Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 18ο)

Τα σχέδια του Ιωάννη Οικονόμου για τους γιούς του

Μετά τον θάνατο του τρίτου και του έκτου παιδιού σε πολύ μικρή ηλικία – του Κωνσταντίνου και της Μαρίας – και την εγκατάσταση της πρωτότοκης Σοφίας στη Μασσαλία, οι γονείς έμειναν στη Τεργέστη με τα τέσσερα τους αγόρια: τον Δημήτρη, τον Λεωνίδα, τον Κωστάκη και τον Γιάννη. Ο μπαμπάς Ιωάννης είχε στο μυαλό του ένα ξεκάθαρο σχέδιο για το μέλλον του κάθε παιδιού, ένα διαφορετικό ρόλο χρήσιμο για τις οικογενειακές επιχειρήσεις. Ο Δημήτρης θα τον βοηθούσε στη διεύθυνση των επιχειρήσεων οι οποίες είχαν εξαπλωθεί τόσο που δεν προλάβαινε ο ίδιος. Ο Λεό θα σπούδαζε γεωπονία για να ασχοληθεί με τα μεγάλα κτήματα σε Ρουμανία και Θεσσαλία τα οποία δεν είχε πια καιρό να επισκεφτεί. Ο Κωστάκης θα γινόταν μηχανικός μια και ήταν πολύ καλός στο σχέδιο και στα μαθηματικά. Ένας μηχανικός θα ήταν χρήσιμος για να ασχολείται με τα τεχνικά θέματα των βιομηχανιών. Τον τελευταίο, τον Γιάγκο, τον προόριζε για δικηγόρο, ειδικότητα απαραίτητη για την παρακολούθηση των πολλαπλών συμβολαίων και των νομικών πτυχών των επιχειρήσεων. Όλα τα είχε προγραμματίσει στο μυαλό του και για την μετά από αυτόν εποχή.

Πράγματι, ο Δημήτρης στάθηκε δίπλα του και ακολούθησε τα βήματα του με μεγάλη επιτυχία. Ο Λεωνίδας σπούδασε στη Βιέννη γεωπονία αλλά τελικά ασχολήθηκε περισσότερο με τις επιχειρήσεις στη Τεργέστη αφού τα μεγάλα αγροκτήματα απαλλοτριώθηκαν μετά τον πόλεμο τόσο στη Ρουμανία όσο και στην Ελλάδα. Ο επιμελής Κωστάκης, όπως θα δούμε, πέρασε με άνεση τα δυο πρώτα χρόνια στο Πολυτεχνείο της Βιέννης. Έπεισε όμως τον πατέρα του να του επιτρέψει να στραφεί στην πραγματική του αγάπη, την ιατρική. Ο Γιάγκος σπούδασε νομικές και πολιτικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης αλλά διακαής του πόθος ήταν να ακολουθήσει διπλωματική καριέρα. Ο πατέρας του δεν έφερε τελικά αντίρρηση αφού τότε οι διπλωμάτες, αν και είχαν μικρούς μισθούς, έχαιραν εξαιρετικής υπόληψης και εκτίμησης. Ο Γιάγκος έδωσε τις προκαταρκτικές εξετάσεις για διπλωμάτης τη περίοδο 1909/10. Πέρασε μάλιστα με λίαν καλώς σπάζοντας για δεύτερη φορά, σαν ελληνορθόδοξος, το κατεστημένο των ρωμαιοκαθολικών διπλωματών στην Αυστρο-Ουγγαρία. Μόνο ένας άλλος ομόθρησκος το είχε πετύχει αυτό, ο Κωνσταντίνος Δούμπας της Βιέννης, γιος του μεγάλου ευεργέτη Νικολάου Δούμπα με καταγωγή από τη Βλάστη Κοζάνης (βλ. William Godsey Jr, Aristocratic Redoubt: The Austro-Hungarian Foreign Office on the Eve of the First World War). Ο Κωνσταντίνος Δούμπας θα μείνει στην ιστορία σαν ο τελευταίος πρέσβης της Αυστρο-Ουγγαρίας στην Ουάσινγκτον πριν την διάλυση της το 1918.

Το μέλλον των παιδιών του Ιωάννη διαγραφόταν λοιπόν λαμπρό έστω και αν δεν είχαν πάρει όλοι τους δρόμους που αυτός είχε κατά νου. Ο επόμενος σταθμός στη ζωή τους ήταν να κάνουν πετυχημένες γάμους. Ο μόνος που δεν θα κατορθώσει να κάνει οικογένεια είναι ο τελευταίος γιος, ο διπλωμάτης Γιάγκος. Μετά μια πρώτη θητεία στη πρεσβεία της Πετρούπολης, ο Μεγάλος Πόλεμος τον βρήκε στη πρεσβεία του Βερολίνου. Εκεί πήρε την αναπάντεχη απόφαση να καταταγεί εθελοντής στον αυστριακό στρατό. Το θανατηφόρο βόλι θα τον βρει στη μάχη του ‘Πριά Φορά’ (‘Τρύπια Πέτρα’) της επαρχίας Βιτσέντσα στις 16 Ιουνίου 1916.

Η τοποθεσία όπου έπεσε νεκρός ο Γιάγκος Οικονόμου στις 16 Ιουνίου 1916, στο λόφο ‘Πριά Φορά’ (‘Τρύπια Πέτρα’) βόρεια του Σκίο.

