χωρίς όμως αποτέλεσμα. Στη διάρκεια των βασανιστηρίων έσπασαν τα δυο χέρια του Κιρχλ και τα δάκτυλα των περισσοτέρων. Ένας κατόρθωσε και κρεμάστηκε κατά την διάρκεια της κράτησης για να αποφύγει τα βασανιστήρια. Στις 13 Απριλίου σε μια παρωδία δίκης καταδικάστηκαν όλοι σε θάνατο και εκτελέστηκαν την ίδια μέρα από μια διμοιρία SS. Τα πτώματα τους πετάχτηκαν σε ένα μεγάλο λάκκο. Ειρωνεία της μοίρας, την επομένη της εκτέλεσης έμπαινε ο Κόκκινος Στρατός στο Ζανκτ Πέλτεν, λίγες μόνο ώρες μετά την αποχώρηση των ναζιστικών στρατευμάτων!

Στο σημείο όπου τουφεκίστηκαν τα ηγετικά στελέχη υπάρχει η παρακάτω αναμνηστική πλάκα. Στις δυο προτελευταίες σειρές είναι τα ονόματα της Ελένης και του Γιόζεφ.

1280px-Kirchl-Trauttmansdorff-Mahnmal_02

Ένα μνημείο θυμίζει σήμερα την θυσία των ηγετών της αντιναζιστικής οργάνωσης Kirchl-Trauttmansdorff.

1280px-Kirchl-Trauttmansdorff-Mahnmal_04

Η αναγγελία του θανάτου του Γιόζεφ Τράουτμανσντορφ και της Ελένης Τράουτμανσντορφ – Οικονόμου (από την προσωπική συλλογή του γιου τους Ιωάννη τον οποίο και ευχαριστώ).

Josef Trauttmansdorff funeral

Ο παππούς Δημήτρης και η γιαγιά Τζένη θα πάρουν τα τρία ορφανά – Μόνικα, Ιωάννη και Ελεονόρα – στη Τεργέστη. Η Ελεονόρα, το μικρότερο από τα τρία ορφανά, θυμάται ότι στο Παλάτι Οικονόμου της Τεργέστης τα φρόντισε η νεότατη θεία τους Νόρα Οικονόμου. Η Νόρα ήταν τότε 33 χρονών. Εκεί θα τελειώσουν το δημοτικό σχολείο και μετά θα πάνε εσωτερικοί σε γυμνάσιο στην Αυστρία. Ο δευτερότοκος Ιωάννης θα συνεχίσει το 1948 στο γυμνάσιο Ιησουϊτών Stella Matutina στο Feldkirch και αργότερα στο Σάλτσμπουργκ. Θα ξορκίσουν τον άδικο θάνατο των γονιών τους κάνοντας, όπως θα δούμε, μεγάλες οικογένειες και αποκτώντας πολλούς απογόνους. Και τα τρία αδέλφια είναι εν ζωή σήμερα και χαίρονται τα παιδιά τους και τα εγγόνια τους. Η θεία τους Νόρα Οικονόμου θα είναι η τελευταία ένοικος του παλατιού στη Τεργέστη. Ο πατέρας της Δημήτρης θα πεθάνει το 1951. Η Νόρα θα αφοσιωθεί μετά στη μητέρα της Τζένη η οποία θα αφήσει την τελευταία της πνοή το 1959. Το νήμα της δικής της ζωής θα κοπεί στις 4 Απριλίου 1966 σε ηλικία μόλις 54 ετών.

Η ευγενική μορφή της Νόρας Οικονόμου η οποία φρόντισε τα τρία ανηψάκια της, Μόνικα, Ιωάννη και Ελεονόρα στη Τεργέστη. Αυτή ήταν και η τελυταία ένοικος του περίφημου Palazzo Economo (από την προσωπική συλλογή της Ελεονόρας την οποία και ευχαριστώ).

Νόρα Οικονόμου.resized

 

 

Συνεχίζεται….

 

 

 

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 17ο)

Οι απόγονοι της Σοφίας Οικονόμου

Ο Κος και η Κα Πολυβίου Ζαφειροπούλου επέστρεψαν από το ταξίδι τους και εγκαταστάθηκαν στη καλοκαιρινή τους κατοικία στο Καμπό (Cabot). Με τον γάμο της, με ένα από τα πλέον διακεκριμένα μέλη της ελληνικής κοινότητας της πόλης μας, η κυρία Ζαφειροπούλου, το γένος Οικονόμου, θα γίνει μια αξιαγάπητη κυρία της αριστοκρατίας μας. Θα δεχθεί την Πέμπτη. Της εκφράζουμε εκ νέου τις ευχές μας”. Έτσι καλωσόρισε η εφημερίδα La Vedette στο φύλο της 1ης Αυγούστου 1896 την άφιξη του νεαρού ζευγαριού στη Μασσαλία μετά τον γάμο τους στη Τεργέστη που έλαβε χώρα στις 27 Ιουνίου. Η εφημερίδα δεν παραλείπει μάλιστα να τονίσει ότι στο γάμο “παρέστησαν πολλοί από τους συμπολίτες μας”.

Ο Πολύβιος Ζαφειρόπουλος και η Σοφία Οικονόμου την εποχή του γάμου τους (1896)

Polybe et Sophie

Εκείνη την εποχή ο Πολύβιος φέρεται ως Πρόεδρος του ΔΣ της βιομηχανίας σαπουνιού και γλυκερίνης Leca με μέτοχο τον Περικλή Ζαρίφη και διευθύνοντα τον Αντώνη Βλαστό. Θα γίνει όμως κυρίως γνωστός από το δικό του εργοστάσιο παγοποιίας με την επωνυμία Αφοί Ζαφειρόπουλοι. Μηχανικός ο ίδιος, θα αρχίσει την παραγωγή πάγου με την χρήση αμμωνίας και θα πάρει δικαίως τον τίτλο του ‘πατέρα του πάγου’. Θα επεκτείνει μάλιστα τις δραστηριότητες του μέχρι την μεγάλη αγορά του Παρισιού. Το εργοστάσιο στη Μασσαλία θα λειτουργήσει μέχρι το 1943 όταν και καταστρέφεται στη διάρκεια του πολέμου κλείνοντας με τραγικό τρόπο τις επιχειρηματικές του δραστηριότητες. Τραυματισμένος οικονομικά – και συναισθηματικά από τον θάνατο της αγαπημένης του συζύγου – θα πουλήσει την ίδια χρονιά και την ωραία μονοκατοικία του στη Μασσαλία.

Η οικία του Πολυβίου και της Σοφίας όπως είναι σήμερα στη Μασσαλία

1 Hotel particulier Polybe Zafiropulo.resized

Ο Πολύβιος και η Σοφία θα γιορτάσουν τη γέννηση του πρώτου τους παιδιού στις 9 Νοεμβρίου 1899, στο οποίο έδωσαν παραδοσιακά το όνομα της γιαγιάς Χριστίνας Λασκαρίδου. Ένα χρόνο αργότερα γεννήθηκε το πρώτο αγόρι, που βάπτισαν Ιωάννη προς τιμήν του παππού Οικονόμου ενώ το τελευταίο τους παιδί γεννήθηκε αρκετά αργότερα, το 1909. Το ονόμασαν Γεώργιο όπως και τον παππού Γεώργιο Ζαφειρόπουλο. Τα δυο πρώτα παιδιά θα πάνε να σπουδάσουν στο Παρίσι. Την ίδια επιθυμία είχε και ο Γιώργος μετά την αποφοίτηση από το λύκειο. Είχε ταξιδέψει μικρός αρκετές φορές στο Παρίσι επισκεπτόμενος τα μεγαλύτερα αδέλφια του. Η πόλη του είχε κάνει μεγάλη εντύπωση. Ο πατέρας του όμως ήθελε πάση θυσία να κρατήσει ένα παιδί στη Μασσαλία για να ασχοληθεί με τις οικογενειακές επιχειρήσεις. Και ο λαχνός έπεσε στον βενιαμίν της οικογένειας, τον Γιώργο. Αυτός όμως είχε άλλες προτεραιότητες για το μέλλον του. Έτσι αντί να σπουδάσει νομικά στη νότια Γαλλία όπως ήταν η επιθυμία του πατέρα βρέθηκε μια μέση λύση. Να σπουδάσει γεωπονική, όχι όμως στο Παρίσι αλλά στη Γκρινιόν (Grignon), κοντά αλλά έξω απ’ το Παρίσι. Και όπως πάντα, η μεσοβέζικη λύση δεν θα είναι η καλύτερη.

Το πιστοποιητικό γέννησης της Χριστίνας Ζαφειροπούλου “κόρης του Πολυβίου Ζαφειροπούλου, βιομηχάνου, 31 ετών, γεννηθέντος στη Κωνσταντινούπολη (Τουρκία) και της Σοφίας Οικονόμου 30 ετών”. Μάρτυρας ο αδελφός του Πολυβίου, Αλέξανδρος.

Birth Certificate of Christine Zafiropulo

Ο Πολύβιος με τα δυο πρώτα του παιδιά, την Χριστίνα και τον Ιωάννη (αρχείο Πολυβίου Ζαφειρόπουλου/Μαρίνας Λαφόν)

Polybe et enfants

Η Χριστίνα, ο Ιωάννης και ο Γιώργος σε μικρή ηλικία (αρχείο Πολυβίου Ζαφειρόπουλου/Μαρίνας Λαφόν)

Christine Jean et Ghiorgho2

Η Χριστίνα θα παντρευτεί στις 14 Οκτωβρίου του 1920 τον Αντώνιο Σταθάτο, πρώτο γιο του Ιθακήσιου Κωνσταντίνου Σταθάτου και της Χαρίκλειας Σκένδερ, γεννημένου στη Βραΐλα της Ρουμανίας στις 4 Νοεμβρίου 1889. Εκεί ο πατέρας του με τους θειούς του Όθωνα και Διονύσιο είχαν ιδρύσει μια ναυτική εταιρεία με τον τίτλο ‘Αφοί Σταθάτου’. Κύρια δραστηριότητα η μεταφορά προϊόντων με μεγάλες μαούνες (τα σλέπια) και τα ρυμουλκά σκάφη. Η εκτεταμένη ναυτιλιακή δραστηριότητα των αδελφών Σταθάτου, με επικεφαλής τον πρωτότοκο Όθωνα, είχε τη βάση της στο καλά οργανωμένο και εκτεταμένο δίκτυο παραγωγής, αγοράς, μεταφοράς και εμπορίας των σιτηρών στο Δούναβη με πράκτορες και παραγωγούς σε όλη τη Ρουμανία. Με τον Ανδριώτη Λεονάρδο (Λινάρδο) Εμπειρίκο είχαν αναλάβει τις μεταφορές των ρουμανικών φορτίων και στο εξωτερικό. Αφού συγκέντρωναν τα προϊόντα με σλέπια στα παραδουνάβια λιμάνια Σουλινά, Βραΐλα και Γαλάτσι, τα μεταφόρτωναν στα φορτηγά τους ιστιοφόρα και ατμόπλοια και τα προωθούσαν στα σημαντικότερα δυτικοευρωπαϊκά λιμάνια. Στις αρχές του 20ου αιώνα, μεταφέρουν την έδρα τους στον Πειραιά όπου εμφανίζονται τρεις εταιρείες: Othon A. Stathatos, Dionyssios A. Stathatos και Constantine A. Stathatos. Δεν αναφέρεται η εταιρεία Αφών Σταθάτου, επιβεβαιώνοντας πως το καθένα από τα τρία αδέλφια είχε πια επιλέξει να δραστηριοποιηθεί για δικό του λογαριασμό. Σήμερα ανάμνηση της οικογένειας αυτής αποτελεί το μέγαρο Σταθάτου (κτισμένο από τον Όθωνα) επί της Βασιλίσσης Σοφίας στην Αθήνα όπου στεγάζεται το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνες και οι μεγάλες συλλογές Σταθάτου (στο Μουσείο Μπενάκη, στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη και στο Αρχαιολογικό Μουσείο) που δώρισε η Ελένη Σταθάτου – Κωνσταντινίδη.

Φωτογραφία από τον γάμο του Αντωνίου Στθάτου με την Χριστίνα Ζαφειροπούλου (αρχείο Πολυβίου Ζαφειροπούλου/Μαρίνας Λαφόν)

Mariage Christine et Antonis Statyatos

Ο Αντώνης δεν θα ακολουθήσει τις ναυτιλιακές επιχειρήσεις της οικογένειας. Θα προτιμήσει τη στρατιωτική καριέρα. Νεαρός απόφοιτος της Σχολής Ευελπίδων θα πολεμήσει στους Βαλκανικούς πολέμους και αργότερα στο Μακεδονικό Μέτωπο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μετά τον γάμο του θα λάβει μέρος και στη μικρασιατική εκστρατεία. Το 1943 θα δραπετεύσει στην Αίγυπτο με άλλους αξιωματικούς και το 1944 ονομάζεται στρατιωτικός ακόλουθος στην ελληνική πρεσβεία του Λονδίνου. Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα εργάστηκε για την συγκρότηση των Λόχων Ορεινών Καταδρομών (ΛΟΚ) με τον στρατηγό Καλλίνσκη. Κορύφωση της καριέρας του αποτελεί η τοποθέτηση του το 1950 στη θέση του τελετάρχη της αυλής του βασιλιά Παύλου (1950). Παράλληλα η Χριστίνα θα γίνει κυρία επί των τιμών της βασίλισσας Φρειδερίκης. Από τη θέση αυτή θα παίξει ζωτικό ρόλο στη διάσωση του ανιψιού της Νίκυ Χρυσοβελόνη. Ήταν τότε που έλαβε ένα επείγον μήνυμα από την ξαδέλφη της Ελένη Μοράν – Σούτζου, την κόρη της Καλλιρόης Οικονόμου: ο ανιψιός τους ήταν ζωντανός στη Ρουμανία αλλά πέθαινε στις φυλακές της Σεκιουριτάτε. Ήταν επείγον να βρεθεί τρόπος να βγει από την Ρουμανία και να σωθεί. Η Χριστίνα χάρη στη θέση της πέρασε εύκολα το μήνυμα στις πολιτικές αρχές. Έτσι ο πρωθυπουργός Καραμανλής ζήτησε από τον υπουργό εξωτερικών Αβέρωφ να εγείρει το θέμα με τις αρχές της Λαϊκής Δημοκρατίας της Ρουμανίας. Ο τελευταίος θέλησε να έχει προσωπική συνάντηση γι αυτό το θέμα σε ανώτατο επίπεδο. Μετά από πολλές κρούσεις ο Αβέρωφ κατόρθωσε να συναντήσει τον Γκεόργκε Γκεοργκίου-Ντεζ, ηγέτη του ΚΚ Ρουμανίας, στα Ηνωμένα Έθνη στη Νέα Υόρκη. Η συνάντηση είχε θετικό αποτέλεσμα αφού, αμέσως μετά, ένα τηλεφώνημα του Γκεοργκίου-Ντεζ από τη Νέα Υόρκη στο Βουκουρέστι ήταν αρκετό για να δρομολογήσει την αναχώρηση του Νίκυ Χρυσοβελόνη και της οικογένεια του το 1960 στην Ελλάδα και την ελευθερία.

Ο Αντώνης και η Χριστίνα θα αποκτήσουν δυό κόρες, την Ελεονόρα (Νόρα – 1922) και την Ελένη (Λένη – 1924). Η Νόρα θα παντρευτεί στη Μασσαλία το 1947 τον Ζακ Μπορελί (Jacques Borelli) ο οποίος είχε νομικό γραφείο. Ο Ζακ ήταν εγγονός του Οκτάβιου Μπορελί (Octave Borelli), ο οποίος είχε κάνει μεγάλη νομική και δημοσιογραφική καριέρα στο Κάϊρο και την Αλεξάνδρεια, και γιος του Φλαβιανού Μπορελί (Jean Flavien Borelli) που πρωτοστάτησε στην ίδρυση της γαλλικής ένωσης θαλασσίων σπορ και καταδύσεων. Θα αποκτήσουν δυο παιδιά, τον Αντώνη (Antoine – 1948) που έχει παντρευτεί την Αξέλ Ντυπέν (Axelle Dupin) και την Μαρίνα (1951) η οποία παντρεύτηκε τον Αυγουστή Λαφόν (Auguste Lafon). Όλοι ζουν στη Μασσαλία με τα παιδιά τους και τα εγγόνια τους. Τα τελευταία αποτελούν την ένατη γενιά από τον γενάρχη Ανδρέα. Στο σημείο αυτό θα ήθελα να ευχαριστήσω την Μαρίνα και τον σύζυγο της Αυγουστή για την θερμή υποδοχή που επιφύλαξαν στην παρούσα πρωτοβουλία αναζήτησης του ιστορικού της οικογένειας Οικονόμου. Ιδιαίτερα χρήσιμη υπήρξε και η χορήγηση πλήθους οικογενειακών φωτογραφιών.

Η οικογένεια Σταθάτου: από αριστερά η μαμά Χριστίνα, η Λένη, η Νόρα και ο μπαμπάς Αντώνης (αρχείο Πολυβίου Ζαφειροπούλου μετά από ευγενική παραχώρηση της Μαρίνας Λαφόν, κόρης της Νόρας, την οποία και θερμά ευχαριστώ)

Stathatos family

Η δευτερότοκη κόρη Λένη θα παντρευτεί τον Ούγγρο αριστοκράτη Νaντόρ ντε Ζισύ (Nandor de Zichy) με τον οποίο δεν απέκτησε απογόνους. Θα ζήσουν στη Νορβηγία και μετά στην Ελλάδα.

Οικογενειακή φωτογραφία της οικογένειας Σταθάτου το 1926. Γιοί, κόρες, νύφες και γαμπροί. Σε κόκκινο κύκλο όρθιοι η Χριστίνα Ζαφειροπούλου και ο σύζυγος της Αντώνιος Σταθάτος. Στην αγκαλιά της γιαγιάς Χαρίκλειας η Ελεονόρα (Νόρα) και στου παππού Κωνσταντίνου η Ελένη (Λένη). Δίπλα στη Χριστίνα ξεχωρίζουν οι Πολύμνια και ο Πέτρος Σταθάτος, ο Κώστας Ζαρίφης και η Σοφία Δελαγραμμάτη. Δίπλα στον Αντώνιο η Λένα Ζαρίφη, γένους Σταθάτου, και ο Γεώργιος Δελαγραμμάτης.