Pria fora

Pria Fora. Ολόϊδιος βράχος βρίσκεται και στα μέρη μας, στο χωριό Νέα Ζωή, συνδεδεμένος και αυτός με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Priafora

Οι απόγονοι του Δημητρίου Οικονόμου

Στην επιλογή συζύγων ο Ιωάννης είχε μεγάλη πείρα. Γνώριζε καλά τις μεγάλες ελληνικές οικογένειες στην Ευρώπη με τις οποίες άλλωστε είχε ήδη συγγενέψει. Για τον Δημήτρη βρήκε νύφη από την κορυφαία τότε οικογένεια της ελληνικής διασποράς: την Ευγενία (Τζένη) Ράλλη, κόρη του Λουκά Ράλλη (sir Lucas Rallis), 1ου βαρονέτου της Αγγλίας και διευθυντή του οίκου Ralli Brothers (Αφοί Ράλλη) του Λονδίνου. Ο Λουκάς Ράλλης προερχόταν από παλιά χιώτικη οικογένεια. Οι πιο αξιόπιστες πηγές αναφέρουν κάποιον Νικολό Ράλλη που εμπορευόταν το 1450 μεταξύ Χίου και Πέρα της Κωνσταντινούπολης πριν ακόμη από την Άλωση. Άλλοι βρίσκουν τα ίχνη της οικογένειας στον 11ο αιώνα λίγο πριν την πρώτη Σταυροφορία. Το σίγουρο είναι ότι από τον 18ο αιώνα η οικογένεια εμφανίζεται δυναμικά στο αναδυόμενο εμπόριο μεταξύ Μαύρης Θάλασσας και Δυτικής Ευρώπης. Οι Ράλληδες αποτελούν μέρος, ίσως τον συνδετικό ιστό, του περίφημου χιώτικου δικτύου από εμπορικές οικογένειες του νησιού. Ήταν η περίφημη Δωδεκάδα των μεγάλων οικογενειών που συνήθιζαν να παντρεύονται μεταξύ τους.

Η οικογένεια Ράλλη ήταν μέρος της περίφημης Δωδεκάδας της Χίου. ‘Ασκήσω Δικαιοσύνην’ και ‘Βάδιζε την ευθείαν’ ήταν τα δυό ρητά της οικογένειας. Το όναμα Ράλλη αριστερά με λατινικά και δεξιά με ελληνικά στοιχεία.

Θυρεός Δωδεκάδας

Είναι κεφάλαιο μεγάλο η γενεαλογία των Ράλληδων και αρκετοί έχουν ασχοληθεί με την εκπληκτική αυτή οικογένεια και τους πάμπολλους απογόνους. Ας πούμε μόνο ότι ο πατέρας του Λουκά, ο Στρατής, ήταν ένα από τα έντεκα παιδιά του Στέφανου Ράλλη και της Λούλας Σεκιάρη. Αυτός και τα τέσσερα αδέλφια του (Ζαννής, Αυγουστής, Παντιάς και Τομαζής) ίδρυσαν την εταιρεία Ralli Bros στο Λονδίνο. Ο Λουκάς παντρεύτηκε την Ευγενία Αργέντη η οποία ήταν κόρη του Λεωνίδα Αργέντη και της Ιουλίας Ράλλη, ήταν δηλαδή μακρινά ξαδέλφια. Απέκτησαν μαζί πέντε παιδιά.

Το ζεύγος Λουκά και Ευγενίας Ράλλη

Σερ Λούκας κ Τζένη

Το πιστοποιητικό γάμου του Λουκά Ράλλη με την Ευγενία Αργέντημ γάμου που έγινε στη Μασσαλία στις 4 Δεκεμβρίου 1873.

Ralli-Argenti-1873-MRS-marriage

Η Τζένη (Ευγενία), το τέταρτο παιδί τους, παντρεύτηκε στις 21 Ιανουαρίου 1905 στον ορθόδοξο καθεδρικό ναό της Αγίας Σοφίας, στο Bayswater του Λονδίνου, τον βαρώνο Δημήτριο Οικονόμου. Ο ναός αυτός ήταν σχεδόν οικογενειακός για τους Ράλληδες αφού ο πατέρας του Λουκά, ο Στρατής, είχε θέσει τον θεμέλιο λίθο το 1878 και είχε συνεισφέρει σημαντικά ποσά, μαζί με τις άλλες οικογένειες της λονδρέζικης διασποράς, για την ανοικοδόμηση του.

Ο καθεδρικός ναός της Αγίας Σοφίας στο Bayswater του Λονδίνου που ανεγέρθηκε με σημαντική συμβολή της οικογένειας Ράλλη. Στο ναό αυτό παντρεύτηκε ο βαρώνος Δημήτριος Οικονόμου την Τζένη Ράλλη στις 21 ιανουαρίου 1905.