2 Stathatos Family

Η Μαρίνα Λαφόν, δισέγγονη της Σοφίας Οικονόμου και του Πολύβιου Ζαφειρόπουλου, με τον σύζυγο της Αυγουστή στη Μασσαλία.

Marina et Auguste Lafon

Η γενεαλογική γραμμή της Σοφίας Οικονόμου μέχρι σήμερα

4 Sophia's Tree Bon

Ο πρώτος γιος της Σοφίας, ο Ιωάννης, θα ασχοληθεί με την φιλοσοφία γράφοντας πολλά βιβλία στο Παρίσι μετά τον τελευταίο πόλεμο. Είναι γνωστός στα γαλλικά γράμματα σαν Jean Zafiropulo. Σπούδασε στην ονομαστή σχολή μηχανικών Ecole Centrale de Paris και αμέσως μετά απόκτησε δίπλωμα φιλοσοφίας στη Σορβόννη.  Έτσι πατούσε με άνεση τόσο στη φυσικη όσο και στη μεταφυσική. Το πάθος του βέβαια ήταν η αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Πριν όμως τις πανεπιστημιακές του σπουδές, σε ηλικία μόλις 18 ετών, κλήθηκε στα όπλα από την Γαλλία. Υπηρέτησε σε μια επικύνδινη ειδικότητα: προωθημένος παρατηρητής πυροβολικού. Ευτυχώς όμως το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν προ των θυρών και έτσι δεν χρειάστηκε να λάβει μέρος στις μάχες. Την ίδια ειδικότητα είχε και ο συνονόματος θείος του, ο Γιάγκος Οικονόμου, ο αδελφός της μάνας του. Εκείνος υπηρέτησε στο αντίπαλο στρατόπεδο, στον αυστριακό στρατό, όπου άφησε και την τελευταία του πνοή το 1916 όπως θα δούμε στη συνέχεια. 

Ο Ιωάννης θα παντρευτεί λίγο πριν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο την Ειρήνη Εμπειρίκου, κόρη του εφοπλιστή Σταμάτη Εμπειρίκου και ξαδέρφης του ποιητή Ανδρέα Εμπειρίκου, συζύγου μιας άλλης απογόνου της οικογένειας Οικονόμου όπως έχουμε δει, της Μάτσης Χατζηλαζάρου. Αν και οι δυο γάμοι έγιναν το ίδιο χρονικό διάστημα είναι πιθανό να μη γνώριζαν, τόσο ο Ανδρέας όσο και η Ειρήνη, ότι παντρεύονταν απογόνους δυο αδελφών: μια δισέγγονη της Χρυσάνθης Οικονόμου ο πρώτος και έναν εγγονό του Ιωάννη Οικονόμου η δεύτερη. Αμέσως μετά τον γάμο, ο πόλεμος βρήκε τους νιόπαντρους στην Ελλάδα. Εκεί κλήθηκε σαν έφεδρος και πάλι στα όπλα, από τον ελληνικό στρατό αυτή τη φορά, με την ίδια ειδικότητα του παρατηρητή πυροβολικού. Στη διάρκεια του πολέμου θα μετακομίσουν πρώτα στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και μετά στη Λωζάννη της Ελβετίας. Ήταν τότε που ο Ιωάννης άρχισε να ασχολείται συτηματικά με την μελέτη της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας.

Ο Ιωάννης Ζαφειρόπουλος με την σύζυγο του Ειρήνη Εμπειρίκου γύρω στα 1950

Ζαφειρόπουλος - Εμπειρικου2

Ο Ιωάννης έγραψε στη γαλλική γλώσσα περί τα δεκαπέντε σημαντικά βιβλία ενώ σε τρία άλλα ήταν εκδότης. Κυριότερα από αυτά είναι η Ελεατική Σχολή (L’école éléate), ο Εμπεδοκλής του Ακράγαντα (Empédocle d’Agrigente), Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος (Anaxagore de Clazomène. I. Le Mythe grec traditionnel de Thalès à Platon. II. Théorie et fragments), Απόλλων και Διόνυσος (Apollon et Dionysos), Διογένης της Απολλωνίας (Diogène d’Apollonie), σε δύο τόμους η Ιστορία της Ελλάδας την εποχή του χαλκού (Histoire de la Grèce à l’âge de bronze) και τα τελευταία του “Sensorium Dei” (1976) και Συγκλήσεις (Convergences, 1977). “Ο Ζαφειρόπουλος”, θα γράψει ο κριτικός André Reix, “είναι ένας πρωτότυπος στοχαστής. Όχι μόνο γιατί διαθέτει μια ευρύτατη κουλτούρα στους τομείς της φιλοσοφίας και των μαθηματικών, αλλά γιατί στηρίζει τη σκέψη του σε πολλαπλά προ-φιλοσοφικά στοιχεία από τα οποία δεν ψάχνει απλά να αποστάξει το ορθολογικό αλλά να βρει τις δυνητικά ορθολογικές τους τροχιές που οδηγούν σε μια υπέρτατη σύγκλιση”. Οι σοφοί, υποστηρίζει ο Ζαφειρόπουλος, ανέπτυξαν τη ‘θεϊκή αίσθηση’ όχι τόσο για να κατασκευάσουν μια νέα περί κόσμου άποψη αλλά για να δημιουργήσουν ηθικούς και αισθητικούς κανόνες ζωής. Βρίσκει μια έντονη αναλογία μεταξύ της αρχαίας σκέψης και της μετά Αϊνστάιν εποχής. Το τυχαίο είναι γι αυτόν ένα παιχνίδι που οδηγεί στη γνώση και την αισθητική, η μια συμπληρώνοντας την άλλη.

Μερικά από τα βιβλία του Ιωάννη Ζαφειρόπουλου

6 Screenshot from 2018-03-26 10-22-04

Η σύζυγος του Ειρήνη ήταν κόρη δυο ξαδέλφων: του Σταμάτη Εμπειρίκου και της Ευγενίας Εμπειρίκου – αμφότεροι εγγόνια του Λινάρδου Εμπειρίκου – μέλη της μεγάλης εφοπλιστικής οικογένειας των Εμπειρίκων, με την οποία συνεργάστηκαν αρχικά όπως είδαμε και οι Σταθάτοι στη Ρουμανία. Μεγαλούργησαν στον εικοστό αιώνα τόσο σε οικονομικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο. Το όνομα τους συνδέθηκε με τα υπερωκεάνεια των αρχών του αιώνα με τα οποία έφυγαν χιλιάδες Έλληνες μετανάστες στην Αμερική.  Στον Εθνικό Διχασμό οι Εμπειρίκοι διχάστηκαν και αυτοί έντονα. Αξιοσημείωτο είναι ότι ο κλάδος του Ανδρέα Εμπειρίκου, παππού του ποιητή Ανδρέα Εμπειρίκου, ήταν φανατικοί ποστηρικτές του Βενιζέλου. Έθεσαν μάλιστα στη διάθεση του το πλοίο Εσπερία με το οποίο ο Βενιζέλος πήγε στη Θεσσαλονίκη τον Οκτώβριο του 1916 για να σχηματίσει την κυβέρνηση της Εθνικής Αμύνης. Αντίθετα ο κλάδος του Γεωργίου Εμπειρίκου, πρώτου ξάδελφου του Ανδρέα και πατέρα του Σταμάτη, ήταν φανατικοί βασιλικοί. Εγκατέλειψαν μάλιστα την Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν στη Λωζάννη μετά την αποπομπή του βασιλιά Κωνσταντίνου από την Ελλάδα τον Ιούνιο του 1917. 

Ας σημειώσουμε ότι οι Εμπειρίκοι είναι και σήμερα παρόντες στο παγκόσμιο ναυτιλιακό γίγνεσθαι. Ο Επαμεινώνδας Εμπειρίκος, εγγονός του συνονόματου Επαμεινώνδα και της Ολγας Κουμουνδούρου, κόρης του πρωθυπουργού Αλέξανδρου Κουμουνδούρου, ήταν μέχρι το 2010 πρόεδρος της Ελληνικής Επιτροπής Ναυτιλιακής Συνεργασίας του Λονδίνου (του περίφημου Committee). Η Ειρήνη Εμπειρίκου ήταν θεία του Επαμεινώνδα. Μαζί με τα αδέλφια της Γιώργο (1906 – 1967) και Νικόλα (1910 – 1941) ήταν διαχειρίστρια της εταιρείας S. G. Embiricos που είχε ιδρύσει ο πατέρας τους Σταμάτης (1868 – 1934). Μετά τον θάνατο του μικρού της αδελφού Νικόλα σε πτώση του ιδιωτικού του αεροπλάνου κοντά στο Νιούπορτ των ΗΠΑ (Matunuck beach), την επιχείρηση διηύθυνε ο αδελφός της Γιώργος.

Το εμπορικό Irene S Embiricos που έφερε το όνομα της Ειρήνης.

5 Irene_S_Embicoros

Ο Ιωάννης και η Ειρήνη θα αποκτήσουν το 1941 ένα γιο, τον Αλέξανδρο, ο οποίος θα παντρευτεί την Margaret Lim. H Margaret γεννήθηκε στο Πενάνγκ της Μαλαισίας από Μαλαισιανό πατέρα και Βρετανίδα μητέρα. Σπούδασε στο κολλέγιο Βασάρ της Νέας Υόρκης (Vassar College) και στην Οικονομική Σχολή του Λονδίνου (London School of Economics). Αφού δούλεψε στο LSE σαν ερευνήτρια, άρχισε καριέρα σαν δικηγόρος στο Σίτυ του Λονδίνου (City of London). Από τη μικρή της ηλικία στο Πενάνγκ αγαπούσε τα φυτά και τα λουλούδια. Έτσι όταν εγκαταστάθηκε με τον σύζυγο της στην Αθήνα το 2012 άρχισε να ασχολείται αποκλειστικά με θέματα κηπουρικής και είναι μέλος του προεδρείου της Mediterranean Garden Society της Αθήνας. Ο Αλέξανδρος, μετά τις σπουδές στο Balliol College της Οξφόρδης, ασχολήθηκε με την ναυτιλιακή εταιρεία S. G. Embiricos μαζί με τον θείo του Γιώργο Εμπειρίκο μέχρι τον θάνατο του τελευταίου το 1967 και ακολούθως με τον πρώτο του ξάδελφο Σταμάτη, γιο του Νικόλα Εμπειρίκου. Αφού έφτασαν να διαχειρίζονται περί τα 57 πλοία την δεκαετία του ‘50 και του ‘60 θα αρχίσει μια σταδιακή μείωση του αριθμού τους τις δεκαετίες του ‘70 και του ‘80. Η εταιρεία τελικά θα κλείσει το 1994 μετά από μια μεγάλη και ιστορική πορεία. Σύμφωνα με τον Αλέξανδρο, η εταιρεία οδηγήθηκε στη διάλυση γιατί ο μεν ξάδελφος του Σταμάτης δεν είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα ναυτιλιακά ενώ και ο ίδιος, όντας άτεκνος, δεν έβλεπε τον λόγο συνέχισης της. Στη συνέχεια θα ασχοληθεί με τη διαχείριση της κινητής και ακίνητης περιουσίας στο Λονδίνο. Ο Αλέξανδρος και η Margaret ζουν σήμερα στην Αθήνα.

Ο Αλέξανδρος Ζαφειρόπουλος και η σύζυγος του Μάργκαρετ Λιμ

Αλέξανδρος και Μαργκαρετ

Ο δεύτερος γιος της Σοφίας, ο Γιώργος, θα διαγράψει τη δική του προσωπική τροχιά. Είδαμε κάτω από ποιες οικογενειακές συγκυρίες πήγε να σπουδάσει γεωπονία στη πόλη Γκρινιόν. Όπως όμως τονίζει ο γιος του Πέτρος, οι σπουδές αυτές ήταν μόνο ένα πρόσχημα για να πλησιάσει τη πρωτεύουσα στην οποία τόσο ήθελε να πάει. Αυτό που τον ενδιέφερε κυρίως ήταν η αρχιτεκτονική της Πόλης του Φωτός την οποία απαθανάτισε σε πολλές φωτογραφίες με την αγαπημένη του μηχανή Leica. Στα μέσα της δεκαετίας του 1930 συνάντησε στη Τεργέστη, στο πατρικό σπίτι της μάνας του, την πριγκίπισσα Ισαβέλλα (Isabella von Schönburg – Hartenstein). Η Μπέλα, όπως την αποκαλούσε, είχε πάρει διαζύγιο από τον πρώτο της γάμο με τον Νικόλαο φον Βύνεκεν (Nikolaus von Wyneken) με τον οποίο είχε ήδη αποκτήσει μια κόρη (Marka von Wuneken) το 1931. Ήταν η μικρότερη αδελφή της νύφης του Καρολίνας, συζύγου του θείου του Κωνσταντίνου. Ο έρωτας τους θα καταλήξει το 1937 σε γάμο στη Βιέννη όπου και θα ζήσουν μέχρι το 1939. Θα φύγουν από εκεί μετά την προσάρτηση της Αυστρίας στη ναζιστική Γερμανία και θα εγκατασταθούν στην γενέτειρα του Μασσαλία. Από εκεί μετά τον πόλεμο θα πάνε στην Ιρλανδία όπου θα αρχίσει για πρώτη φορά να ζωγραφίζει ακουαρέλες. Είχαν αποφασίσει να διαβούν τον ισημερινό πράγμα που έκαναν το 1947 πηγαίνοντας στα υψίπεδα Veld της Νότιας Αφρικής (Τρανσβάαλ). Θα αγοράσουν εκεί ένα κτήμα και ο Γιώργος θα επιδοθεί στη γεωργία και την ζωγραφική, μετά από ένα χριστουγεννιάτικο δώρο με πινέλα και λαδομπογιές που του έκανε η Μπέλα. Θα ασχοληθεί επίσης με τη Γιόγκα. Η αγάπη του για τις ανατολικές φιλοσοφίες θα τον οδηγήσει στην εκμάθηση της σανσκριτικής για την μελέτη των Θιβετιανών κειμένων (Theravedic texts). Θα αρχίσει μάλιστα την συγγραφή του έργου του ‘Ο Φωτισμός του Βούδα’ (L’Illumunation du Buddha: De la Quete à l’Annonce de l’Eveil) το οποίο θα κυκλοφορήσει το 1993, έτος του θανάτου του. Επιστρέφοντας στο Ίνσμπρουκ της Αυστρίας το 1955, μετά την αποτυχημένη επένδυση στην Αφρική, θα αρχίσει την γλυπτική με ιδιαίτερη επιτυχία. Σήμερα αναγνωρίζεται σαν ένας αξιόλογος γλύπτης. Αγαπημένα έργα του είναι οι ‘χορευτές’ σε φιγούρες του Νουρέγιεφ και της Μαργκό Φοντέιν. Πρόκειται για έργα στα οποία προσπάθησε να δαμάσει την κίνηση “το άμεσο παρελθόν, το παρόν και το επικείμενο μέλλον” όπως έλεγε. Η μετέωρη κίνηση! Τα έργα του Γιώργου, όπως και την αντίστοιχη ιστοσελίδα, τα διαχειρίζεται σήμερα η ανιψιά του Μαρίνα Λαφόν. Αυτές τις μέρες υπάρχει έκθεση των έργων του στη Μασσαλία. Φέτος το καλοκαίρι θα δοθεί για άλλη μια φορά παράσταση μπαλέτου με σύγχρονη προβολή και έκθεση των ‘χορευτών’ του στο Εθνικό Μουσείο Μπαρτζέλλο (Bargello) της Φλωρεντίας.

Ο γλύπτης Γιώργος Ζαφειρόπουλος

7 Ghiorgo Zafiropulo

Η μετέωρη κίνηση

8 Ghiorgo's sculpture

Ο Γιώργος και η Μπέλα θα αποκτήσουν το 1938 ένα γιο, τον Πέτρο. Ο Πέτρος θα αναδειχτεί σε έναν αξιόλογο προγραμματιστή ηλεκτρονικών υπολογιστών. Θα δουλέψει στο ερευνητικό κέντρο της IBM στην Ελβετία (IBM Research Lab, Switzerland) και θα προβεί σε αρκετές δημοσιεύσεις αποκτώντας συγχρόνως αρκετές ευρεσιτεχνίες. Θα παντρευτεί την Πηνελόπη Μπέϊλυ (Penelope Bailey) και θα αποκτήσουν δυο κόρες, την Άμπιγκεϊλ (Abigail) και την Κορντίλια (Cordelia). Και οι δυο κόρες, υψίφωνες, θα παρακολουθήσουν μαθήματα μουσικής. Η Άμπιγκεϊλ θα παντρευτεί τον γιατρό Ιγκόρ Στάνσικ στη Βιέννη και θα αποκτήσουν τρία παιδιά, τον Σάσα, την Χλόη και τον Μαξ. Δυστυχώς μια μακρόχρονη ασθένεια θα την οδηγήσει σε ένα πρόωρο θάνατο.

Η Άμπιγκεϊλ Ζαφειροπούλου με τα τρία της παιδιά

9 Abigail Zafiropulo.png

Κάπως έτσι φτάνουμε στο τέλος της εξιστόρησης της γενεαλογικής γραμμής της Σοφίας Οικονόμου. Ναυτιλία, φιλοσοφία, γλυπτική, προγραμματισμός υπολογιστών, διαχείριση ακινήτων, οι απόγονοι της κάλυψαν ευρύτατους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας διαγράφοντας μια πετυχημένη πορεία. Μια πορεία στη γνώση και την αισθητική όπως θάλεγε και ο Ιωάννης Ζαφειρόπουλος!

Συνεχίζεται….

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 16ο)

Η οικογένεια του Ιωάννη Ανδρέου Οικονόμου

Η Ελένη Μουράτη παντρεύτηκε τον Ιωάννη στη Πέστη το 1866, στα δεκαοχτώ της χρόνια. Μετά τον γάμο εγκαταστάθηκε στη Βραΐλα, όπου είχε τις επιχειρήσεις ο άνδρας της, για περίπου έντεκα χρόνια. Εκεί γέννησε τα πέντε πρώτα της παιδιά. Το 1877 γίνεται η αναγκαστική μετεγκατάσταση στη Τεργέστη όπου γέννησε τα δυο τελευταία της, την Μαρία και τον Ιωάννη. Στα περισσότερα δώσανε και δεύτερο όνομα προς τιμήν κάποιου προγόνου. Η πρωτότοκη κόρη ονομάστηκε Σοφία – Μαρία προς τιμήν των δυο γιαγιάδων, Μαρίας Οικονόμου και Μαρίας Μουράτη. Το πρώτο αγόρι θα ονομαστεί Δημήτρης – Κωνσταντίνος προς τιμήν του παππού Κώστα Μουράτη. Το τέταρτο αγόρι θα βαπτιστεί Λεωνίδας – Ανδρέας από τον παππού Ανδρέα Οικονόμου. Το πέμπτο παιδί θα πάρει το όνομα του θανόντος τριτότοκου Κωνσταντίνου και σαν δεύτερο το ‘Αλέξανδρος’ που παραπέμπει στη πατρογονική γη της Μακεδονίας. Στη καθημερινή βέβαια ζωή θα επικρατήσουν τα πρώτα ονόματα: Σοφία, Δημήτρης, Λεό, Κωστάκης και Γιάγκος.

Tree of Ioannis Economo

Μερικές λεπτομέρειες από την ζωή της οικογένειας διασώθηκαν χάρη στο βιβλίο της συζύγου του Κωστάκη, πριγκίπισσας Καρολίνας. Για τους δυο γονείς αναφέρει ότι “ο ευτυχισμένος γάμος τους διήρκεσε πενήντα πέντε χρόνια. Τους θυμάμαι στα βαθειά γεράματα τους να φωνάζει με αγάπη ο ένας τον άλλο ‘φως μου’. Ήταν μια πατριαρχική οικογένεια. Παραμένουν στη μνήμη μου σαν οι πλέον ευγενείς και αγαπητοί άνθρωποι που γνώρισα ποτέ. Όταν ο πεθερός μου, εντυπωσιακά σπινθηροβόλος στο πνεύμα, πέθανε το 1921 σε ηλικία 87 ετών, τον θρηνήσαμε όλοι πολύ. Το ίδιο συνέβη και με την πεθερά μου που τον ακολούθησε στο μεγάλο ταξίδι δυο χρόνια αργότερα”.

Ο κοσμοπολιτισμός δεν ήταν μόνο χαρακτηριστικό της Τεργεσταίας πόλης αλλά και της ίδιας της οικογένειας. Μεγάλη εντύπωση προκάλεσε στη Καρολίνα η γνώση και χρήση τόσο πολλών γλωσσών στην οικογένεια. “Έκπληκτη άκουγα στην αρχή του γάμου μου κάθε μέλος της οικογένειας να μιλά διαφορετική γλώσσα. Ο αγαπημένος μου σύζυγος μιλούσε ελληνικά με τον πατέρα του, γερμανικά με την μητέρα του, γαλλικά με την Σοφία και τον Δημήτρη και ιταλικά με τον Λεό! Αυτό γινόταν από την πιο μικρή του ηλικία”. Η γνώση των γαλλικών οφειλόταν στη Γαλλίδα γκουβερνάντα που πάντα είχαν στην οικογένεια. Τα γερμανικά στη γερμανομαθή μητέρα τους και τα ιταλικά στο σχολείο που πήγαιναν. Τα παιδιά διατήρησαν τους στενούς τους δεσμούς σε όλη τους τη ζωή. Ιδιαίτερα ο Λεό και ο Κωστάκης ήταν πάντα αχώριστοι. Δεν ήταν μόνο αδέλφια αλλά και οι καλύτεροι φίλοι. Λόγω μικρής διαφοράς στην ηλικία, πήγαιναν στην ίδια τάξη στο δημοτικό και στο Γυμνάσιο.

Ο μπαμπάς Ιωάννης είχε κατανοήσει ότι οι πετυχημένες οικονομικές κινήσεις βασίζονται εν πολλοίς και στους πετυχημένους γάμους. Ήταν κάτι που είχε διδαχθεί από τον πατέρα του αλλά και από τον περίγυρο του. Οι γάμοι την εποχή εκείνη, όπως έχει ήδη υπογραμμιστεί, αποτελούσαν το υπόβαθρο πάνω στο οποίο χτίζονταν στέρεες οικονομικές συμμαχίες και επεκτάσεις δραστηριοτήτων. Συχνά ήταν το μέσο με το οποίο επιτυγχάνετο και η κοινωνική ανέλιξη στις αριστοκρατικά διαρθρωμένες κοινωνίες της τότε κεντρικής και βόρειας Ευρώπης. Υποψιαζόμαστε ότι πίσω από τους γάμους της Καλλιρρόης και του Έκτορα – τα δυο πρώτα παιδιά του εκλιπόντος αδελφού του – με τις οικογένειες αντίστοιχα Χρυσοβελόνη και Νεγρεπόντη της Ρουμανίας, βρισκόταν ο Ιωάννης. Το ίδιο θα πρέπει να συνέβη και με, τα πρώτα τουλάχιστον, δικά του παιδιά. Η κόρη του Σοφία θα παντρευτεί τον Πολύβιο Ζαφειρόπουλο της Μασσαλίας , γόνο της οικογένειας που αποτελούσε τον ένα κινητήριο τροχό της τεράστιας εταιρείας Ζαφειροπούλου – Ζαρίφη. Ο γιος του Δημήτρης θα παντρευτεί γόνο της άλλης παγκόσμιας τότε εταιρείας, αυτής των αδελφών Ράλλη. Αντίθετα ο τέταρτος του γιος θα παντρευτεί κόρη της βαθειά αριστοκρατικής οικογένειας των Βίντις-Γκρατς που έφερε τον τίτλο της πριγκίπισσας. Πριγκίπισσα από τον συγγενή κλάδο των Σόνμπεργκ -Χαρτενστάιν θα παντρευτεί και ο αδελφός του Κωστάκης. Την μικρότερη αδελφή της τελευταίας θα πάρει για γυναίκα, όπως θα δούμε στη συνέχεια, και ένας γιος της Σοφίας Οικονόμου!

Μασσαλία: πόλη μεγάλων ευκαιριών για τους Έλληνες

Η εβδομαδιαία εφημερίδα της Μασσαλίας ‘La Vedette’ θα ανακοινώσει στο φύλο της 4ης Απριλίου 1896 “τον αρραβώνα της διδος Σοφίας Οικονόμου, ωραίας νέας από τις πλουσιότερες κληρονόμους της Τεργέστης, με τον κ. Πολύβιο Ζαφειρόπουλο, έναν από τους πλέον συμπαθητικούς νεαρούς της ελληνικής αριστοκρατίας. Πρόκειται για τον γιο του αειμνήστου κυρίου και της κυρίας Ζαφειροπούλου, γένους Λασκαρίδου, ο οποίος μεγάλωσε στη Γαλλία όπου περάτωσε λαμπρά τις σπουδές του μηχανικού. Αξιαγάπητος από όλους τους ιστιοπλόους, ο κ. Ζαφειρόπουλος διαθέτει στο λιμάνι μας ένα από τα ομορφότερα ιστιοφόρα – κότερα της πόλης”.

Τη Μασσαλία την γνώριζε καλά ο πατέρας της Σοφίας από τις σπουδές που είχε κάνει εκεί – σύμφωνα με την νύφη του Καρολίνα – την δεκαετία του 1850. Έχει ενδιαφέρον όμως να δούμε πώς η εκεί δυναμική ελληνική κοινότητα θα αποτελέσει τον κύριο μοχλό ανάπτυξης της πόλης και της γύρω περιοχής στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Ήδη από τα τέλη του 16ο αιώνα οι Έλληνες άρχισαν να επεκτείνονται με τα πλοία τους στη Μεσόγειο με κύρια ενασχόληση το εμπόριο του σιταριού, άλλοτε νόμιμο, άλλοτε παράνομο (ιδιαίτερα επικερδές) σε εποχές απαγόρευσης εξαγωγών από τον Σουλτάνο. Είναι αυτό που ο μεγάλος Γάλλος ιστορικός Φερνάν Μπρωντέλ θα ονομάσει “επανέναρξη της ελληνικής επέκτασης στη Μεσόγειο” (Fernand Braudel, La Méditerranée et le monde méditerranéen à l’époque de Philippe II, Paris, 1949). Τέλη του 18ου αιώνα όμως θα ξεκινήσει η πλήρης κυριαρχία των Ελλήνων στο εμπόριο δημητριακών από την Μαύρη Θάλασσα προς Κωνσταντινούπολη και Δύση για πάνω από έναν αιώνα. Απαρχή αυτής της χρυσής εποχής θα είναι η συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) μεταξύ Ρωσίας και Οθωμανικής αυτοκρατορίας μετά την ήττα της τελευταίας. Με την συνθήκη αυτή τα χριστιανικά – ουσιαστικά ελληνικά – πλοία προστατεύονται και ευνοείται η ανάπτυξη των δραστηριοτήτων τους. Με την Γαλλική Επανάσταση του 1789 οι Γάλλοι έμποροι της ανατολικής Μεσογείου αποσταθεροποιούνται ή διώκονται δημιουργώντας κενά τα οποία σπεύδουν να καλύψουν Έλληνες καραβοκύρηδες. Στη διάρκεια των Ναπολεόντειων Πολέμων των αρχών του 19ου αιώνα, η Αγγλία με τον κραταιό στόλο της επιβάλει αποκλεισμό των γαλλικών λιμανιών σε Δύση και Ανατολή. Είναι η κατεξοχήν εποχή όπου η Μασσαλία θα παίξει πρωτεύοντα ρόλο στον πλουτισμό των Ελλήνων εμπόρων. Οι Έλληνες καραβοκύρηδες, με την ουδέτερη οθωμανική σημαία στα πλοία τους, κατορθώνουν και διασπούν τον ναυτικό αποκλεισμό, προμηθεύοντας τρόφιμα στη πεινασμένη πόλη με το μέγιστο δυνατό κέρδος. Την εποχή αυτή των μεγάλων ανακατατάξεων οι Έλληνες θα ανατρέψουν οριστικά την κυριαρχία των Γάλλων εμπόρων στην ανατολική Μεσόγειο αποκτώντας τη μερίδα του λέοντος του εξωτερικού εμπορίου της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Αρκετές ελληνικές οικογένειες από Χίο, Κωνσταντινούπολη και Σμύρνη θα εγκατασταθούν στη Μασσαλία. Πρόκειται συχνά για οικογένειες των οποίων οι ρίζες χάνονται βαθειά στη Βυζαντινή αυτοκρατορία ή μεγάλες οικογένειες της Χίου όπως οι οικογένειες Πετροκόκκινου, Αργέντη, Ράλλη, Σκυλίτση και Βλαστού.

Με τη πτώση του Ναπολέοντα καταργείται ο δασμός 20% που έπληττε τα εμπορεύματα της Ανατολής που εισάγονταν στη Μασσαλία με πλοία μη γαλλικής σημαίας. Οι Έλληνες έμποροι, που είχαν ήδη βάλει πόδι στη πόλη τα προηγούμενα χρόνια, θα μπορέσουν έτσι να εισάγουν ανταγωνιστικό σιτάρι – το “πετρέλαιο του 19ου αιώνα” – από τη Μαύρη Θάλασσα στη νότια Γαλλία που μαστιζόταν ακόμη από ελλείψεις τροφίμων μετά τους μεγάλους πολέμους. Με τον καιρό θα δημιουργηθεί ένα πυκνό πλέγμα εμπορικών σχέσεων μεταξύ των ελληνικών οίκων που είχαν την έδρα τους στη Μασσαλία και των αντιπροσωπειών τους στα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας και της ανατολικής Μεσογείου. Σύμφωνα με τις έρευνες του Γάλλου ιστορικού Πιέρ Εσινάρ, στα μέσα του 19ου αιώνα υπολογίζεται ότι οι Έλληνες είχαν πάνω από 500 εμπορικούς οίκους στη Δυτική Ευρώπη εκ των οποίων περί τους εκατό στη Μασσαλία. Μόνο η Τεργέστη την ξεπερνούσε (Pierre Echinard, ‘1840 – 1900, Marseille à l’heure grecque’, 1996). Την ίδια εποχή η συγκέντρωση Ελλήνων στη περιοχή της Μασσαλίας ξεπερνά κάθε άλλη γαλλική περιοχή, συμπεριλαμβανομένου και του Παρισιού. Σε μια τέτοια ευνοϊκή συγκυρία εγκαθίσταται εκεί και ένα παράρτημα της Κωνσταντινουπολίτικης εταιρείας ‘Ζαφειροπούλου – Ζαρίφη’.

H εταιρεία ‘Ζαφειρόπουλου – Ζαρίφη’ κοινώς ‘Ζ/Ζ’

Ο Πολύβιος είναι ένας από τους τέσσερις γιους – Ευγένιος, Πολύβιος, Στέφανος και Αλέξανδρος – του Γεωργίου Ζαφειρόπουλου και της Χριστίνας Λασκαρίδου. Η Χριστίνα λέγεται ότι έλκει την καταγωγή της από την μεγάλη βυζαντινή οικογένεια των Λασκάρεων. Ο Γεώργιος ήταν ο δευτερότοκος γιος του Δημήτρη Ζαφειρόπουλου, σπουδαίου έμπορα δημητριακών, μιας από τις μεγάλες οικογένειες στο Φανάρι, μέλους της “εμπορικής αριστοκρατίας” της Κωνσταντινούπολης. Το 1837 παντρεύει την κόρη του Ελένη με τον υπάλληλο του Γεώργιο Ζαρίφη (1806 – 1884) τον οποίο κάνει και συνέταιρο λίγα χρόνια αργότερα. Ο Γεώργιος Ζαρίφης ήταν γιος του οινοπαραγωγού και κρασέμπορα, μέλους της Φιλικής Εταιρείας, Γιάγκου Ζαρίφη από το Μεγάλο Ρεύμα Κωνσταντινούπολης και της Θηρεσίας (Ταρσώ) Καπλάνογλου. Ο Γιάγκος το σκάει από την Κωνσταντινούπολη λίγο πριν το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης για να σώσει την οικογένεια του από την μήνη των οθωμανικών αρχών. Στην Οδησσό όπου πηγαίνει γνωρίζεται με επιφανείς Έλληνες της εκεί Κοινότητας καθώς επίσης και με τον υπουργό εξωτερικών του τσάρου, τον Ιωάννη Καποδίστρια. Ο γιος του Γεώργιος θα πάει στο ονομαστό Γαλλικό Λύκειο Ρισελιέ (Richelieu – Lyceum Richelowski) το καλύτερο τότε σχολείο της Οδησσού. Ο Καποδίστριας τους καλεί στην Ελλάδα όταν γίνεται κυβερνήτης και εγκαθίστανται στο Ναύπλιο όπου και παίρνουν την ελληνική υπηκοότητα. Το Ναύπλιο όμως είναι πολύ μικρή πόλη για τον Γεώργιο. Με την δολοφονία του Κυβερνήτη θα επιστρέψει στη Πόλη και θα πιάσει δουλειά στο εμπορικό του Δημήτρη Ζαφειρόπουλου. Ο τελευταίος είναι ενθουσιασμένος από τις γνώσεις και την εφυία του νέου του υπαλλήλου τον οποίο θα παντρέψει με την κόρη του Ελένη κάνοντας τον συνάμα και συνέταιρο. Η εταιρεία μετονομάζεται σε “Ζαφειρόπουλος και Ζαρίφης” το 1840, γνωστής και ως ‘Ζ/Ζ’, η οποία θα γίνει το εφαλτήριο ανήκουστων μέχρι τότε μεγαλείων.

Ο Γεώργιος Ζαρίφης και η σύζυγος του Ελένη Ζαφειροπούλου

Zarifi couple

Ο Γεώργιος θα ξεκινήσει την κατάκτηση της Δύσης επεκτείνοντας τις εμπορικές δραστηριότητες της εταιρείας σε Λονδίνο, Λίβερπουλ, Μασσαλία, Τεργέστη, Οδησσό και Ρουμανία. Αντιπρόσωποι εκεί θα γίνουν μέλη της οικογένειας. Ο αδελφός του Μιχαήλ θα αναλάβει την αντιπροσωπεία στο Λονδίνο. Παντρεύεται την Σμυρνιά Φανή Κεσίσογλου και αποκτά διασυνδέσεις με τις εκεί οικογένειες Ράλλη, Ροδοκανάκη και Βλαστού. Ο κουνιάδος του Γεώργιος Ζαφειρόπουλος θα αναλάβει τη νευραλγική θέση της Μασσαλίας με αρωγούς αργότερα τους γιους του Στέφανο και Πολύβιο και τον πρωτότοκο γιο του ίδιου του Ζαρίφη, τον Περικλή. Η κόρη του Σοφία θα παντρευτεί τον Οδυσσέα Νεγρεπόντη, έμπορο και εφοπλιστή στο Βουκουρέστι, οι οποίοι αργότερα θα συμπεθεριάσουν με τους Οικονόμου με τον γάμο της κόρης τους Κατερίνας και του Έκτορα Οικονόμου. Η κόρη του Τερέζα θα παντρευτεί τον Αντώνη Βλαστό, ο γιος του οποίου κληρονόμησε, όπως έχουμε ήδη μάθει, μέρος της συλλογής έργων τέχνης του Έκτορα Οικονόμου. Παρατηρούμε λοιπόν ότι η οικογένεια Οικονόμου είχε συνάψει συγγενικούς δεσμούς με τις οικογένειες Ζαφειρόπουλου, Ζαρίφη και Βλαστού πολύ πριν τον γάμο της Σοφίας με τον Πολύβιο.