AGIA-SOPHIA-LONDINOU

Στο αποκορύφωμα της δύναμης τους οι αδελφοί Ράλλη είχαν περί τους 40.000 εργαζόμενους σε επιχειρήσεις που εκτείνονταν στις πέντε ηπείρους. Ο Παντιάς (ο εγκέφαλος της οικογένειας και αποκαλούμενος Ζεύς) θα αναλάβει το Λονδίνο, ο Ζαννής την Οδησσό, ο Στρατής το Μάντσεστερ και Λίβερπουλ, ο Τομαζής την Κωνσταντινούπολη και Τραπεζούντα, ο Αυγουστής την Μασσαλία. Δεν ήταν όμως μόνο αυτοί. Υπολογίζεται ότι μεταξύ του 1830 και του 1860 υπήρχαν 66 μέλη της ευρύτερης οικογένειας με μικρότερο ή μεγαλύτερο ρόλο στις επιχειρήσεις. Συγγενικές οικογένειες όπως του Σκυλίτση, του Βλαστού και του Αργέντη λαμβάνουν επίσης μέρος. Οι εταιρείες τους έχουν παρουσία σε Μασσαλία, Λιβόρνο, Κωνσταντινούπολη, Τραπεζούντα, Τεργέστη, Λονδίνο, Μάντσεστερ, Λίβερπουλ, Παρίσι, Σμύρνη, Βιέννη, Οδησσό, Νέα Υόρκη, Νέα Ορλεάνη, Αλεξάνδρεια, Ταμπρίζ, Καλκούτα, Βομβάη, Καράτσι, Αδελαΐδα και Οσάκα. Μοναδική τότε εταιρεία πέντε ηπείρων, προάγγελος των σύγχρονων παγκόσμιων κολοσσών. Τα κέρδη από τα ρωσικά σιτηρά ήταν τεράστια. Εξ ίσου μεγάλα ήταν και τα κέρδη από το αμερικάνικο βαμβάκι. Εμπορεύονταν επίσης μετάξι, όπιο και φρούτα που αποτελούσαν το αντίβαρο όταν οι αγορές των σιτηρών δεν πήγαιναν καλά. Δεν αποκλείεται ο γάμος του Δημήτρη με την Τζένη Ράλλη να άνοιξε τις πόρτες για την απόκτηση του εργοστασίου γιούτας των Οικονόμου στη Καλκούτα. Οι Ράλληδες είχαν σχεδόν το μονοπώλιο του προϊόντος αυτού στη Μεγάλη Βρετανία. Ας σημειωθεί ότι η ινδική εταιρεία Ράλλη (Rallis India Limited) είναι μεγάλη και τρανή στην Ινδία ακόμη και σήμερα. Το 2010 ο όμιλος επιχειρήσεων Tata αγόρασε την πλειοψηφία των μετοχών της.

Διαφημιστικές αφίσες της εταιρείας Αφών Ράλλη στην Ινδία.

Ralli brothers India

Ο Δημήτρης και η Τζένη απέκτησαν τρία παιδιά, τον Ιωάννη – Δημήτριο (Τζάκ) το 1906, την Ελένη – Ιουλία (Έλλη) το 1908 και την Μαρία – Νόρα το 1912. Ο Τζακ, ο αγαπημένος εγγονός του παππού Ιωάννη, θα προσβληθεί ανέλπιστα το Φθινόπωρο του 1930 από πνευμονία οξείας μορφής ενώ σπούδαζε στη Ρώμη. Θα πεθάνει στο νοσοκομείο του Ούρμπινο (Urbino), πόλης μεταξύ Ρώμης και Τεργέστης, ίσως στη προσπάθεια του να επιστρέψει στο σπίτι του για καλύτερη θεραπεία.

Ο Ιωάννης (Jack) και η Ελένη (Ellie) σε μικρή ηλικία.

Τζακ και Ελι σε μικρή ηλικια

Η τριτότοκη Νόρα θα μείνει ανύπαντρη και θα περάσει όλη της τη ζωή στη Τεργέστη. Η δευτερότοκη Ελένη θα παντρευτεί το Σάββατο 15 Οκτωβρίου 1932 τον Γιόζεφ φον Τράουτμανστορφ- Βάινσμπεργκ (Josef von und zu Trauttmansdorf-Weinsberg) καταγόμενο από παλιά αριστοκρατική οικογένεια. Ο γάμος θα γίνει στον καθεδρικό ναό San Giusto της Τεργέστης .

Ο Δημήτριος Οικονόμου οδηγεί την κόρη του στον καθεδρικό ναό για τον γάμο βγαίνοντας από το Palazzo Economo.

Demetrios Economo and Ellie mariage

Ο καθεδρικός ναός San Giusto όπου έγινε ο γάμος

trieste cattedrale si San Giusto

Οι νεόνυμφοι βγαίνουν από την εκκλησία μετά την γαμήλια τελετή. Δεύτερη από αριστερά διακρίνεται η τριτότοκη Νόρα που ήταν παράνυμφος.

Ellie mariage

Θα εγκατασταθούν στον πύργο Πότενμπρουν (Schloss Pottenbrunn) ιδιοκτησίας του Γιόζεφ στη πόλη Ζανκτ Πέλτεν (St Pölten) της Κάτω Αυστρίας. Θα αποκτήσουν τρία παιδιά: τη Μόνικα – Ευγενία (1933), τον Ιωάννη – Δημήτριο (1934) και την Ελεονόρα – Μαρία (1938).

Ο οικογενειακός πύργος Πότενμπρουν όπου έζησε η οικογένεια Τράουτμανστορφ

Schloss Pottenburg

Η ζωή του Γιόζεφ και της Ελένης θα σταματήσει ξαφνικά κάτω από τραγικές συνθήκες. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος πλησίαζε στη λήξη του τον Απρίλιο του 1945. Ο Γιόζεφ και η Ελένη είχαν σχηματίσει με τον υπαρχηγό της τοπικής αστυνομίας Όττο Κιρχλ (Οττο Kirchl) μια αντιστασιακή αντιναζιστική οργάνωση που έμεινε στην ιστορία με το όνομα Kirchl-Trauttmansdorff. Η οργάνωση ήταν αρκετά μεγάλη έχοντας περίπου 400 μέλη η πλειονότητα των οποίων ήταν αγρότες και εργάτες της εκεί χημικής βιομηχανίας Γκλάντστοφ (Glanzstoff). Μέλη της ήταν άτομα από όλο το ιδεολογικό φάσμα της Αυστρίας εκτός φυσικά από τους φιλοναζιστές. Οι μυστικές συσκέψεις της ηγεσίας γίνονταν στον πύργο του Γιόζεφ και της Ελένης. Στόχος της οργάνωσης ήταν η αιχμαλωσία της Γκεστάπο που ήλεγχε την πόλη και η παράδοση της στον Κόκκινο Στρατό που πλησίαζε στην Αυστρία. Ένας Αυστριακός σπιούνος όμως (Φραντς Μπράντνερ) κρυφάκουσε τη συζήτηση τριών μελών της οργάνωσης και ειδοποίησε τον αρχηγό της Γκεστάπο (Γιόχαν Ράϊχελ). Στις 9 Απριλίου δυνάμεις των SS περικύκλωσαν τον πύργο και συνέλαβαν όλους όσους βρίσκονταν μέσα. Ήταν 13 ηγετικά μέλη της οργάνωσης μεταξύ των οποίων και ο Γιόζεφ με την Ελένη. Ακολούθησαν απάνθρωπα βασανιστήρια για την αποκάλυψη των μελών της οργάνωσης χωρίς όμως αποτέλεσμα. Στη διάρκεια των βασανιστηρίων έσπασαν τα δυο χέρια του Κιρχλ και τα δάκτυλα των περισσοτέρων. Ένας κατόρθωσε και κρεμάστηκε κατά την διάρκεια της κράτησης για να αποφύγει τα βασανιστήρια. Στις 13 Απριλίου σε μια παρωδία δίκης καταδικάστηκαν όλοι σε θάνατο και εκτελέστηκαν την ίδια μέρα από μια διμοιρία SS. Τα πτώματα τους πετάχτηκαν σε ένα μεγάλο λάκκο. Ειρωνεία της μοίρας, την επομένη της εκτέλεσης έμπαινε ο Κόκκινος Στρατός στο Ζανκτ Πέλτεν, λίγες μόνο ώρες μετά την αποχώρηση των ναζιστικών στρατευμάτων!

Στο σημείο όπου τουφεκίστηκαν υπάρχει η παρακάτω αναμνηστική πλάκα.

1280px-Kirchl-Trauttmansdorff-Mahnmal_02

Το μνημείο θυμίζει την θυσία των ηγετών της αντιναζιστικής οργάνωσης Kirchl-Trauttmansdorff.

1280px-Kirchl-Trauttmansdorff-Mahnmal_04

Ο παππούς Δημήτρης και η γιαγιά Τζένη θα πάρουν τα τρία ορφανά – Μόνικα, Ιωάννη και Ελεονόρα – στη Τεργέστη. Εκεί θα τελειώσουν το δημοτικό σχολείο και μετά θα πάνε εσωτερικά σε λύκειο στην Αυστρία. Θα ξορκίσουν τον θάνατο κάνοντας, όπως θα δούμε, μεγάλες οικογένειες και αποκτώντας πολλούς απογόνους. Και τα τρία παιδιά ζούνε σήμερα και χαίρονται τα παιδιά τους και τα εγγόνια τους.

Συνεχίζεται….

 

 

 

Advertisements

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 17ο)