Το εμπόριο δεν είναι όμως αρκετό για να ικανοποιήσει τις μεγάλες φιλοδοξίες του Γεωργίου. Θα εισέλθει γρήγορα και στον τραπεζικό τομέα καταλαμβάνοντας με τον καιρό κορυφαία θέση. Στα μέσα του 19ου αιώνα υπήρχαν περί τους ένδεκα Έλληνες τραπεζίτες στη Κωνσταντινούπολη, οι περισσότεροι τους διεθνείς έμποροι με εμπειρία σε χρηματοπιστωτικές συναλλαγές και προθεσμιακές αγορές με τη Δύση. Εκτός από τους Ζαρίφη και Ζαφειρόπουλο, ήταν οι αδελφοί Μπαλτατζή, ο Στέφανος Ράλλης, ο Χρηστάκης Ζωγράφος, ο Γκλαβάνης, ο Μαυροκορδάτος, ο Στεφάνοβιτς-Σκυλίτσης, ο Τουμπίνι και ο Ιωάννης Ψυχάρης. Αποτελούσαν ένα άτυπο τραπεζικό μονοπώλιο αφού εκτός από αυτή την ομάδα υπήρχαν μόνο ένας Εβραίος τραπεζίτης, ο Ισαάκ Καμόντο και ένας φραγκολεβαντίνος, ο Ζακ Αλλεόν. Κύρια – και ιδιαίτερα επικερδής – δραστηριότητα ήταν η βραχυπρόθεσμη χρηματοδότηση των αναγκών της οθωμανικής κυβέρνησης. Οι Έλληνες τραπεζίτες, μέσα από τις συνήθεις ‘εσωτερικές συναλλαγές’ των διεθνών εμπορικών τους οίκων (Ράλλη, Μαυροκορδάτου, Σκυλίτση και Ζ/Ζ), πουλούσαν σε πολύ υψηλότερη τιμή τα οθωμανικά χρεόγραφα σε δυτικές τράπεζες. Έτσι το ‘εσωτερικό’ οθωμανικό χρέος μετατρεπόταν αργά αλλά σταθερά σε ‘εξωτερικό’ χρέος. Οι Έλληνες τραπεζίτες είχαν συνάψει συγχρόνως ιδιαίτερα στενές σχέσεις με τους ανώτατους Οθωμανούς αξιωματούχους. Ο Θεόδωρος Μπαλτατζής ήταν στενός φίλος του μεγάλου μεταρρυθμιστή Μουσταφά Ρεσίντ Πασά, (δημιουργού του Τανζιμάτ που οδήγησε στο πρώτο οθωμανικό σύνταγμα), ο Χρηστάκης Ζωγράφος ήταν ο προσωπικός τραπεζίτης του (μετέπειτα βραχύβιου σουλτάνου) Μουράτ 5ου ενώ ο Γεώργιος Ζαρίφης ήταν ο χρηματοοικονομικός σύμβουλος και προσωπικός τραπεζίτης του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ.

Ο Ζαρίφης με άλλους Έλληνες χρηματιστές (Μπαλτατζή, Ψυχάρη και Γκλαβάνη) θα συμμετάσχει στην ίδρυση των πρώτων καθαρόαιμων τραπεζών στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Πρόκειται για την Τράπεζα Κωνσταντινούπολης (Banque de Constantinople – 1847), την Οθωμανική Τράπεζα (Banque Ottomane – 1853) και την Χρηματοοικονομική Ένωση (Union Financière – 1860). Η διόγκωση όμως του εξωτερικού χρέους και ο κίνδυνος μιας χρεωκοπίας θα οδηγήσει το 1864 στην ίδρυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορικής Τράπεζας με αγγλικά και γαλλικά κεφάλαια που θα παίξει τον ρόλο και Κεντρικής Τράπεζας. Μολονότι ο Ζαρίφης δεν συμμετέχει στη κεφαλαιακή σύνθεση της νέας τράπεζας θα είναι μέλος του Διοικητικού της Συμβουλίου. Θα αναλάβει μάλιστα και την προεδρία της θυγατρικής της Γενικής Εταιρείας (Société Générale de l’Empire Ottoman), σήμα της εμπιστοσύνης που ενέπνεε στους δυτικούς τραπεζίτες. Εξάλλου η Οθωμανική Τράπεζα συναλλάσσεται με το οθωμανικό δημόσιο σχεδόν πάντα με την διαμεσολάβηση της ‘Ζ/Ζ’ και της Τράπεζας Κωνσταντινούπολης. Οι υπηρεσίες που προσέφερε στην υπηρεσία διαχείρισης του οθωμανικού χρέους και προσωπικά στον Αβδούλ Χαμίτ θα αναγνωριστούν δεόντως. Ο σουλτάνος του παραχωρεί την νομή των δασμών ορισμένων λιμανιών της αυτοκρατορίας ενώ για τα προσωπικά του χρέη του προσφέρει μιαν έκταση πάνω από 500.000 στρέμματα κοντά στη Βαγδάτη. Το 1880 έχει μιαν αμύθητη περιουσία. Θεωρείται ο πλουσιότερος πολίτης της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και ένας από τους πλουσιότερους στο κόσμο, συγκρίσιμος με τους Ρότσιλντ.

Θα μείνει όμως στην ιστορία και για τις αναρίθμητες φιλανθρωπικές του δράσεις, την κατασκευή δεκάδων ελληνικών σχολείων, εκκλησιών και ευαγών ιδρυμάτων (τα ‘Ζαρίφια’). Ήταν πεπεισμένος ότι η Οθωμανική αυτοκρατορία  μπορούσε να εξελληνιστεί σταδιακά λόγω της πνευματικής έλξης που εξασκούσαν τα ελληνικά γράμματα στους διάφορους πληθυσμούς της. Τον καιρό εκείνο το 50% του πλούτου στην Οθωμανική αυτοκρατορία ανήκε σε ελληνικές οικογένειες έναντι 15% σε τουρκικές ενώ οι γιατροί, οι διπλωμάτες και οι τραπεζίτες του Σουλτάνου ήταν επί το πλείστον Φαναριώτες.

Η Ζ/Ζ στη Μασσαλία

Στη Μασσαλία η εταιρεία Ζ/Ζ με επικεφαλής τους Ζαφειρόπουλους θα γίνει ο μοχλός μιας περιόδου ευμάρειας χωρίς προηγούμενο για την πόλη. Ξεκινώντας από το εμπόριο δημητριακών με τη Ρωσία θα επεκταθούν γρήγορα στη βιομηχανία και στον τραπεζικό τομέα. Το 1854 θα ιδρύσουν έναν αλευρόμυλο και θα γίνουν οι “βασιλείς του σίτου” στη νότια Γαλλία. Το 1865 θα συμμετάσχουν στην ίδρυση της Πιστωτικής Εταιρείας Μασσαλίας (Société marseillaise de Crédit) και από το 1880 θα ιδρύσουν διαδοχικά την ‘Οικοδομική Πίστη’ (Crédit immobilier marseillais), την ‘Γεωργική Εταιρεία Γαλλίας Αφρικής’ (Société agricole et immobilière France africaine – Enfida), την Εταιρεία Σακχάρεως Σεν Λουί (Raffineries de Saint Louis), την Εταιρεία Μεγάλων Έργων Μασσαλίας (Grands travaux de Marseille), τα Ναυπηγεία Προβηγγίας (Chantiers de Provence) κλπ. Μέσα από τα Διοικητικά Συμβούλια των εταιρειών κυριαρχούν στην οικονομική και κοινωνική ζωή της πόλης. Θα ακολουθήσουν δηλαδή μιαν αντίστοιχη πορεία με αυτήν των Οικονόμου στη Τεργέστη.

Οι Ζαφειρόπουλοι δίνουν παράλληλα το παρόν σε κάθε εκδήλωση φιλανθρωπικού, πολιτιστικού και εθνικού χαρακτήρα. Οι παρεμβάσεις τους αναρίθμητες και τα διατεθέντα ποσά τεράστια. Απλά ας αναφέρουμε την βοήθεια τους στον εμπλουτισμό των μουσείων της πόλης με έργα τέχνης και τη δημιουργία του Κύκλου Τέχνης που αγκάλιαζε ανεξαιρέτως όλους τους καλλιτέχνες και λογοτέχνες της περιοχής. Ο δήμος της Μασσαλίας θα τους αναγνωρίσει σαν μεγάλους ευεργέτες για την φιλανθρωπία τους και για την συμβολή τους στην ανάπτυξη των Καλών Τεχνών.

Η ερευνήτρια του ελληνισμού της Μασσαλίας Ερατώ Πάρη θα σημειώσει: “συνδεδεμένες με την ελληνική υψηλή αστική τάξη του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, δύο από τις πιο διακεκριμένες προσωπικότητες δύο οικογενειών, Ζαρίφη και Ζαφειρόπουλου, είχαν ιδρύσει σε δύο από τις κορυφαίες πόλεις της εποχής, την Κωνσταντινούπολη και τη Μασσαλία, μια ισχυρή εμπορική και χρηματοοικονομική δυναστεία: την Z/Z. Είχαν σημαδέψει, συνοδεύσει και διεγείρει την εμπορική και οικονομική δυναμική αυτών των πόλεων, αλλά και την πολιτιστική και πνευματική άνθιση του Ελληνισμού. Στις αντίστοιχες πόλεις τους, το φιλανθρωπικό τους έργο ήταν η βάση πολλών ευαγών ιδρυμάτων. Άνδρες εξουσίας, είχαν κατά νου την ευημερία των πολιτών, αλλά και την εδραίωση της κυριαρχίας τους σε ολόκληρη την κοινωνία” (Quand les Grecs voyaient plus loin que la Méditerranée: les familles Zarifi – Zafiropulo, 2002). Μάρτυρας αυτής της χρυσής εποχής παραμένει σήμερα η εταιρεία των απογόνων Ζαρίφη. Είναι ειδικευμένη στις χρηματοοικονομικές συναλλαγές στην ιστορική έδρα της πάλαι ποτέ κραταιάς εταιρείας (www.zarifi.com).

Συνεχίζεται….

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 15ο)

Μια μικρή “εικονική” επίσκεψη στο Palazzo Economo

Όπως έχει ήδη γραφεί το “παλατάκι” του Ιωάννη Οικονόμου κτίστηκε μεταξύ του 1886 και του 1891 σε σχέδια του αρχιτέκτονα Τζιοβάνι Σκαλμανίνι (Giovanni Scalmanini). Εκτός από την καθαρά χρηστική της αξία, ο Ιωάννης ήθελε η νέα οικοδομή να αποπνέει την αίγλη της επιχειρηματικής και κοινωνικής του θέσης. Η οικοδομή βρίσκεται κοντά στο λιμάνι και δίπλα στον Σταθμό εντυπωσιάζοντας ευχάριστα όσους φτάνουν στην πόλη. Η τριώροφη πρόσοψη, διακοσμημένη με ρουστίκ και λείες πέτρες, προεξέχει στα δυο άκρα της σχηματίζοντας δυο πυργίσκους με μπαλκόνια που κοσμούνται από ιωνικούς κίονες.

1Palazzo

Μπαίνοντας στο κτήριο βρισκόμαστε σε ένα κομψό άτριο που υποστηρίζεται από τέσσερις ιωνικούς κίονες. Η οροφή του ατρίου κοσμείται από έναν μικρό γυάλινο θόλο με αστεράκια.

1βAtrium

Στα αριστερά του ατρίου αρχίζει ένας διάδρομος που καταλήγει σε ένα μνημειακό κλιμακοστάσιο. 

2Hall2

Η όλη δομή υποστηρίζεται από δίδυμους κίονες ιωνικού ρυθμού στο ισόγειο και κορινθιακού στον όροφο.

3α Αρχή σκάλας

Η μεγάλη αυτή σκάλα έχει συνολικά 102 σκαλοπάτια.

3βStaircase monumental

Σε όλο της το μήκος η σκάλα είναι διακοσμημένη με αρχαιοελληνικά μοτίβα

4αDetail staircase

 Η σκάλα είναι πολύ φωτεινή χάρη στην παρουσία μιας γυάλινης οροφής διακοσμημένης με αστέρια που αφήνουν άπλετο φως να εισέλθει μέσα. 

4Interior staircase

 

6 Οροφή αιθρείου

Στον δεύτερο όροφο βρίσκονται οι είσοδοι των σαλονιών που σήμερα χρησιμοποιούνται για διάφορες εκδηλώσεις πολιτιστικού ενδιαφέροντος

7 Σκάλα Είσοδος στα σαλόνια

Τα σαλόνια διακρίνονται από πολύ πλούσια διακόσμηση

8 Salon

 

9 Salon2

14 Screenshot from 2018-03-09 23-35-5615 Screenshot from 2018-03-09 23-36-50

10 salon alt2

11 Screenshot from 2018-03-09 23-34-49

13 Screenshot from 2018-03-09 23-36-24

Σε ένα σαλόνι βρίσκονται ζωγραφικοί πίνακες του τέλους του 19ου αιώνα οι οποίοι εκθειάζουν την ανθρώπινη εφευρετικότητα και το πολλά υποσχόμενο μέλλον χάρη στη τεχνική πρόοδο. Μη ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε στον κατεξοχήν αιώνα της προόδου. Πιο κάτω δυο αντιπροσωπευτικά δείγματα.

Στον πίνακα αυτό δυό όμορφες γυναίκες, που συμβολίζουν τον πλούτο και την αφθονία, αποσπώνται από τα γκρίζα σύννεφα. Συνοδεύονται από ένα μικρό παιδί που συμβολίζει την νέα εποχή της αφθονίας με το κέρας της Αμάλθειας ενώ, ψηλά πάνω από τα σύννεφα, ο θεός του εμπορίου Ερμής καβάλα στον Πήγασο κυριαρχεί στα ουράνια.

16Richezza e Abondanza

Σε αυτόν τον πίνακα, η βιομηχανία, σαν μια νεαρή δαφνοστεφανωμένη γυναίκα, δείχνει σε έναν εργάτη τη Μοίρα Κλωθώ η οποία, καθισμένη σε ένα σύννεφο, κλώθει με τη ρόκα της το νήμα της ζωής ενώ πίσω της ίπταται η Δόξα. Στο βάθος βλέπουμε μια βιομηχανική πόλη με την θάλασσα στον ορίζοντα.

17Industry

Μετά τον θάνατο του Ιωάννη Οικονόμου, στο οικογενειακό “παλατάκι” θα διαμείνει ο πρώτος του γιος, ο βαρώνος Δημήτριος, αυτός που επισκέφτηκε την Έδεσσα τον Αύγουστο του 1930. Ο Λεωνίδας είχε ήδη αγοράσει άλλο σπίτι στο οποίο θα αναφερθούμε σργότερα. Ο τρίτος γιος, ο Κωνσταντίνος, θα εγκατασταθεί στη Βιέννη όπου είχε επικεντρώσει την επιστημονική του δραστηριότητα. Ο τελευταίος γιος, ο Ιωάννης, που ακολούθησε διπλωματική καριέρα, θα σκοτωθεί σε μάχη στο Α’ Παγκόσμιο Πολέμου.

Συνεχίζεται….

 

 

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 14ο)

Το οικονομικό έπος του Ιωάννη Οικονόμου

Ο Ιωάννης, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, μετακόμισε από την Βραΐλα στη Τεργέστη το 1877. Υπήρξε φυσικά η παρότρυνση του αδελφού του Δημητρίου, όπως γράφει η νύφη του Καρολίνα, αλλά ο λόγος της μετακόμισης δεν ήταν μόνο οι οικονομικές ευκαιρίες του αυστριακού τότε λιμανιού. Ήταν πρωτίστως η κατάσταση της υγείας του μεγαλύτερου αδελφού. Νεότερα στοιχεία από τη Τεργέστη επιβεβαιώνουν την υποψία μας ότι δηλ. ο Δημήτριος έπασχε από μακρόχρονη βαριά αρρώστια. Ποιος ο λόγος άλλωστε να συντάξει τη διαθήκη του πριν ακόμη κλείσει τα πενήντα του; Λόγοι θεραπείας είχαν επιβάλει επίσης την παραμονή του στο Παρίσι. Για αυτό και ο γάμος της πρωτότοκης κόρης του έγινε εκεί και όχι στη Τεργέστη, τόπο διαμονής του, ή στο Βουκουρέστι, τόπο διαμονής του γαμπρού του.

Ο Ιωάννης μετά τον θάνατο του αδελφού του το 1878 αναλαμβάνει τα ηνία των επιχειρήσεων τους. Και γρήγορα αποδεικνύεται μεγάλο επιχειρηματικό ταλέντο. Ο ατμόμυλος, που “άλεθε σιτάρι και παρήγε χρήματα” γρήγορα απέκτησε και άλλα αδελφάκια. Με άλλους επενδυτές κατασκευάζει το 1884 ένα εργοστάσιο επεξεργασίας βαμβακιού το Cotonificio Triestino στο Monfalcone λίγο ΒΔ της Τεργέστης. Ξεκινώντας με 120 εργαζόμενους γρήγορα θα φθάσει τους 250 και τους 350 στο απόγειο της παραγωγής του. Το 1906 θα το αγοράσουν οι αδελφοί Brunner και έτσι θα μείνει στην ιστορία σαν βαμβακουργία Μπρούνερ. Θα διαγράψει σχεδόν την ίδια πορεία με τα ομοειδή εργοστάσια της περιοχής μας (Έδεσσα – Νάουσα – Βέροια) σταματώντας την παραγωγή του το 1966.

Το Cotonificio Triestino

Cotonificio Triestino Gorizia

Σειρά έχει μετά το διυλιστήριο πετρελαίου (Raffineria di Olii Minerali) που θα ανοίξει τις πύλες του το 1891. Θα είναι το μεγαλύτερο διυλιστήριο της Αψβουργικής αυτοκρατορίας με πρώτη ύλη που εισάγεται από τις ΗΠΑ σε συνεργασία με την Standard Oil. Στη συνέχεια εξαγοράζει τη χημική βιομηχανία στο Χράστνιγκ (Hrastnigg, τώρα Hrastnik) στη σημερινή Σλοβενία και το οποίο λειτουργεί μέχρι σήμερα.

Η χημική βιομηχανία στο Χράστνικ της Σλοβενίας όπως είναι σήμερα

Hrastnigg chemicals

Το 1901 ιδρύει το εργοστάσιο επεξεργασίας ιούτης (Iutificio Triestino) στο οποίο δουλεύουν 600 εργαζόμενοι με πάνω από 3000 ατράκτους και 200 αργαλειούς. Η πρώτη ύλη έρχεται από την Ινδία όπου επενδύει και σε εκεί αντίστοιχο εργοστάσιο.