Οι απόγονοι της Σοφίας Οικονόμου

Ο Κος και η Κα Πολυβίου Ζαφειροπούλου επέστρεψαν από το ταξίδι τους και εγκαταστάθηκαν στη καλοκαιρινή τους κατοικία στο Καμπό (Cabot). Με τον γάμο της, με ένα από τα πλέον διακεκριμένα μέλη της ελληνικής κοινότητας της πόλης μας, η κυρία Ζαφειροπούλου, το γένος Οικονόμου, θα γίνει μια αξιαγάπητη κυρία της αριστοκρατίας μας. Θα δεχθεί την Πέμπτη. Της εκφράζουμε εκ νέου τις ευχές μας”. Έτσι καλωσόρισε η εφημερίδα La Vedette στο φύλο της 1ης Αυγούστου 1896 την άφιξη του νεαρού ζευγαριού στη Μασσαλία μετά τον γάμο τους στη Τεργέστη που έλαβε χώρα στις 27 Ιουνίου. Η εφημερίδα δεν παραλείπει μάλιστα να τονίσει ότι στο γάμο “παρέστησαν πολλοί από τους συμπολίτες μας”. Εκείνη την εποχή ο Πολύβιος φέρεται ως Πρόεδρος του ΔΣ της βιομηχανίας σαπουνιού και γλυκερίνης Leca με μέτοχο τον Ζαρίφη και διευθύνοντα τον Αντώνη Βλαστό. Θα γίνει όμως κυρίως γνωστός από το δικό του εργοστάσιο παγοποιίας με την επωνυμία Αφοί Ζαφειρόπουλοι. Μηχανικός ο ίδιος, θα αρχίσει την παραγωγή πάγου με την χρήση αμμωνίας και θα πάρει δικαίως τον τίτλο του ‘πατέρα του πάγου’. Θα επεκτείνει μάλιστα τις δραστηριότητες του μέχρι την μεγάλη αγορά του Παρισιού. Το εργοστάσιο στη Μασσαλία θα λειτουργήσει μέχρι το 1943 όταν και καταστρέφεται στη διάρκεια του πολέμου κλείνοντας με τραγικό τρόπο τις επιχειρηματικές του δραστηριότητες. Τραυματισμένος οικονομικά – και συναισθηματικά από τον θάνατο της αγαπημένης του συζύγου – θα πουλήσει την ίδια χρονιά και την ωραία μονοκατοικία του στη Μασσαλία.

Η οικία του Πολυβίου και της Σοφίας όπως είναι σήμερα στη Μασσαλία

1 Hotel particulier Polybe Zafiropulo.resized

Ο Πολύβιος και η Σοφία θα γιορτάσουν τη γέννηση του πρώτου τους παιδιού στις 9 Νοεμβρίου 1899, στο οποίο έδωσαν παραδοσιακά το όνομα της γιαγιάς Χριστίνας Λασκαρίδου. Ένα χρόνο αργότερα γεννήθηκε το πρώτο αγόρι, που βάπτισαν Ιωάννη προς τιμήν του παππού Οικονόμου ενώ το τελευταίο τους παιδί γεννήθηκε αρκετά αργότερα, το 1909. Το ονόμασαν Γεώργιο όπως και τον παππού Γεώργιο Ζαφειρόπουλο. Τα δυο πρώτα παιδιά θα πάνε να σπουδάσουν στο Παρίσι. Την ίδια επιθυμία είχε και ο Γιώργος μετά την αποφοίτηση από το λύκειο. Είχε ταξιδέψει μικρός αρκετές φορές στο Παρίσι επισκεπτόμενος τα μεγαλύτερα αδέλφια του και η πόλη του είχε κάνει μεγάλη εντύπωση. Ο πατέρας του όμως ήθελε πάση θυσία να κρατήσει ένα παιδί στη Μασσαλία για να ασχοληθεί με τις οικογενειακές επιχειρήσεις. Και ο λαχνός έπεσε στον βενιαμίν της οικογένειας, τον Γιώργο. Αυτός όμως είχε άλλες προτεραιότητες για το μέλλον του. Έτσι αντί να σπουδάσει νομικά στη νότια Γαλλία όπως ήταν η επιθυμία του πατέρα βρέθηκε μια μέση λύση. Να σπουδάσει γεωπονική, όχι όμως στο Παρίσι αλλά στη Γκρινιόν (Grignon), κοντά αλλά έξω απ’ το Παρίσι. Και όπως πάντα, η μεσοβέζικη λύση δεν θα είναι η καλύτερη.

Το πιστοποιητικό γέννησης της Χριστίνας Ζαφειροπούλου “κόρης του Πολυβίου Ζαφειροπούλου, βιομηχάνου, 31 ετών, γεννηθέντος στη Κωνσταντινούπολη (Τουρκία) και της Σοφίας Οικονόμου 30 ετών”. Μάρτυρας ο αδελφός του Πολυβίου, Αλέξανδρος.

Birth Certificate of Christine Zafiropulo

Η Χριστίνα θα παντρευτεί στις 14 Οκτωβρίου του 1920 τον Αντώνιο Σταθάτο, πρώτο γιο του Ιθακήσιου Κωνσταντίνου Σταθάτου και της Χαρίκλειας Σκένδερ, γεννημένου στη Βραΐλα της Ρουμανίας στις 4 Νοεμβρίου 1889. Εκεί ο πατέρας του με τους θειούς του Όθωνα και Διονύσιο είχαν ιδρύσει μια ναυτική εταιρεία με τον τίτλο ‘Αφοί Σταθάτου’. Κύρια δραστηριότητα η μεταφορά προϊόντων με μεγάλες μαούνες (τα σλέπια) και τα ρυμουλκά σκάφη. Η εκτεταμένη ναυτιλιακή δραστηριότητα των αδελφών Σταθάτου, με επικεφαλής τον Όθωνα, είχε τη βάση της στο καλά οργανωμένο και εκτεταμένο δίκτυο παραγωγής, αγοράς, μεταφοράς και εμπορίας των σιτηρών στο Δούναβη με πράκτορες και παραγωγούς σε όλη τη Ρουμανία. Με τον Ανδριώτη Λεονάρδο Εμπειρίκο είχαν αναλάβει τις μεταφορές των ρουμανικών φορτίων και στο εξωτερικό. Αφού συγκέντρωναν τα προϊόντα με σλέπια στα παραδουνάβια λιμάνια Σουλινά, Βραΐλα και Γαλάτσι, τα μεταφόρτωναν στα φορτηγά τους ιστιοφόρα και ατμόπλοια και τα προωθούσαν στα σημαντικότερα δυτικοευρωπαϊκά λιμάνια. Στις αρχές του 20ου αιώνα, μεταφέρουν την έδρα τους στον Πειραιά όπου εμφανίζονται τρεις εταιρείες: Othon A. Stathatos, Dionyssios A. Stathatos και Constantine A. Stathatos. Δεν αναφέρεται η εταιρεία Αφών Σταθάτου, επιβεβαιώνοντας πως το καθένα από τα τρία αδέλφια είχε πια επιλέξει να δραστηριοποιηθεί για λογαριασμό του. Σήμερα ανάμνηση της οικογένειας αυτής αποτελεί το μέγαρο Σταθάτου (κτισμένο από τον Όθωνα) επί της Βασιλίσσης Σοφίας στην Αθήνα όπου στεγάζεται το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνες και οι μεγάλες συλλογές Σταθάτου (στο Μουσείο Μπενάκη, στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη και στο Αρχαιολογικό Μουσείο) που δώρισε η Ελένη Σταθάτου – Κωνσταντινίδη.