Οι δυο μεγαλύτεροι του γιοι, ο Δημήτριος και ο Λεωνίδας, δραστηριοποιούνται και αυτοί στις οικονομικές πρωτοβουλίες της οικογένειας. Μαζί τους αγοράζει μεγάλα ή πλειοψηφικά πακέτα μετοχών: στα ναυπηγεία χρηματοδοτώντας την ναυπήγηση πολλών και μεγάλων ατμοπλοίων, στη Ναυτιλιακή Εταιρεία (Società Triestina di Navigazione), στην Eταιρεία Επεξεργασίας Φυτικών Ελαίων (Spremitura di Olii Vegetali), στην Εταιρεία Αποικιακών Προϊόντων (Societa Coloniale), στην Εταιρεία των Εμπόρων Τεργέστης (societa del Tergesteo) στο μέγαρο της οποίας – Palazzo del Tergesteo – έχει την έδρα του το Χρηματιστήριο της Τεργέστης, στην Εταιρεία προθεσμιακής εμπορίας καφέ, στην Εταιρεία Μικρών Σιδηροδρόμων (Societa delle piccole Ferrovie), στην Εταιρεία των Τραμ (Societa Triestina Tramway – STT), στην Εταιρεία Ξενοδοχείων της Οπιτσίνα (Opicina), στην Εταιρεία Τουρισμού Riviera Triestina, στη Εταιρεία εκμετάλλευσης δασών (Societa Forestale), στην Εμπορική Εταιρεία Ελαίων (Societa Commerciale di Olii), στην Εταιρεία Κάνναβης και Ιούτης της Βιέννης (Hanf und Jute Fabrik – Wien), στην Ελβετική Εταιρεία Ακινήτων (Schweizer Immobilien A. G.), σε εργοστάσιο ιούτης στη Καλκούτα της Ινδίας κλπ.

Ο επενδυτικός οίστρος δεν περιορίζεται μόνο σε βιομηχανικές και εμπορικές επιχειρήσεις. Οι τράπεζες και οι ασφαλιστικές εταιρείες αποτελούν επίσης κομβικό σημείο των ενδιαφερόντων τους. Αποκτούν μεγάλα πακέτα μετοχών συμμετέχοντας στα αντίστοιχα Διοικητικά Συμβούλια και καταλαμβάνοντας θέσεις διευθυντών: του Ταμιευτηρίου Τεργέστης, της Εμπορικής Τράπεζας Τεργέστης (Banca Commerciale Triestina), της Λαϊκής Τράπεζας Τεργέστης (Banca Popolare Triestina), της Εταιρείας Γενικών Ασφαλειών των Μορπούργο και Μαυρογόνατου (Assicurazioni Generali) και της “Αδριατικής Ασφαλιστικής Ένωσης” (Riunione Adriatica di Sicurtà). Η τελευταία ήταν από τις πρώτες ασφαλιστικές εταιρείες στον ιταλικό χώρο (1838), θυγατρική της “Αδριατικής Τράπεζας Ασφαλειών” (Adriatico Banco di Assicurazioni) που είχε ιδρυθεί το 1826 από τον Ζακυνθινό Άγγελο Γιαννικέζη, σύζυγο της Δέσποινας Ράλλη. Όπως θα δούμε στη συνέχεια ο Ιωάννης θα συμπεθεριάσει και αυτός με την μεγάλη οικογένεια Ράλλη. Συγχρόνως επεκτείνουν τις τραπεζικές δραστηριότητες τους και εκτός Τεργέστης. Έτσι μπαίνουν στα κεφάλαια της παρισινής Τράπεζας των Χωρών Κεντρικής Ευρώπης (Banque des pays de l’Europe centrale – Paris), της Τράπεζας Χρυσοβελόνη του γαμπρού τους στο Βουκουρέστι αλλά και στις θυγατρικές του Παρισιού (Banque Chrissoveloni S.A), και της Βιέννης (Banque Chrissoveloni Bisteghi et Co – Wien).

Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι η χρυσή εποχή της Τεργέστης και η οικονομική της έκρηξη την περίοδο 1870 – 1914 συνδέθηκε άρρηκτα με τις επιχειρηματικές πρωτοβουλίες του Ιωάννη Οικονόμου. Είναι από τους ελάχιστους επιχειρηματίες που συνδίασαν σε τέτοια έκταση εμπορικές, βιομηχανικές, τραπεζικές και ασφαλιστικές δραστηριότητες στην Αψβουργική αυτοκρατορία.

Η γοργή ανάπτυξη των επιχειρήσεων ωθεί τον Ιωάννη να εγκαταστήσει το κέντρο των δραστηριοτήτων του σε ένα νέο και κεντρικό κτήριο. Το 1884 αγοράζει ένα μεγάλο οικόπεδο κοντά στο λιμάνι όπου ανεγείρει μεταξύ 1887 και 1891 το περίφημο “παλάτι” Οικονόμου (Palazzo Economo) σε σχέδια του αρχιτέκτονα Τζιοβάνι Σκαλμανίνι (Giovanni Scalmanini). Το κτήριο εντυπωσιάζει για το ωραίο νεοκλασικό (neogreco) στυλ με μέτωπο στη θάλασσα (1891) που τόσο αγαπούσε να ατενίζει. Στο ισόγειο είναι οι αποθηκευτικοί χώροι, στον πρώτο όροφο τα γραφεία των επιχειρήσεων ενώ στα ανώτερα δώματα η κατοικία της οικογένειας. Όπως γράφει η νύφη του Καρολίνα κατά την πρώτη επίσκεψη της εκεί το 1919 ο πεθερός “της έδειξε με μια γκριμάτσα απογοήτευσης το παράθυρο από όπου έβλεπε τη θάλασσα για τόσο πολλά χρόνια, όπως αγαπούν όλοι οι Έλληνες. Τώρα η θάλασσα φαινόταν μόνο από ένα στενό διάστημα μεταξύ δυο νεόκτιστων κτηρίων”. Το 1974 το πανέμορφο αυτό παλάτι θα αγοραστεί από το ιταλικό κράτος. Σήμερα βρίσκεται εκεί το Μουσείο έργων τέχνης (Galleria Nazionale d’Arte Antica). Θεωρείται από τα ομορφότερα κτήρια της Τεργέστης. Φωτογραφίες του εσωτερικού του κτηρίου θα παρουσιαστούν σε επόμενη ειδική ανάρτηση.

Το Palazzo Economo στις αρχές του περασμένου αιώνα.

Palazzo Economo

Στις αρχές του 20ου αιώνα ο Ιωάννης θεωρείται ο μεγαλύτερος εργοδότης της Αυστροουγγαρίας δίνοντας δουλειά άμεσα και έμμεσα σε χιλιάδες πολίτες της. Ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ Α’ εντυπωσιάζεται. Ένας Έλληνας, Οθωμανός υπήκοος από την τουρκοκρατούμενη Μακεδονία, ήλθε στην επικράτεια του και μέσα σε λίγα χρόνια δημιούργησε μιαν οικονομική αυτοκρατορία που ήταν υποδειγματική τόσο σε οικονομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο. Με καθαρά δική του πρωτοβουλία, πράγμα σπανιότατο, αποφασίζει να του απονείμει έναν τίτλο ευγενείας και μάλιστα τον ανώτερο που μπορεί να πάρει κάποιος που δεν έχει αριστοκρατική καταγωγή. Στην Αυστροουγγαρία υπήρχαν δυο κατηγορίες τίτλων, υψηλής (hoher Adel) και χαμηλής (niederer Adel) ευγένειας και δίδονταν ανεξάρτητα θρησκεύματος. Στους πρώτους ανήκαν οι τίτλοι της βασιλικής οικογένειας και της παλιάς αριστοκρατίας (πρίγκηψ – Prinz και κόμης – Graf) ενώ στους δεύτερους οι υπόλοιποι τίτλοι (βαρώνος – Freiherr von, ιππότης – Ritter von και απλός ευγενής – Edler von και απλά von). Στον Ιωάννη απονεμήθηκε το 1904 ο ανώτερος τίτλος της δεύτερης κατηγορίας δηλ. βαρώνος (Freiherr) ο οποίος ήταν κληρονομικός. Το 1907 προστέθηκε μάλιστα και το προσωνύμιο San Serff από το όνομα του πύργου που είχε η οικογένεια στα σημερινά σύνορα με την Σλοβενία (Castello di San Servolo ή Grad Socerb στα σλοβένικα). Έτσι όλα τα μέλη της οικογένειας Ιωάννου Οικονόμου καθώς και τα παιδιά τους ονομάζονταν στο εξής Freiherr(-in) Economo von San Serff στις γερμανόφωνες περιοχές και Baron(-ess) Economo di San Serff στις ιταλόφωνες περιοχές της αυτοκρατορίας. Σημειωτέον ότι αντίστοιχο τίτλο είχε και ο μεγάλος Γεώργιος Σίνας ο οποίος είχε μεγαλουργήσει στην Αυστροουγγαρία μισόν αιώνα νωρίτερα. Τον τίτλο αυτό κληρονόμησε και ο γιος του Σίμων Σίνας.

Η απόφαση απονομής του τίτλου ευγενείας στον Ιωάννη Οικονόμου και τους νόμιμους απογόνους του από τον αυτοκράτορα Φραγκίσκο Ιωσήφ τον 1ο.

Απόφαση1

Το οικόσημο του βαρώνου Ιωάννη Οικονόμου με το ρητό “Recte et Perseveranter” δηλαδή “Ορθά και Επίμονα”, τον κανόνα που ακολούθησε σε όλη του τη ζωή.

Οικόσημο1

Ο εξοχικός πύργος Σαν Σερφ (Castello di San Servolo, 9ου αιώνα) της οικογένειας Οικονόμου που βρίσκεται σήμερα στα σύνορα Ιταλίας – Σλοβενίας (μεριά Σλοβενίας)

Castello_di_San_Servolo

Ο Ιωάννης Οικονόμου αλλά και ευρύτερα η οικογένεια Οικονόμου δεν έγιναν διάσημοι μόνο για την οικονομική δραστηριότητα που ανέπτυξαν αλλά και για την αξιόλογη κοινωνική και φιλανθρωπική τους δράση. Εκτός από τις διάφορες συνεισφορές σε νοσοκομεία, σχολεία, εκκλησίες και πτωχοκομεία ίδρυσαν και έξι ευαγή ιδρύματα στη Τεργέστη τα οποία είχαν προικοδοτήσει με σταθερά και πάγια ετήσια εισοδήματα. Η διαχείριση των εισοδημάτων τους γινόταν είτε από την Κοινότητα των Ορθόδοξων Ελλήνων Τεργέστης, όταν απευθύνονταν σε άτομα ελληνικής ιθαγένειας ή ορθοδόξου θρησκεύματος, είτε από τη Φιλόπτωχο Αδελφότητα Τεργέστης (Congregazione di Carità di Trieste), όταν απευθύνονταν σε άλλους κατοίκους της πόλης.

Η Ελληνική Κοινότητα Τεργέστης διαχειριζόταν τα εισοδήματα των εξής ιδρυμάτων:

  • “Ίδρυμα Δημητρίου Ανδρέου Οικονόμου – από 1889” (Fondazione Demetrio A. Economo ‘Premi’) που δημιουργήθηκε με την διαθήκη του Δημητρίου για τη βράβευση πονημάτων, έργων ή μεταφράσεων στην ελληνική γλώσσα που απέβλεπαν στη δόξα του ελληνικού έθνους (βλ. Οικονόμειος Μεταφραστικός Αγών)
  • “Ίδρυμα Βαρώνου Ιωάννη Ανδρέου Οικονόμου” που είχε συσταθεί από τον ίδιο για υποτροφίες κατά το ήμισυ απόρων και αριστούχων μαθητών ελληνικής ιθαγένειας και ορθόδοξου θρησκεύματος των ελληνικών σχολείων Τεργέστης και κατά το άλλο ήμισυ φοιτητών πανεπιστημιακών σπουδών που γεννήθηκαν στη Τεργέστη και ήταν ορθοδόξου θρησκεύματος.
  • “Ίδρυμα Πολυξένης χήρας Δημητρίου Οικονόμου, γένους Βερτουμή – από 1909” (Fondazione Polissena ved. Demetrio Economo nata Bertumé) υπέρ απόρων και άξιων ελληνορθοδόξων γυναικών που είχαν χηρέψει.

Η Φιλόπτωχος Αδελφότης Τεργέστης διαχειριζόταν τα εισοδήματα των εξής ιδρυμάτων:

  • “Ίδρυμα Αδελφών Οικονόμου υπέρ των εργατών – από 1888” (Fondazione Fratelli Economo per gli operai) των αδελφών Δημητρίου και βαρώνου Ιωάννου Ανδρέου Οικονόμου για την ενίσχυση αναπήρων εργατών, χηρών εργατών καθώς επίσης για την προικοδότηση μελλόνυμφων κοριτσιών εργατών.

  • “Ίδρυμα Σοφίας Ιωάννου Οικονόμου – από 1898” (Fondazione Sofia G. Economo per uno stipendio scolastico) το οποίο ενισχύει άπορες κοπέλες του Δήμου Τεργέστης που φοιτούν στο Λύκειο Θηλέων Τεργέστης και προετοιμάζονται για ανώτερες σπουδές

  • “Ίδρυμα Βαρώνου Ιωάννη Ανδρέου Οικονόμου – από 1925” (Fondazione Barone Giovanni A. Economo de San Serff per assistere vedove povere, orfani bisognosi e persone decadute nativa di Trieste) συσταθέν από τους βαρώνους Δημήτριο, Λεωνίδα και Κωνσταντίνο στη μνήμη του πατέρα τους για την ενίσχυση χηρών γυναικών με ορφανά και ορφανών και φτωχών γεννημένων στη Τεργέστη.

Το νήμα της ζωής του Ιωάννη Οικονόμου θα κοπεί στη Βιέννη στις 29 Απριλίου 1921 μετά από μια γεμάτη και αξιοζήλευτη πορεία. Μια ιστορία που άρχισε από τον πατέρα του, από το ταπεινό Βαρόσι της Έδεσσας, και έκλεισε με μεγαλοπρέπεια στα παλάτια της Κεντρικής Ευρώπης. Η σκυτάλη πλέον ήταν στα χέρια των παιδιών του.

Ο Βαρώνος Ιωάννης Οικονόμου το 1916, 82 ετών, με τον εγγονό του Ιωάννη – Δημήτριο (Jack)

Baron Ioannis Andrea Economo

 

Συνεχίζεται….

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 13ο)

Οι απόγονοι του Δημητρίου Οικονόμου

– οι γιοι Έκτωρ, Αλέξανδρος, Αριστείδης και Ανδρέας

Ο Έκτορας παντρεύτηκε στις 21 Ιουνίου 1893 στο Παρίσι την Αικατερίνη Νεγρεπόντη (21/12/1869 – 24/5/1926). Η Αικατερίνη ήταν κόρη του Οδυσσέα Νεγρεπόντη και της Σοφίας Ζαρίφη από την Κωνσταντινούπολη. Ο πατέρας της είχε καταγωγή από την Χίο ενώ η μητέρα της ήταν κόρη του μεγάλου Γεωργίου Ζαρίφη και της Ελένης Ζαφειροπούλου, η ένωση των οποίων δημιούργησε την μεγαλύτερη χρηματοοικονομική εταιρεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τους Ρότσιλντ της Μέσης Ανατολής. Θα έχουμε την ευκαιρία να αναφερθούμε εκτενέστερα στην εταιρεία Ζαρίφη/Ζαφειροπούλου (Ζ/Ζ) όταν ασχοληθούμε με τα παιδιά του Ιωάννη Οικονόμου η πρωτότοκη κόρη του οποίου παντρεύτηκε τον Πολύβιο Ζαφειρόπουλο, γόνο της ίδιας οικογένειας.

Πιο κάτω η αρχή του πιστοποιητικού γάμου από το δημαρχείο Παρισιού του Έκτορα Οικονόμου (….γεννηθέντος την 20η Μαρτίου 1864 και κατοίκου Τεργέστης (Αυστρία), ανεπάγγελτου….) και της Kατερίνας Νεγρεπόντη (….γεννηθείσης την 21η Δεκεμβρίου 1869 στην Κωνσταντινούπολη (Τουρκία), κατοίκου Παρισίων…..). Στο πιστοποιητικό γίνετα αναφορά και σε συμβόλαιο γάμου που συνετάγη στη Βραΐλα της Ρουμανίας.

Acte de mariage Hector - debut

…και το τέλος του πιστοποιητικού γάμου με τις υπογραφές των νυμφευθέντων και των μαρτύρων. Πρώτος υπογράφει ο Έκτορας Οικονόμου και αμέσως μετά η Κατερίνα Νεγρεπόντη. Λίγο πιο κάτω διακρίνεται η υπογραφή της μητέρας του γαμπρού (Mme Economo – Beturmé) και δίπλα της μητέρας της νύφης (S Negroponte née Zarifi). Ακολουθούν η υπογραφή του Ιωάννη Ανδρέου Οικονόμου, θείου του γαμπρού, και του πατέρα της νύφης (Ulysse Negroponte). Το πιστοποιητικό κλείνει με τις υπογραφές του Στέφανου Ζαφειρόπουλου (Etienne Zafiropulo), Περικλή Ζαρίφη και Αντώνη Βλαστού (Vlasto), θείων της νύφης,

Acte de mariage-fin

Δεν κατέστη δυνατόν να εξακριβώσουμε αν ο Έκτορας είχε κάποια επαγγελματική ενασχόληση συναφή με τις επιχειρήσεις του πατέρα του. Το ίδιο ισχύει και για τα άλλα αδέλφια. Το πιθανότερο είναι ότι απολάμβαναν υψηλά εισοδήματα κληρονομώντας τις συμμετοχές του πατέρα τους στις κοινές εταιρείες με τον αδελφό του Ιωάννη. Μια ένδειξη οικονομικής φύσεως που βρήκαμε αφορά μια δημοσίευση γαλλικού χρηματιστηριακού περιοδικού (1906) η οποία, με την ευκαιρία της ίδρυσης της Εμπορικής Τράπεζας της Ρουμανίας από την Banque de l’Union Parisienne και την Wiener Bankverein, αναφέρει ότι “εξασφάλισαν την στήριξη τραπεζιτών και βιομηχάνων της Ρουμανίας, κατά κύριο λόγο του κ. Έκτορα Οικονόμου”. Οι σχέσεις με τη Ρουμανία συνεχίζονται και τα επόμενα χρόνια. Το 1911 αγοράζει ένα οινοποιείο στη περιοχή Ιβέστι, ΒΔ από το Γαλάτσι, την περιοχή με τα παλιότερα και καλύτερα αμπέλια της Ρουμανίας. Το 1914 αποκτά έναν αμπελώνα 2000 στρεμμάτων στην ίδια περιοχή. Είναι άγνωστο κατά πόσο αυτή η επένδυση απέδωσε. Η έκρηξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και η είσοδος της Ρουμανίας σ’ αυτόν μάλλον θα περιέπλεξε τα πράγματα. Μερικά χρόνια αργότερα τα πουλά όλα στον στρατηγό Ερέμια Γρηγορέσκου, ήρωα της Ρουμανίας κατά την διάρκεια του πολέμου και σύζυγο της Έλενας Νεγρεπόντη, μικρότερης αδελφής της γυναίκας του. Σήμερα, μετά την αποκατάσταση των παλιών ιδιοκτητών με την πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος ανήκουν στην απόγονο της οικογένειας Αριάνα Νεγρεπόντη.

Από το 1908 ο Έκτωρ με την οικογένεια του είχε εγκατασταθεί στο αριστοκρατικό και πανάκριβο 16ο διαμέρισμα του Παρισιού. Έμενε σε ένα εξαιρετικό παλατάκι (hôtel particulier) στη διεύθυνση rue de la Faisanderie 82.  Στο παλατάκι αυτό θα πεθάνει το 1924, δυο χρόνια πριν από την σύζυγο του (1926). Προφανώς οι κληρονόμοι πούλησαν το ακίνητο στη θέση του οποίου κτίστηκε στον μεσοπόλεμο η τεράστια πολυκατοικία που βλέπουμε σήμερα.

82, Rue de la Faisanderie, Paris XVI. Στο μέρος αυτό υπήρχε το μέγαρο του Έκτορα Οικονόμου, στο 16ο διαμέρισμα του Παρισιού. Σήμερα υψώνεται μια τεράστια πολυκατοικία. 

rue de la faisanderie

Ο οικογενειακός τάφος του Έκτορα Οικονόμου στο παλιό κοιμητήριο  Boulogne-sur-Seine, Val de Seine. 

Ταφος Νεγρεπόντη Οικονόμου

Οι κοσμικές στήλες των γαλλικών εφημερίδων των αρχών του περασμένου αιώνα κάνουν συχνά αναφορά στο ζεύγος Έκτορα Οικονόμου και ειδικότερα σε αγορές έργων τέχνης με τις οποίες πλούτιζαν τη μεγάλη συλλογή τους. Άξια μνείας είναι ίσως η μεγάλη προσφορά (δυο γεμάτα σαλόνια!) έργων τέχνης που έκανε ο Έκτορας στον Ερυθρό Σταυρό στις 4 Μαΐου 1913, η πώληση των οποίων θα κάλυπτε τις μεγάλες ανάγκες της οργάνωσης “σ’ αυτές τις περίπλοκες ευρωπαϊκές ώρες” εννοώντας μάλλον τους βαλκανικούς πολέμους.

Ο Έκτωρ και η Κατερίνα θα αποκτήσουν δυο παιδιά, τον Ιωάννη (1894) και την Σόνια (1895). Ο Ιωάννης (Johnny) θα πεθάνει το 1928 νεότατος, 34 ετών, στη Λωζάννη χωρίς να παντρευτεί. Το μόνο που γνωρίζουμε γι’ αυτόν είναι ότι το 1916, σε ηλικία δηλαδή 22 ετών, φαίρεται καταχωρημένος σαν Ρουμάνος(;) φοιτητής στην Πρακτική Σχολή Ανωτάτων Σπουδών (École pratique des hautes études) του Παρισιού, στο τμήμα ιστορικών και φιλολογικών σπουδών, με διεύθυνση κατοικίας αυτή του πατέρα του. Η Σόνια πέθανε και αυτή πολύ νέα, το 1934, σε ηλικία 39 ετών. Παντρεύτηκε τον Ρουμάνο στρατιωτικό Alexandru Riosanu (1892 – 30/8/1941) ο οποίος μετά την αποστρατεία του, το 1938, χρημάτισε υφυπουργός εσωτερικών και ασφάλειας στη κυβέρνηση Αντονέσκου λίγο πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Επί υπουργίας του εξολοθρεύτηκε η φασιστική οργάνωση των λεγεωνάριων της Σιδηράς Φρουράς, μετά την ένοπλη εξέγερση της και τις πολιτικές δολοφονίες που συντάραξαν τη χώρα τέλη του 1940 με αρχές του 1941. Η Σιδηρά Φρουρά τον κατηγορούσε σαν “άνθρωπο των Εβραίων και των Ελλήνων” (man of Yids and Greeks). Θα είναι αυτός όμως που θα επιβάλει τον Ιούλιο του 1941, λίγες μέρες πριν από τον ύποπτο θάνατο του, το λευκό περιβραχιόνιο με το μαύρο άστρο του Δαυίδ στους Εβραίους της περιοχής Bucovina της Ρουμανίας.

Η Σόνια και ο Αλέξανδρος απέκτησαν τρία παιδιά: την Ιωάννα, η οποία γεννήθηκε το 1927 και σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα το 1967 στο Βουκουρέστι – στην ηλικία της μητέρας της -, την Αικατερίνη που είδε το φως το 1928 και έγινε διδάκτορας γερμανικής φιλολογίας στην ίδια πόλη και τον Αλέξανδρο ο οποίος γεννήθηκε το 1931 και φέρεται ότι εγκαταστάθηκε στο Παρίσι. Τα δυο κορίτσια δεν παντρεύτηκαν και δεν άφησαν απογόνους. Τα ίχνη του Αλεξάνδρου φαίνεται ότι έχουν χαθεί. Μετά την κατάρρευση του κομμουνιστικού καθεστώτος κάνει την εμφάνιση του στη Ρουμανία κάποιος μηχανικός και παραγωγός κινηματογράφου με το όνομα Αλέξανδρος Έκτωρ Ριοσάνου ο οποίος φαίνεται ότι ανακτά την περιουσία της οικογένειας Ριοσάνου και γίνεται ευεργέτης της πόλης από όπου κατάγονταν. Το όνομα Αλέξανδρος Έκτωρ παραπέμπει σαφώς στην οικογένεια της Σόνιας και ιδιαίτερα στον πατέρα της. Κατέστη αδύνατο όμως να γίνει κάποια διασταύρωση της πληροφορίας αυτής.

Τι απέγινε όμως η μεγάλη συλλογή έργων τέχνης του Έκτορα Οικονόμου; Φαίνεται ότι πουλήθηκε από τους κληρονόμους του μετά τον θάνατο του. Κομμάτια της συλλογής του κοσμούν σήμερα πολλά μουσεία και ιδιωτικές συλλογές, δείγματα των οποίων παρουσιάζουμε πιο κάτω.

Γοτθική πανοπλία ιππότη: από τον κόμη D’Arlingourt, στη συλλογή του κόμη Έκτορα Οικονόμου, κατόπιν στον μεγιστάνα του αμερικανικού τύπου William Hearst, και τελικά, μέσω του οίκου Christie’s του Λονδίνου, σε ιδιωτική συλλογή στη Γερμανία.

Γοτθική πανοπλία

Η Παρθένος και το Παιδί: από τη συλλογή του κόμη Έκτορα Οικονόμου στους Αμερικανούς συλλέκτες George and Florence Blumenthal και από αυτούς στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης (MET). Φωτογραφία και κείμενο από το ΜΕΤ.

Παρθένος

Tapisserie του 1350 με οικοσήματα του κόμη του Μπωφόρ και της Τουρέννης : ένα σπάνιο κομμάτι της συλλογής Έκτορα Οικονόμου το οποίο βρίσκεται σήμερα στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης. Η συλλογή των μεσαιωνικών υφαντών βρέθηκε αρχικά στη κατοχή του Στέφανου Βλαστού, εξάδελφου του Έκτορα από τη μεριά της μητέρας του.

Τapestries, ca. 1350–1375, woven for Guillaume Rogier (d. 1396), Count of Beaufort and of Turenne and husband of Eleonore de Comminges. The tapestries have heraldic animals of Beaufort, Turenne, and Comminges. The tapestries were in the collection of Hector Economos and apparently passed to Stephen Vlasto of Buenos Aires and Paris, a relative of Hector Economos, and one of them is now in the Metropolitan Museum of Art.

Heraldic animals

Για τους τρεις αδελφούς του Έκτορα, τον Αλέξανδρο, τον Αριστείδη και τον Ανδρέα ανευρέθηκαν ελάχιστα στοιχεία. Ο Αλέξανδρος Οικονόμου παντρεύτηκε, σύμφωνα με τον Ευστάθιο Στουγιαννάκη, κάποια Λόλα Γλάζερ η οποία πρέπει να πέθανε αρκετά χρόνια πριν από αυτόν. Εντελώς αναπάντεχα βρήκαμε το όνομα του σε μια δημοσίευση της θεσσαλονικιώτικης εφημερίδας Journal de Salonique στο φύλο της 7ης Ιουλίου 1907. Η εφημερίδα αναφέρει ότι την προηγούμενη μέρα, 6 Ιουλίου, είχε γίνει η τελετή απονομής των διπλωμάτων στους μαθητές του Ελληνικού Γυμνασίου που αποφοιτούσαν. Διαβάζουμε ότι την τελετή παρακολούθησαν ο διευθυντής δημόσιας εκπαίδευσης Αμπντουλάχ μπέης, ο πολιτικός και ο στρατιωτικός διοικητής της πόλης, ο μητροπολίτης Αλέξανδρος, ο πρόξενος Κορομηλάς κ.α. Πρώτος μίλησε ο κ. Κοντογιάννης, διευθυντής του Γυμνασίου, ο οποίος εξήρε το έργο του καθηγητή Ι. Ιωαννίδη. Ακολούθως μίλησαν “στα τουρκικά ο κ. Λυραχίδης, στα γαλλικά ο κ. Αλέξανδρος Οικονόμου και στα ελληνικά ο κ. Μαρκόπουλος”. Περίπτωση συνωνυμίας του Αλέξανδρου Οικονόμου είναι απίθανη γιατί το όνομα του γράφεται όπως ακριβώς είχαν εγγραφεί στη Γαλλία οι Οικονόμου δηλ. με το επώνυμο Economos και όχι Economo ή Economou. Είναι άγνωστη η ιδιότητα κάτω από την οποία κλήθηκε να παραστεί και να πάρει τον λόγο. Πιθανότερο είναι να εκπροσωπούσε την οικογένεια Οικονόμου, με την ιδιότητα των οικονομικών χορηγών του σχολείου. Είναι άγνωστο πότε απεβίωσε. Το 1932, χρονιά της έκδοσης της ιστορίας του Στουγιαννάκη, ήταν ακόμη εν ζωή.

Για τον Αριστείδη Οικονόμου γνωρίζουμε ακόμη λιγότερα. Εκτός από την παρουσία του στα κοσμικά γεγονότα της οικογένειας στο Παρίσι, όπως γάμοι και δεξιώσεις, δεν υπάρχει καμιά αναφορά στις ασχολίες του. Δυο δημοσιεύσεις μόνο ανευρέθηκαν με το όνομα του. Η μια στην παρισινή εφημερίδα Radical στο φύλο της 19ης Ιουνίου 1912 και αφορά στο ταξίδι του με το αερόστατο Sonia από το Παρίσι στο Asparn, 20 περίπου μίλια βόρεια της Βιέννης. Ένα μήνα αργότερα έκανε την ίδια διαδρομή και ο πρώτος ξάδελφος του Κωνσταντίνος Οικονόμου. ´Όπως θα δούμε στη συνέχεια ο τελευταίος είχε αδυναμία στον αεραθλητισμό και δεν ήταν η πρώτη φορά που έκαμνε αυτή τη διαδρομή. Πάντα χρησιμοποιούσε το αερόστατο Σόνια που ήταν δικό του. Η δεύτερη δημοσίευση στον γαλλικό τύπο αφορά στο θάνατο του στις 9 Ιουλίου 1925 που “έλαβε χώρα στο σπίτι του στο Παρίσι”. Σημειωτέον ότι ζούσε στην ακριβότερη – ακόμη και σήμερα – λεωφόρο του Παρισιού (τότε Avenue Bois-de-Boulogne, σήμερα Avenue Foche) στο πρώτο κτήριο της λεωφόρου απέναντι από την Αψίδα του Θριάμβου (αριθμός 1bis). Σε δημοσίευμα του 1908 μαθαίνουμε ότι είχε κατοικία και στην Αυστρία που όμως δεν κατέστη δυνατόν να εντοπιστεί.

Έκπληξη αποτελεί η αναφορά του Πωλ Μοράν στον Αριστείδη: “…les Mémoires d’Aristide viennent d’être interdits à Athènes…” (…τα απομνημονεύματα του Αριστείδη απαγορεύτηκαν στην Αθήνα…) (Venises, Gallimard, 1971). Έγαψε τα απομνημονεύματα του ο Αριστείδης; και γιατί να απαγορεύτηκαν; Ενδιαφέρον πεδίο αναζητήσεων!

Ο Αριστείδης Οικονόμου

Economo von San Serff, Aristide Graf

Ο τέταρτος γιος του Δημητρίου, ο Ανδρέας Οικονόμου, φαίνεται ότι πέρασε την ζωή του χωρίς να αφήσει ίχνη. Το μόνο δημοσίευμα εποχής που τον αναφέρει προέρχεται από την παρισινή Figaro της 7ης Μαΐου 1928 σχετικά με τον γάμο της ανηψιάς του, Marie-Georgette Soutzo, “κόρης του πρίγκηπα Σούτσου και της κυρίας Πωλ Μοράν, γένους Χρυσοβελόνη, με τον πρίγκηπα Ερρίκο ντε Μπρόϊγ (Eric de Broglie), υιού του πρίγκηπα Albert de Broglie και της πριγκήπισσας, γένους d’Harcourt. Μάρτυρες για την νύφη ήταν η Αυτού Εξοχότης ο κ. Διαμάντης, πρέσβης της Ρουμανίας, και ο κόμης Ανδρέας Οικονόμου, θείος της. Για τον γαμπρό ο δούκας de Broglie, ξάδελφος του και ο μαρκήσιος d’Harcourt, θείος του”.

Κι εδώ όμως ο Πωλ Μοράν έρχεται να ρίξει μια πέτρα στα λιμνάζοντα νερά της έρευνας: “L’oncle André est mort à Vienne pendant la guerre, mais quelle belle mort: il entendait Tristan pour la nonantième fois!” (Ο θείος Ανδρέας πέθανε στη Βιέννη στη διάρκεια του πολέμου, αλλά τι ωραίος θάνατος: άκουγε για ενενηκοστή φορά το Τριστάν! [Σημ. την όπερα του Βάγκνερ Τριστάνος και Ιζόλδη]).

Οι κόρες Κοραλία και Ερμιόνη

H Κοραλία ήταν η δεύτερη κόρη του Δημητρίου Οικονόμου. Παντρεύτηκε 17 χρονών, στις 10 Δεκεμβρίου 1881, τον Παρασκευά Σεκιάρη, τέταρτο παιδί μιας παλιάς χιώτικης οικογένειας. Η οικογένεια Σεκιάρη (Sechiari) φαίνεται ότι καταγόταν από την Μόδενα της Ιταλίας εγκαταστημένη στη Χίο από τις αρχές του 17ου αιώνα. Με τον καιρό κλάδοι της βρίσκονται σε Σμύρνη και Κωνσταντινούπολη ενώ στον 19ο αιώνα εξαπλώνονται σε Μασσαλία, Παρίσι, Λονδίνο και Ρουμανία ασχολούμενοι με το εμπόριο και τις χρηματοοικονομικές συναλλαγές, την κλασική δηλ. απασχόληση των Ελλήνων της διασποράς. Στη Μασσαλία άλλωστε γεννήθηκε και ο Παρασκευάς, πόλη όπου έζησαν και πέθαναν οι γονείς του Θεόδωρος και Μαρία, γένους Ροδοκανάκη. Για την ακρίβεια, από τους παππούδες του ο Παρασκευάς είχε ρίζες σε τέσσερις μεγάλες χιώτικες οικογένειες: του Σεκιάρη, του Ράλλη, του Ροδοκανάκη και του Μαυρογορδάτου. Η Κοραλία και ο Παρασκευάς θα αποκτήσουν μια κόρη, την Μαρία που γεννήθηκε στις 20 Σεπτεμβρίου του 1883 στη Τεργέστη. Για ένα διάστημα θα ζήσουν και στη Ρουμανία όπου φαίνεται ότι η οικογένεια είχε κτήματα. Θα εγκαταλείψουν όμως την Ρουμανία πουλώντας τις εκεί ιδιοκτησίες με την εμφάνιση των πρώτων νεφών στη συζυγική τους ζωή. Το διαζύγιο θα επέλθει το 1905 και ο Παρασκευάς θα παντρευτεί σε δεύτερο γάμο στο Παρίσι στις 9 Ιουλίου 1906 την Μαρία Ματίλδη Λουμπρόζο (Marie Mathilde Lumbroso) με την οποία θα αποκτήσει μια δεύτερη κόρη, την Ιουλιέτα. Η Κοραλία θα επιστρέψει με την κόρη της στη Τεργέστη και θα παντρευτεί και αυτή σε δεύτερο γάμο τον κόμη Τζιοβάννι Μπαττίστα Σορδίνα ( Giovanni Battista Sordina) με τον οποίο δεν θα κάνει άλλα παιδιά. O Τζιοβάννι Μπαττίστα ήταν αδελφός του Φραντσέσκο, του προστάτη με τον Αμβρόσιο Ράλλη του Τζέϊμς Τζόϋς, όταν ο τελευταίος ζούσε στην Τεργέστη. Λέγεται ότι ο Φραντσέσκο και ο Ράλλης ήταν αυτοί που λάβανε τα πρώτα δυο αντίτυπα του Οδυσσέα του Τζόϋς. Η μόνη πληροφορία που βρήκαμε για τον Τζιοβάννι Μπαττίστα Σορδίνα αφορά την δεκαετία του 1920 κατά την οποία ήταν αντιπρόεδρος του Ιππικού Συλλόγου Τεργέστης με πρόεδρο τον Λεωνίδα Οικονόμου, πρώτο ξάδελφο της Κοραλίας.