Ο Αντώνης δεν θα ακολουθήσει τις ναυτιλιακές επιχειρήσεις της οικογένειας. Θα προτιμήσει τη στρατιωτική καριέρα. Νεαρός απόφοιτος της Σχολής Ευελπίδων θα πολεμήσει στους Βαλκανικούς πολέμους και αργότερα στο Μακεδονικό Μέτωπο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Μετά τον γάμο του θα λάβει μέρος και στη μικρασιατική εκστρατεία. Το 1943 θα δραπετεύσει στην Αίγυπτο με άλλους αξιωματικούς και το 1944 ονομάζεται στρατιωτικός ακόλουθος στην ελληνική πρεσβεία του Λονδίνου. Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα εργάστηκε για την συγκρότηση των Λόχων Ορεινών Καταδρομών (ΛΟΚ) με τον στρατηγό Καλλίνσκη. Κορύφωση της καριέρας του αποτελεί η τοποθέτηση του το 1950 στη θέση του τελετάρχη της αυλής του βασιλιά Παύλου (1950). Παράλληλα η Χριστίνα θα γίνει κυρία επί των τιμών της βασίλισσας Φρειδερίκης. Από τη θέση αυτή θα παίξει ζωτικό ρόλο στη διάσωση του ανιψιού της Νίκυ Χρυσοβελόνη. Ήταν τότε που έλαβε ένα επείγον μήνυμα από την ξαδέλφη της Ελένη Μοράν – Σούτζου, την κόρη της Καλλιρόης Οικονόμου: ο ανιψιός τους ήταν ζωντανός στη Ρουμανία αλλά πέθαινε στις φυλακές της Σεκιουριτάτε. Ήταν επείγον να βρεθεί τρόπος να βγει από την Ρουμανία και να σωθεί. Η Χριστίνα χάρη στη θέση της πέρασε εύκολα το μήνυμα στις πολιτικές αρχές. Έτσι ο πρωθυπουργός Καραμανλής ζήτησε από τον υπουργό εξωτερικών Αβέρωφ να εγείρει το θέμα με τις αρχές της Λαϊκής Δημοκρατίας της Ρουμανίας. Ο τελευταίος θέλησε να έχει προσωπική συνάντηση γι αυτό το θέμα σε ανώτατο επίπεδο. Μετά από πολλές κρούσεις ο Αβέρωφ κατόρθωσε να συναντήσει τον Γκεόργκε Γκεοργκίου-Ντεζ, ηγέτη του ΚΚ Ρουμανίας, στα Ηνωμένα Έθνη στη Νέα Υόρκη. Η συνάντηση είχε θετικό αποτέλεσμα αφού, αμέσως μετά, ένα τηλεφώνημα του Γκεοργκίου-Ντεζ από τη Νέα Υόρκη στο Βουκουρέστι ήταν αρκετό για να βάλει τον Νίκυ Χρυσοβελόνη και την οικογένεια του σε ένα μικρό αεροπλάνο με κατεύθυνση την Ελλάδα και την ελευθερία.

Η οικογένεια του Νίκυ Χρυσοβελόνη, ένα χρόνο μετά την επιστροφή της στην Ελλάδα. Όρθιοι από αριστερά Ελένη, Ειρήνη, Γιάννης και Σύβιλλα. Καθιστοί η Ζωρζέτα και ο Νίκυ.

3 Family photo in 1961: down, Georgette and Nicky Chrissoveloni, above their three children: Elena, Irina, Jean and Sybille

Ο Αντώνης και η Χριστίνα θα αποκτήσουν δυό κόρες, την Ελεονόρα (Νόρα – 1922) και την Ελένη (Λένη – 1924). Η Νόρα θα παντρευτεί στη Μασσαλία το 1947 τον Ζακ Μπορελί (Jacques Borelli) ο οποίος είχε νομικό γραφείο. Ο Ζακ ήταν εγγονός του Οκτάβιου Μπορελί (Octave Borelli), ο οποίος είχε κάνει μεγάλη νομική και δημοσιογραφική καριέρα στο Κάϊρο και την Αλεξάνδρεια, και γιος του Φλαβιανού Μπορελί (Jean Flavien Borelli) που πρωτοστάτησε στην ίδρυση της γαλλικής ένωσης θαλασσίων σπορ και καταδύσεων. Θα αποκτήσουν δυο παιδιά, τον Αντώνη (Antoine – 1948) που έχει παντρευτεί την Αξέλ Ντυπέν (Axelle Dupin) και την Μαρίνα (1951) η οποία παντρεύτηκε τον Αύγουστο Λαφόν (Auguste Lafon). Όλοι ζουν στη Μασσαλία με τα παιδιά τους και τα εγγόνια τους. Τα τελευταία αποτελούν την ένατη γενιά από τον γενάρχη Ανδρέα. 

Η δευτερότοκη κόρη Λένη θα παντρευτεί τον Ούγγρο αριστοκράτη Νάντορ ντε Ζισύ (Nandor de Zichy) με τον οποίο δεν απέκτησε απογόνους.

Οικογενειακή φωτογραφία της οικογένειας Σταθάτου το 1926. Γιοί, κόρες, νύφες και γαμπροί. Σε κόκκινο κύκλο όρθιοι η Χριστίνα Ζαφειροπούλου και ο σύζυγος της Αντώνιος Σταθάτος. Στην αγκαλιά της γιαγιάς Χαρίκλειας η Ελεονόρα (Νόρα) και στου παππού Κωνσταντίνου η Ελένη (Λένη). Δίπλα στη Χριστίνα ξεχωρίζουν οι Πολύμνια και ο Πέτρος Σταθάτος, ο Κώστας Ζαρίφης και η Σοφία Δελαγραμμάτη. Δίπλα στον Αντώνιο η Λένα Ζαρίφη, γένους Σταθάτου, και ο Γεώργιος Δελαγραμμάτης.

2 Stathatos Family

Η γενεαλογική γραμμή της Σοφίας Οικονόμου μέχρι σήμερα

4 Sophia's Tree Bon

Ο πρώτος γιος της Σοφίας, ο Ιωάννης, θα ασχοληθεί με την φιλοσοφία γράφοντας πολλά βιβλία στο Παρίσι πριν και κυρίως μετά τον τελευταίο πόλεμο. Θα παντρευτεί την Ειρήνη Εμπειρίκου, κόρη του εφοπλιστή Σταμάτη Εμπειρίκου και δεύτερης ξαδέρφης του ποιητή Ανδρέα Εμπειρίκου, συζύγου μιας άλλης απογόνου της οικογένειας Οικονόμου, της Μάτσης Χατζηλαζάρου. Αν και οι δυο γάμοι έγιναν το ίδιο χρονικό διάστημα είναι πιθανό να μη γνώριζαν, τόσο ο Ανδρέας όσο και η Ειρήνη, ότι παντρεύονταν απογόνους δυο αδελφών: μια δισέγγονη της Χρυσάνθης Οικονόμου ο πρώτος και έναν εγγονό του Ιωάννη Οικονόμου η δεύτερη.

Η Ανδριώτικη εφοπλιστική οικογένεια των Εμπειρίκων, με την οποία συνεργάστηκαν όπως είδαμε και οι Σταθάτοι, ξεκίνησε με τον Λεονάρδο Εμπειρίκο από την Βραΐλα της Ρουμανίας. Μεγαλούργησαν στον εικοστό αιώνα τόσο σε οικονομικό όσο και σε πολιτικό επίπεδο. Το όνομα τους συνδέθηκε με τα υπερωκεάνια των αρχών του αιώνα με τα οποία έφυγαν χιλιάδες μετανάστες στην Αμερική. Υποστηρικτές του Βενιζέλου, όπως και οι περισσότεροι Έλληνες της διασποράς, έθεσαν στη διάθεση του το πλοίο Εσπέρια με το οποίο πήγε στη Θεσσαλονίκη τον Οκτώβριο του 1916 για να σχηματίσει την κυβέρνηση της Εθνικής Αμύνης. Οι Εμπειρίκοι είναι και σήμερα παρόντες στο παγκόσμιο ναυτιλιακό γίγνεσθαι. Ο Επαμεινώνδας Εμπειρίκος, εγγονός του συνονόματου Επαμεινώνδα και της Ολγας Κουμουνδούρου-Εμπειρίκου, κόρης του πρωθυπουργού Αλέξανδρου Κουμουνδούρου, ήταν μέχρι το 2010 πρόεδρος της Ελληνικής Επιτροπής Ναυτιλιακής Συνεργασίας του Λονδίνου (του περίφημου Committee). Η Ειρήνη Εμπειρίκου που παντρεύτηκε τον Ιωάννη Ζαφειρόπουλο ήταν θεία του Επαμεινώνδα. Μαζί με τα αδέλφια της Γιώργο (1906 – 1967) και Νικόλα (1910 – 1941) ήταν διαχειρίστρια της εταιρείας S. G. Embiricos που είχε ιδρύσει ο πατέρας τους Σταμάτης (1868 – 1934). Μετά τον θάνατο του μικρού της αδελφού Νικόλα σε πτώση του αεροπλάνου του κοντά στο Νιούπορτ των ΗΠΑ (Matunuck beach), την επιχείρηση διηύθυνε η ίδια με τον αδελφό της Γιώργο.