Πορτραίτο του Giovanni Battista Sordina από τον ζωγράφο Arturo Rietti (1903)

Giovanni Battista Sordina by Arturo Rietti 1903

Η κόρη τους Μαρία, “μια έξυπνη, λεπτεπίλεπτη, καλλιεργημένη, απολυταρχική και πολύγλωσση δεσποινίς” θα παντρευτεί τον άνθρωπο με το επώνυμο “σιδηρόδρομο”: τον Frederick von Helmreichen zu Brunfeld. Ο Φρεντερίκ, καταγόμενος από το Σάλτσμπουργκ, ήταν πλοίαρχος της αυστριακής φρεγάτας Sibenico και έλαβε μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Με την λήξη του πολέμου όμως η Αυστρία έχασε τα λιμάνια στης στη Μεσόγειο και έτσι ο Φρεντερίκ έμεινε χωρίς δουλειά. Η Μαρία και ο Φρεντερίκ θα αποκτήσουν το 1911 μια κόρη στην οποία θα δώσουν τα ονόματα τους βαπτίζοντας την Μαρία – Φρειδερίκη (Marie-Frédérique ‘Mädi’). Η Μαρία θα πεθάνει 94 χρονών, το 1978, ο Φρεντερίκ το 1945 και η κόρη τους Μαρία – Φρειδερίκη, ανύπαντρη και χωρίς απογόνους, το 1999. Είναι αυτή που διηγείται μερικές ιστορίες από τα ταξίδια του Πωλ Μοράν στη Τεργέστη μέσα από τις σελίδες του βιβλίου του Ζαν – Φρανσουά Φοζέλ “Morand – Express“.

Σφραγίδα και υπογραφή του Φρεντερίκ (Helmreichen) όταν ήταν πλοίαρχος της φρεγάτας Sibenico.

Υπογραφή Σεμπένικο

Για την τρίτη και τελευταία κόρη του Δημητρίου, την Ερμιόνη, δεν υπάρχει κανένα στοιχείο. Υποθέτουμε ότι απεβίωσε σε σχετικά μικρή ηλικία.

Το οικογενειακό δέντρο του Έκτορα και της Κοραλίας Οικονόμου

Δέντρο Έκτορα Κοραλίας Οικονόμου

Συμπερασματικά, οι μόνοι απόγονοι του Δημητρίου Οικονόμου που υπάρχουν είναι τα τρισέγγονα της κόρης του Καλλιρόης Οικονόμου – Χρυσοβελόνη.

Συνεχίζεται….

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 12ο)

Οι απόγονοι της Καλλιρόης Οικονόμου

Ο Δημητρός, ο μεγαλύτερος αδελφός, έπεισε τον πεθερό μου να μετακομίσει την οικογένεια του στην ευημερούσα Τεργέστη που παρείχε περισσότερες ευκαιρίες στο δημιουργικό του ταλέντο από ότι οι περιοχές της Ρουμανίας” θα γράψει η νύφη του Ιωάννη, Καρολίνα τσου Σόνμπεργκ-Χάρτενσταϊν (princess Karoline von Schönburg-Hartenstein (1892-1986). Πράγματι το 1877 ο Ιωάννης με την σύζυγο του Ελένη και τα τέσσερα πρώτα παιδιά τους θα εγκατασταθούν στη Τεργέστη. Τα δυο τελευταία παιδιά θα γεννηθούν εκεί. Η μετακόμιση όμως δεν πρέπει να ήταν ανεξάρτητη και από την κατάσταση της υγείας του Δημητρού. Με τον θάνατο του τελευταίου ο Ιωάννης θα αναλάβει τα ηνία των οικογενειακών επιχειρήσεων. Πριν όμως αναφερθούμε στη πορεία του Ιωάννη ας αναζητήσουμε τις τύχες των παιδιών του Δημητρού.

Η πρωτότοκη Καλλιρόη θα παντρευτεί τον Μάιο του 1878 στο Παρίσι τον Νικόλαο Χρυσοβελόνη (1838-1913), έναν τραπεζίτη από το Γαλάτσι. Αυτή ήταν 21 ετών και αυτός 40. Δεν αποκλείεται στον γάμο αυτό να έπαιξε κάποιο ρόλο και ο Ιωάννης Οικονόμου ο οποίος, ζώντας για πολλά χρόνια στη Βραΐλα, γνώριζε αρκετά καλά τις ελληνικές οικογένειες της Μολδοβλαχίας. Η οικογένεια Χρυσοβελόνη είχε καταγωγή από την Χίο, όπως πολλές από τις σημαντικότερες οικογένειες της ελληνικής διασποράς της εποχής εκείνης. Ο Νικόλαος ήταν γιος του Ζαννή Εμμανουήλ Χρυσοβελόνη (1805 – 1895) και της Χρησηίδας Λασκαράκη. Ήταν αυτός ουσιαστικά που έστησε την πρώτη τράπεζα στο Γαλάτσι. Ας ακούσουμε όμως την ενδιαφέρουσα οικογενειακή εξιστόρηση του 75αρη σήμερα Γιάννη Χρυσοβελόνη, δισέγγονου της Καλλιρόης Οικονόμου, σε μια συνέντευξη που είχε δώσει πριν από λίγα χρόνια. “Η μικρή επιχείρηση είχε ξεκινήσει από τον προ-προπάππο μου, τον Ζαννή Μ. Χρυσοβελόνη, αρχικά από τη Χίο, ο οποίος ήταν καλός έμπορος. Έπαιρνε σιτάρι, καλαμπόκι, ξυλεία από τη Ρουμανία και την πωλούσε στις αγορές της Μαύρης Θάλασσας και ειδικά στην Κωνσταντινούπολη. Βλέποντας ότι οι δουλειές πήγαιναν καλά, άνοιξε στο Γαλάτσι το 1848 μια μικρή επιχείρηση, την οποίο ονόμασε ‘Chrissoveloni Fils-Maison d’Exportation et de Banque’. Ο γιος του Ζαννή, ο Νικόλαος, ο προπάππος μου, ένα καλό οικονομικό μυαλό, παρατήρησε καλύτερα τον κόσμο και συνειδητοποίησε ότι δεν έπρεπε απλά να πουλά πρώτες ύλες στις γύρω αγορές. Έπρεπε να αρχίσει να παράγει για την τοπική οικονομία. Έτσι έστησε την τράπεζα. Και ήταν πραγματικά οραματιστής, γιατί τότε τα κέρδη ήταν εκπληκτικά! Εάν στην αρχή η τράπεζα ξεκίνησε με κεφάλαιο 100 εκατομμυρίων λέϊ, έφτασε τα 250 εκατομμύρια σε λίγα χρόνια”. Επρόκειτο για τον Νικόλαο Χρυσοβελόνη, τον σύζυγο της Καλλιρόης. Η τράπεζα Χρυσοβελόνη υπό την διεύθυνση του έγινε η μεγαλύτερη τράπεζα της Ρουμανίας, χώρας που δημιουργήθηκε την χρονιά του γάμου τους, το 1878, με την Συνθήκη του Βερολίνου. Το 1879 θα αγοράσει από τον Μαυροκορδάτο δυο μεγάλες εκτάσεις, μια στο Γκιντιζένι (Ghidigeni) 11.000 στρέμματα, στις όχθες του ποταμού Μπάρλαντ, και την δεύτερη και μεγαλύτερη στο Τσιοράστι (Ciorăşti) με όλα τα κτίσματα της. Στα μισά στρέμματα καλλιεργούνταν δημητριακά και αμπέλια, ενώ τα υπόλοιπα ήταν βοσκοτόπια και δάση. Στο Γκιντιζένι θα κτίσει μια επιβλητική έπαυλη, οικογενειακή κρύπτη με μάρμαρα που θα φέρει από την Ελλάδα, μοναδικό σε ολόκληρη τη Ρουμανία σκεπαστό γήπεδο τένις, αίθουσα μπόουλινγκ, πισίνες, υποστατικά, δρομίσκους και διαδρόμους περιπάτου και θαυμάσιο κήπο. Στο κήπο θα κτίσει με μάρμαρα που φέρνει από την Ελλάδα την οικογενειακή κρύπτη σε αρχαιοελληνικό στυλ. Στο διπλανό χωριό θα κτίσει εκκλησία και σχολείο που λειτουργούν ακόμη και σήμερα.

Η κατοικία Νικολάου και Καλλιρόης στο Γκιντιζένι και πιο κάτω η οικογενειακή κρύπτη όπως είναι σήμερα.

Guidigeni mansion

Χρυσοβελονη κρύπτη

Σύζυγος (Νικόλαος), γιος (Ζαννής), εγγονός (Νίκι) και δισέγγονο (Γιάννης) της Καλλιρόης Οικονόμου – Χρυσοβελόνη

Screenshot from 2018-02-05 11-11-48

Ο Νικόλαος και η Καλλιρόη θα αποκτήσουν τρία παιδιά: την Ελένη, τον Ζαννή (1881 – 1926) και το Δημήτρη (1883 – 1950;). Η ημερομηνία γέννησης της Ελένης μοιάζει με κινούμενη άμμο, ξεκινώντας από τον Φεβρουάριο 1879 και τελειώνοντας τον Φεβρουάριο του 1885, ανάλογα σε ποιά ταυτότητα δίνει κανείς βάση. Πάντα όμως Φεβρουάριο! Είχε μεγάλη σημασία για την ίδια να φαίνεται μικρότερη καθότι σε δεύτερο γάμο παντρεύτηκε έναν αρκετά νεώτερο της. Εμείς θα πάρουμε σαν βάση το πιστοποιητικό γέννησης που προσκόμισε σε αυτόν τον γάμο: 18 Φεβρουαρίου 1880. Ήταν λοιπόν πρωτότοκη. Δευτερότοκος ήταν ο Ζαννής (10/5/1881) και τριτότοκος ο Δημήτρης ο οποίος γεννήθηκε το 1883.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η σκιαγράφηση του ιδιότυπου χαρακτήρα της Καλλιρόης από την δισέγγονη της, Ελένη Αβέρωφ – Χρυσοβελόνη, στο βιβλίο της για την οικογένεια Χρυσοβελόνη (The Chrissoveloni Family, 2012). Η Καλλιρόη είχε ένα ιδιαίτερα δυνατό χαρακτήρα και ήλεγχε την οικογένεια της με σιδηρά πυγμή. “Πίστευε ότι το φυσικό παρουσιαστικό και η εφυία των παιδιών θα μπορούσε να διαμορφωθεί από τις σκέψεις της μητέρας κατά την διάρκεια της κύησης. Έτσι όπως ο σύζυγος της και η ίδια δεν ήταν ιδιαίτερα ωραίοι, εφήρμοσε τη θεωρία της κατά τη διάρκεια των κυήσεων βλέποντας μόνο ωραίους πίνακες, ακούγοντας κλασική μουσική και διαβάζοντας τους καλύτερους ποιητές, συγγραφείς και φιλοσόφους της εποχής”. Παραδόξως η θεωρία της πέτυχε στα δυο πρώτα παιδιά αφού ο Ζαννής ήταν ωραίος, πανέξυπνος και μια τραπεζική ιδιοφυία ενώ η Ελένη διέγραψε. όπως θα δούμε, μια εκθαμβωτική τροχιά στο Παρίσι με την ομορφιά της, την εξυπνάδα της και τη λογοτεχνική της παιδεία. “Η μόνη της αποτυχία ήταν το τρίτο παιδί, ο Δημήτρης, ο οποίος δεν διακρίθηκε για την ομορφιά του και την εφυία του, τουλάχιστον στα μάτια της μητέρας του. Ήταν ένας ντροπαλός διανοούμενος με καλλιτεχνικά ενδιαφέροντα, χαρακτηριστικά που η μητέρα του εκτιμούσε σε άλλους αλλά όχι στον γιο της για τον οποίο πίστευε ότι θα έπρεπε να είχε γίνει ένας δυναμικός επιχειρηματίας και τραπεζίτης όπως ο αδελφός του”.

Η Ελένη Χρυσοβελόνη και o αμφιλεγόμενος Γάλλος λογοτέχνης Πωλ Μοράν

Η Ελένη παντρεύτηκε στο Βουκουρέστι (4/6/1903) σε πρώτο γάμο τον ελληνικής καταγωγής Ρουμάνο στρατιωτικό και πρίγκηπα Δημήτριο Σούτσο (8/4/1871 – 12/1943) γιο του Κωνσταντίνου Σούτσου και της Ναταλίας Μαυρογένη. Η Ελένη είχε λαμπρή μόρφωση, γνώριζε επτά γλώσσες και λάτρευε την λογοτεχνία. Επί πλέον είχε μια τεράστια προίκα. Ο Δημήτριος Σούτσος υπηρέτησε σαν στρατιωτικός ακόλουθος στη ρουμανική πρεσβεία του Παρισιού όπου είχε εγκατασταθεί με την σύζυγο του. Απόκτησαν μια κόρη, την Μαρία Ζωρζέτα Σούτσου (10/2/1905 – 7/4/1932) η οποία παντρεύτηκε το 1928 στο Παρίσι τον πρίγκηπα Ερρίκο ντε Μπρόϊγ (prince Amedée Marie Eric de Broglie), εγγονό του Βίκτορα ντε Μπρόϊγ, συμβούλου και διπλωμάτη του Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Θα αποκτήσει έναν εγγονό, τον πρίγκηπα Ζαν Αλμπέρ ντε Μπρόϊγ (Prince Jean Albert Victor Constantin de Broglie, 29/3/1929 – 1973) ο οποίος δεν άφησε απογόνους.

Ο γάμος μεταξύ του στρατιωτικού Σούτσου και της διανοούμενης γυναίκας του δεν κράτησε πολύ. Τα ενδιαφέροντα του Δημητρίου Σούτσου φαίνεται ότι περιορίζονταν αποκλειστικά στο γυναικείο φύλο πράγμα που δεν μπόρεσε να ανεχθεί για πολύ η Ελένη. Έτσι πήρε την απόφαση να εγκατασταθεί μόνη της σε διαμέρισμα του πολυτελέστατου ξενοδοχείου Ριτς στη πλατεία Βαντόμ του Παρισιού. Η ευρυμάθεια της και η  λογοτεχνική της άποψη είχαν ιδιαίτερο βάρος στα λογοτεχνικά σαλόνια της εποχής. Εξελίχθηκε σε αστέρα της περίφημης Belle Epoque κάνοντας παρέα με προσωπικότητες όπως ο Ζαν Κοκτώ, ο Μαρσέλ Προυστ, ο Πωλ Μοράν, η Κοκό Σανέλ κλπ. Θεωρείται η μούσα του Προυστ και ο τελευταίος έρωτας του για την οποία έγραψε στο έργο του “Pastiches et Mélanges” ότι “έμοιαζε με την θεά Αθηνά…Η χάρη της με είχε αλυσοδέσει και δεν κουνιόμουν από το δωμάτιο μου στις Βερσαλλίες παρά μόνο για να πάω να τη δω”. Η Ελένη θα πάρει το διαζύγιο της από τον Δημήτριο Σούτσο το 1923. Θα παντρευτεί το 1927 τον αρκετά νεώτερο διπλωμάτη, λογοτέχνη, και προσωπικό φίλο του Προυστ, Πωλ Μοράν (Paul Morand). Ο Ζαν Φρανσουά Φοζέλ, στη βιογραφία του Μοράν [“Morand – Express”, Grasset, 1980] πιστεύει ότι η σχέση τους είχε αρχίσει αρκετά νωρίς, πολύ πριν τον θάνατο του Μαρσέλ Προυστ. Η Ελένη, ο Μαρσέλ και ο Πωλ αποτελούσαν ένα αχώριστο φιλικό τρίο.

Μαρσέλ Προυστ, Ελένη Χρυσοβελόνη και Πωλ Μοράν (τα πορτραίτα των δυο, ίσως μεγαλύτερων Γάλλων λογοτεχνών του 20ου αιώνα, από τον ζωγράφο Jacques-Émile Blanche).

Screenshot from 2018-06-07 20-35-01

Στις 3 Ιανουαρίου θα γίνει ο πολιτικός γάμος στο δημαρχείο του 7ου διαμερίσματος του Παρισιού με μάρτυρες τον αδελφό της Δημήτρη και την σύζυγο του Ζαννή, Σύβιλλα Χρυσοβελόνη. Ο θρησκευτικός γάμος θα γίνει την επομένη, 4 Ιανουαρίου, στον ελληνορθόδοξο ναό του Παρισιού. Θα εγκατασταθούν στη μεγαλοπρεπή μονοκατοικία της Ελένης στο πεδίο του Άρεως, δίπλα ακριβώς από τον Πύργο του Άϊφελ. Στον γάμο τους η ισχυρή προσωπικότητα της Ελένης θα επιβληθεί και θα γίνει η πυξίδα στη ζωή του Πωλ.

3, Avenue Charles Floquet: η οικία της Ελένης Χρυσοβελόνη στο Πεδίο του Άρεως του Παρισιού όπου διέμεινε το ζεύγος μέχρι το θάνατο τους στα μέσα τηε δεκαετίας του 1970.

Demeure Morand Soutzo

“Εδώ έζησαν από το 1927 μέχρι το 1976 ο Πωλ Μοράν, διπλωμάτης, συγγραφέας, μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας και η σύζυγος του Ελένη Σούτσου Χρυσοβελόνη” γράφει στο εξώθυρο της οικίας σήμερα.

Plaque commemorative 3 av Charles-Floquet

Ο Μοράν ήταν διπλωμάτης καριέρας και βρισκόταν στο Λονδίνο όταν ο στρατηγός Ντε Γκωλ του ζήτησε να γίνει εκπρόσωπος τύπου της Ελεύθερης Γαλλίας στις αρχές του τελευταίου πολέμου. Ο Μοράν θα αρνηθεί επιστρέφοντας στη βάση του στο Παρίσι . Το 1943 θα ονομαστεί πρέσβης του καθεστώτος Βισύ στο Βουκουρέστι. Η συνεργασία του με την κυβέρνηση Πεταίν θα είναι ένα μόνιμο βαρύδι στη μεταπολεμική του ζωή έχοντας πια το στίγμα του ¨συνεργάτη¨ της φιλογερμανικής κυβέρνησης. Στους λίγους μήνες που έμειναν στο Βουκουρέστι θα προσπαθήσουν να περισώσουν ότι μπορούσαν από τα προσωπικά κειμήλια της Ελένης Χρυσοβελόνη. Νάταν άραγε αυτός ο πραγματικός λόγος της απόφασης τους να πάνε εκεί;  Μετά τον πόλεμο θα εγκατασταθούν στη Βεύη της Ελβετίας και θα συνάψουν φιλικές σχέσεις με την οικογένεια του Τσάρλυ Τσάπλιν. Είναι η εποχή που κάνουν πολλά ταξίδια ανά την υφήλιο. Ο Μοράν, πολυγραφότατος, θα διαβεί το 1968 την πόρτα της Γαλλικής Ακαδημίας μετά την άρση του δεκαετούς βέτο από τον στρατηγό Ντε Γκωλ ο οπίος δεν τον είχε συγχωρήσει για την θέση του κατά τη διάρκεια του πολέμου. Εκείνη την περίοδο η Ελένη, που συνέχιζε να καταβροχθίζει τα λογοτεχνικά βιβλία – διάβαζε ένα την ημέρα όπως λέγεται – θα αρχίσει να έχει προβλήματα όρασης. Για την ακρίβεια είναι σχεδόν τυφλή. Θα αναζητήσουν την βοήθεια μιας αναγνώστριας επί πληρωμή για να διαβάζει στην Ελένη. Βρέθηκε μια φοιτήτρια του Κονσερβατουάρ του Παρισιού. Το όναμα της: Ναταλί Μπάι (Nathalie Baye). “Η παρουσία της Ναταλί μου έφερε νέα πνοή. Ήταν ένας άνεμος νιότης στη γραφή” θα ομολογήσει ο Πωλ.

Πριγκίπισσα Ελένη Σούτσου – Χρυσοβελόνη, κόρη της Καλλιρόης Οικονόμου.

Helene Chryssoveloni - Soutsou

Ελένη και Πωλ Μοράν στα τέλη της δεκαετίας του 1960

Screenshot from 2018-01-21 08-58-22

Η φθορά του χρόνου είναι όμως αμείλικτη. Το βιολογικό τέλος του ζευγαριού συναρπάζει με τον έντονο συναισθηματισμό. Τον Φεβρουάριο του 1975 η Ελένη, 95 πια χρονών, είναι  αδιάθετη. Αυτός φεύγει, πρέπει να πάει στην Ελβετία για επαγγελματικούς λόγους. Η Ελένη διαισθάνεται ότι ο χάρος έφτασε στο κατόφλι του σπιτιού. “Φέρτε μου το μαύρο βελούδινο φόρεμα” λέει στους υπηρέτες. “Θάθελα να είμαι όμορφη όταν γυρίσει ο Πωλ από την Ελβετία“. Ο Πωλ επιστρέφει, την προλαβαίνει στα τελευταία της και καταρρέει. “Της ζητώ με λυγμούς συγγνώμη για όλα, το μόνο που της καταλογίζω είναι ότι αγάπησε εμένα, έναν τιποτένιο” θα γράψει στο ημερολόγιο του. Η Ελένη ψιθυρίζει μια λέξη: ‘αποτέφρωση‘ και αφήνει την τελευταία της πνοή. Ήταν 25 Φεβρουαρίου 1975 – ένας Φεβρουάριος ακόμη! –  λίγο πριν τα μεσάνυχτα. Ο Πωλ δεν θα συνέλθει ποτέ από το συναισθηματικό κενό που άφησε η απώλεια της. “Αφήστε με να ζήσω με το φάντασμα της αγαπημένης μου” θα γράψει. “Δεν θα κλείσει αυτή η πληγή. Ανώφελο να ζεις για τον εαυτό σου: να ζεις με κάποιον, να του διηγείσαι τις μέρες σου, τις σκέψεις σου, αυτό αξίζει. Να ζεις μόνος σου δεν έχει νόημα”. Ένα χρόνο αργότερα θα μεταφέρει την τεφροδόχο της Ελένης στη Τεργέστη, στον οικογενειακό τάφο των Οικονόμου. Τον Αύγουστο  του 1976, θα πεθάνει κι αυτός στον μεγάλο καύσωνα του Παρισιού. Τελευταία του επιθυμία: να αναμειχθεί η τέφρα του με αυτή της Ελένης στη Τεργέστη. “Δέχτηκα το άσυλο που μου πρόσφεραν οι εξ αγχιστείας ξαδέλφες μου, στο μαυσωλείο των Οικονόμου.Εκεί θα αναπαυτώ, μετά από αυτό το ατύχημα που ήταν η ζωή μου. Η τέφρα μου στο χώμα, και μια επιγραφή στα ελληνικά να το θυμίζει, παρέα με αυτή την ορθόδοξη πίστη προς την οποία με οδήγησε η Βενετία, μια θρησκεία ευτυχώς αδιατάραχτη, που μιλά ακόμη τη πρώτη γλώσσα των Ευαγγελίων” [“Venises”, Gallimard, 1971].

Ο επιβλητικός οικογενειακός τάφος του Δημητρίου Οικονόμου στο ελληνικό κοιμητήριο της Τεργέστης. με την εξάμετρη πυραμίδα και τον τεράστιο φύλακα άγγελο. 

20180613_102813

Κάτω αριστερά είναι χαραγμένο το όνομα της “Ελένης Παύλου Morand, το γένος Χρυσοβελόνη” και δεξιά το όνομα του Paul Morand με τη φράση στα ελληνικά και γαλλικά “Voyageur continue ta route avec celle qui fut est sera toujours ton ange gardien” 

20180613_102114

20180613_102128

Η εκπληκτική άνοδος του Ζαννή Χρυσοβελόνη

Ο δευτερότοκος Ζαννής ήταν αυτός που ανέλαβε σε ηλικία 32 ετών την τράπεζα μετά τον θάνατο του πατέρα του το 1913, αγοράζοντας τα μερίδια των αδελφών του, Ελένης και Δημήτρη. Ο Γιάννης Χρυσοβελόνης θα αναφέρει: “Ο παππούς μου ο Ζαννής ο οποίος αργότερα θα γίνει μοναδικός ιδιοκτήτης της τράπεζας, εκπαιδευμένος στη Γαλλία, ήταν κατά τη γνώμη μου μια μεγαλοφυΐα. Ήταν της γνώμης ότι το πιο σημαντικό πράγμα σε μια επιχείρηση είναι η ανθρώπινη παραγωγικότητα. Η πρώτη προτεραιότητα ήταν να έχουμε μια τράπεζα σε ένα εκπληκτικό κτίριο. Έτσι έφερε μάρμαρα από την Carrara της Ιταλίας ενώ τα ταβάνια ζωγραφίστηκαν σε αναγεννησιακό στυλ. Στη συνέχεια σκέφτηκε ότι για να αισθάνονται καλά οι εργαζόμενοι και να είναι πιστοί στην εταιρεία δεν ήταν αρκετό μόνο το ωραίο κτήριο αλλά έπρεπε να τους προσφέρει κίνητρα. Η τράπεζα είχε τη δική της καφετέρια για το προσωπικό και ένα γυμναστήριο όπου οι υπάλληλοι μπορούσαν να αθλούνται”. Έκτισε ακόμη και κατοικίες στη Φλορεάσκα, τη γη του θειού του Ιωάννη Οικονόμου, για να μένουν οι εργαζόμενοι σε άνετους χώρους. Νάταν τα οικόπεδα άραγε μέρος της προίκας της Καλλιρόης; Ο Ζαννής ήταν εξαιρετικά καινοτόμος και στον τρόπο οργάνωσης της τραπεζικής δουλειάς. “Δημιούργησε ένα σύστημα σωληνώσεων με πεπιεσμένο αέρα (πνευματικό ταχυδρομείο) που τον βοηθούσε να επικοινωνεί και να εργάζεται χωρίς να μετακινείται από το γραφείο. Όλα τα έγγραφα που έπρεπε να υπογράψει, τα έβαζαν σε κύλινδρο, πατούσαν ένα κουμπί και με την πίεση του αέρα τα έστελναν για έγκριση και υπογραφή. Δεν υπήρχε χρόνος για χάσιμο! Κάτω από την διεύθυνση του, δημιουργήθηκαν υποκαταστήματα σε Παρίσι, Βιέννη, Νέα Υόρκη και Κωνσταντινούπολη. Ήταν παντού”.

Η γενεαλογική γραμμή της Καλλιρόης Οικονόμου – Χρυσοβελόνη

Δέντρο καλλιρόης

Σύβιλλα Γιουέλ, νύφη της Καλλιρόης Οικονόμου – Χρυσοβελόνη

627x0 (1)

Ο Ζαννής θα παντρευτεί την Σύβιλλα Γιούελ (Sybille Youell), μια από τις τέσσερις κόρες του Εγγλέζου Έντουαρτ Γιούελ που είχε μια εταιρεία εισαγωγών στο Γαλάτσι, την “Watson & Youell”. Τον καιρό του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου ο Ζαννής, εκτός από την σπουδαία προσφορά σε μεγάλο αριθμό ασθενοφόρων, έκτισε δίπλα στην έπαυλη νοσοκομείο για τον ρουμανικό στρατό το οποίο διέθετε 200 κρεβάτια. Ο ίδιος θα βοηθήσει σαν οδηγός ασθενοφόρου ενώ η γυναίκα του με τη βασίλισσα Μαίρη θα υπηρετήσουν σαν νοσοκόμες. Του Ζαννή του έκανε τόσο μεγάλη εντύπωση η αυταπάρνηση της βασίλισσας, εγγονής της Βικτωρίας της Αγγλίας, που θα της δωρίσει μετά τη λήξη του πολέμου ένα κτήμα δίπλα στη Μαύρη Θάλασσα, το Μπάλτσικ (Balchik), όπου η βασίλισσα θα κτίσει έναν, επισκέψιμο σήμερα, πύργο. Μετά τον Α’ ΠΠ ο Ζαννής θα αγοράσει τον πύργο Μενουλ (Mesnuls) κοντά στο Παρίσι. Θα ξοδέψει μια περιουσία για να τον ανακαινίσει και να του ξαναδώσει την παλιά χαμένη λάμψη. Ο πύργος θα μείνει στην ιστορία για τις μεγάλες χοροεσπερίδες που οργάνωνε με πολιτικούς και διανοούμενους του Παρισιού.

Το Μενούλ (Chateau des Mesnuls) όπως είνα σήμερα, εμπρόσθια και οπίσθια όψη. To 1987 οι κληρονόμοι το πούλησαν στην εταιρεία Τόμσον (Thomson) και σήμερα ανήκει στο γκρουπ Ταλές (Thales).

chateau-des-mesnuls-78_c

Les Mesnuls

Ο Ζαννής και η Σύβιλλα θα αποκτήσουν έναν γιο τον Ίωνα-Νικόλαο (1909-1972) ο οποίος είναι γνωστός σαν Nicky. Πρόκειται για τον πατέρα του Γιάννη Χρυσοβελόνη που μας αφηγείται την οικογενειακή ιστορία. Ο Nicky είναι 17 ετών το 1926 όταν πεθαίνει ο πατέρας του. Την διεύθυνση της Τράπεζας θα αναλάβουν προσωρινά η μητέρα του Σύβιλλα με τον πρίγκηπα Δημήτριο Γκίκα μέχρι το 1932 όταν επιστρέφει ο Nicky από την Οξφόρδη όπου σπούδαζε. Είναι η περίοδος του παγκόσμιου χρηματιστηριακού κραχ με το γνωστό bankrun και η οικογένεια ξεπουλά τα περισσότερα περιουσιακά της στοιχεία για να καλύψει τις αποσύρσεις χρημάτων από τους καταθέτες. Η κάλυψη των καταθέσεων φτάνει στο εξαιρετικό ύψος του 95%. Το 1937 είναι ουσιαστικά η μόνη όρθια μεγάλη τράπεζα της Ρουμανίας μετά την κρίση.

Το κτήριο της τράπεζας Χρυσοβελόνη στο Βουκουρέστι το οποίο ανήκει σήμερα στη Κεντρική Τράπεζα Ρουμανίας.

Banca_Chrissoveloni_seara_3

Ο Nicky θα παντρευτεί τον Ιούνιο του 1941 την Ζωρζέτα Λέϊκμαν, ανηψιά του Άγγλου αξιωματικού Στέφεν Λέϊκμαν που είχε εισαγάγει τις στολές χρώματος χακί στην Αγγλία. Θα αποκτήσουν τέσσερα παιδιά: την πρωτότοκη Σύβιλλα (15/6/1942), τον Γιάννη (15/11/1943), την Ελένη (30/5/1946) και την Ειρήνη.

Ο Νίκυ με την σύζυγο του Ζωρζέτα και τα τρία πρώτα παιδιά τους, την Σύβιλλα, τον Γιάννη και την Ειρήνη

627x0 (2)

Μετά τον πόλεμο και την επιβολή κομμουνιστικού καθεστώτος από τον σοβιετικό στρατό η οικογένεια χάνει τα πάντα. Ο Nicky συλλαμβάνεται τρεις φορές και φυλακίζεται με την κλασική κατηγορία του κατασκόπου. Την δεύτερη φορά βασανίζεται για περισσότερο από 300 μέρες στα κελιά της Σεκιουριτάτε αλλά το μόνο που “ανακαλύπτουν” οι βασανιστές είναι οι πολλές διεθνείς γνωριμίες που είχε λόγω οικογένειας και τραπεζικού επαγγέλματος. “Ανακαλύπτουν” φυσικά – αυτό που τους ενδιέφερε ίσως περισσότερο – και τα μέρη με κρυμμένους οικογενειακούς θησαυρούς. Φυλακίζεται κατόπιν για δυο χρόνια. Μετά την απελευθέρωση του, δουλεύουν αυτός και η γυναίκα του, σαν τοπογράφοι για την δημιουργία των κρατικών κτημάτων από τις ιδιωτικές εκτάσεις που είχαν εθνικοποιηθεί.

Ο Νίκυ σαν τοπογράφος στη Ρουμανία

Nicholas Chrissoveloni father of Jean engineer topometru in Dobolii (Covasna), after it had been confiscated bank, house, property

Το 1960 με παρέμβαση της θείας του Ελένης Μοράν από το Παρίσι, η κυβέρνηση Καραμανλή κατορθώνει να τους βγάλει από την Ρουμανία. Αργότερα θα εξηγήσουμε πως έγινε αυτή η συνενόηση. Οι ρουμανικές αρχές τους ειδοποιούν ξαφνικά ότι ένα μικρό αεροπλάνο είναι έτοιμο να τους μεταφέρει στην Ελλάδα. Όπως διηγείται ένας βρατανός πρέσβης ο Νίκυ τρέχει στο εγκαταλειμμένο παλάτι στο Γκιντιζένι να πάρει ότι του είχε απομείνει: τον αριθμό ενός τραπεζικού λογαρισμού στην Ελβετία. Τον είχε γράψει στο κάτω μέρος του τραπεζιού της κουζίνας. Μάταια. Το τραπέζι είχε εξαφανιστεί. Όταν πήγε στην Ελβετία, ο Πωλ Μοράν κατάφερε να πείσει την ελβετική τράπεζα ότι πράγματι ήταν ο Νίκυ Χρυσοβελόνης, ο πραγματικός κάτοχος του λογαριασμού.

Σήμερα ο δευτερότοκος γιος του Γιάννης βρίσκεται πάλι στη Ρουμανία προσπαθώντας να ανακτήσει την καταπατημένη περιουσία του μέσω του προγράμματος επιστροφής των περιουσιών στους παλιούς ιδιοκτήτες μετά την ρουμανική επανάσταση του 1989 και την αποτίναξη του κομμουνισμού.

Ένα οικογενειακό κτίριο στο Βουκουρέστι που έχει ήδη περιέλθει στη κατοχή του Γιάννη Χρυσοβελόνη, έχει γίνει το μεγαλύτερο βιβλιοπωλείο της Ρουμανίας. Θεωρείται το ομορφότερο βιβλιοπωλείο του κόσμου (Cărturești Carusel, Bucharest). 

Chryssoveloni shop

Η Σύβιλλα θα παντρευτεί το 1968 τον πυρηνικό φυσικό Κωνσταντίνο Μάνο, γόνο της παλιάς φαναριώτικης οικογένειας που έλκει την καταγωγή από την Καστοριά και ανιψιό της Ασπασίας Μάνου συζύγου του βασιλιά Αλέξανδρου. Θα αποκτήσουν τέσσερα παιδιά: τον Αλέξανδρο, την Ιλεάνα, τον Νικόλαο και τον Στέφανο. Η Ιλεάνα παντρεύτηκε τον Κάρολο-Λουδοβίκο Βουρβόνων-Ορλεάνης, δούκα της Σαρτρ, του γαλλικού βασιλικού οίκου, και έχουν αποκτήσει πέντε παιδιά.  Ο Γιάννης θα παντρευτεί την Ζαφείρα Χατζηματθαίου με την οποία θα αποκτήσει δυο κόρες, την Σύβιλλα και την Ζωή. Η Ελένη θα νυμφευθεί τον Γιάννη Αβέρωφ, τον γνωστό δήμαρχο Μετσόβου, και θα αποκτήσουν ένα γιο, τον Βαγγέλη. Τέλος η Ειρήνη θα παντρευτεί τον Αλέξανδρο Τσάτσο, γιο του ναυάρχου Κωνσταντίνου Τσάτσου (1901 – 1969), με τον οποίο θα αποκτήσει τρεις κόρες, την Δάφνη, την Δανάη και την Αλεξάνδρα. Τα παιδιά αυτά αποτελούν την ένατη γενιά από τον γενάρχη Ανδρέα.

——————————————————————-

Τι απέγινε όμως ο τρίτος γιος της Καλλιρόης, ο Δημήτρης; Δεν ασχολήθηκε καθόλου με τα τραπεζικά. Άλλωστε είχε πουλήσει το μερίδιο του στον Ζαννή. Ήταν λάτρης της κλασικής μουσικής και πιστός θαμώνας του φεστιβάλ μουσικής του Σάλτσμπουργκ. Δυστυχώς δεν έχουν βρεθεί στοιχεία για την οικογενειακή του ζωή. Απλά είναι γνωστό ότι πέθανε κυνηγημένος από το κομμουνιστικό καθεστώς της Ρουμανίας. “…Ο Δημήτρης είναι ακόμη στα κάτεργα στον Δούναβη. Κατάφερε να αναγνωρίσει την κόρη του στην Απελευθέρωση από το βραχιόλι που φορούσε’...θα γράψει συβιλλικά ο Μοράν.

Συνεχίζεται….