Το εμπορικό Irene S Embiricos που έφερε το όνομα της Ειρήνης.

5 Irene_S_Embicoros

Ο Ιωάννης είναι γνωστός στα γαλλικά γράμματα σαν Jean Zafiropulo. Σπούδασε αρχαία ελληνική φιλολογία, φιλοσοφία και μαθηματικά πατώντας με άνεση τόσο στη φυσικη όσο και στη μεταφυσική. Ασχολήθηκε κυρίως με την αρχαία ελληνική φιλοσοφία και έγραψε περί τα δεκαπέντε σημαντικά βιβλία ενώ σε τρία άλλα ήταν εκδότης. Κυριότερα από αυτά είναι η Ελεατική Σχολή (L’école éléate), ο Εμπεδοκλής του Ακράγαντα (Empédocle d’Agrigente), Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος (Anaxagore de Clazomène. I. Le Mythe grec traditionnel de Thalès à Platon. II. Théorie et fragments), Απόλλων και Διόνυσος (Apollon et Dionysos), Διογένης της Απολλωνίας (Diogène d’Apollonie), σε δύο τόμους η Ιστορία της Ελλάδας την εποχή του χαλκού (Histoire de la Grèce à l’âge de bronze) και τα τελευταία του “Sensorium Dei” (1976) και Συγκλήσεις (Convergences, 1977). “Ο Ζαφειρόπουλος”, θα γράψει ο André Reix, “είναι ένας πρωτότυπος στοχαστής. Όχι μόνο γιατί διαθέτει μια ευρύτατη κουλτούρα στους τομείς της φιλοσοφίας και των μαθηματικών, αλλά γιατί στηρίζει τη σκέψη του σε πολλαπλά προ-φιλοσοφικά στοιχεία από τα οποία δεν ψάχνει απλά να αποστάξει το ορθολογικό αλλά να βρει τις δυνητικά ορθολογικές τους τροχιές που οδηγούν σε μια υπέρτατη σύγκληση”. Οι σοφοί, υποστηρίζει ο Ζαφειρόπουλος, ανέπτυξαν τη ‘θεϊκή αίσθηση’ όχι για να κατασκευάσουν μια νέα περί κόσμου άποψη αλλά για να δημιουργήσουν ηθικούς και αισθητικούς κανόνες ζωής. Βρίσκει μια έντονη αναλογία μεταξύ της αρχαίας σκέψης και της μετά Αϊνστάιν εποχής. Το τυχαίο είναι γι αυτόν ένα παιχνίδι που οδηγεί στη γνώση και την αισθητική, η μια συμπληρώνοντας την άλλη.

Μερικά από τα βιβλία του Ιωάννη Ζαφειρόπουλου

6 Screenshot from 2018-03-26 10-22-04

Ο Ιωάννης και η Ειρήνη θα αποκτήσουν το 1941 ένα γιο, τον Αλέξανδρο ο οποίος θα παντρευτεί την Margaret Lim. H Margaret γεννήθηκε στο Πενάνγκ της Μαλαισίας και σπούδασε στη Νέα Υόρκη και στην Οικονομική Σχολή του Λονδίνου (London School of Economics). Αφού δούλεψε στο LSE σαν ερευνήτρια, συνέχισε με νομικές σπουδές πράγμα που της επέτρεψε μετά να δουλέψει σαν δικηγόρος στο Σίτυ (City of London). Από τη μικρή της ηλικία στο Πενάνγκ αγαπούσε τα φυτά και τα λουλούδια. Έτσι όταν εγκαταστάθηκε με τον σύζυγο της στην Αθήνα το 2012 άρχισε να ασχολείται αποκλειστικά με θέματα κηπουρικής και είναι μέλος του προεδρείου της Mediterranean Garden Society της Αθήνας. Ο Αλέξανδρος ασχολήθηκε με την ναυτιλιακή εταιρεία S. G. Embiricos μαζί με τον θείo του Γιώργο Εμπειρίκο μέχρι τον θάνατο του το 1967 και ακολούθως με τον πρώτο του ξάδελφο Σταμάτη, γιο του Νικόλα Εμπειρίκου. Αφού έφτασαν να διαχειρίζονται περί τα 57 πλοία την δεκαετία του ‘50 και του ‘60 θα αρχίσει μια σταδιακή μείωση του αριθμού τους τις δεκαετίες του ‘70 και του ‘80. Η εταιρεία τελικά θα κλείσει το 1994 μετά από μια μεγάλη και ιστορική πορεία. Στη συνέχεια θα ασχοληθεί με τη διαχείριση ακινήτων στο Λονδίνο. Ο Αλέξανδρος και η Margaret ζουν σήμερα στην Αθήνα.

Ο δεύτερος γιος της Σοφίας, ο Γιώργος, θα διαγράψει τη δική του προσωπική τροχιά. Είδαμε κάτω από ποιες οικογενειακές συγκυρίες πήγε να σπουδάσει γεωπονία στη πόλη Γκρινιόν. Όπως όμως τονίζει ο γιος του Πέτρος, οι σπουδές αυτές ήταν μόνο ένα πρόσχημα για να πλησιάσει τη πρωτεύουσα στην οποία τόσο ήθελε να πάει. Αυτό που τον ενδιέφερε κυρίως ήταν η αρχιτεκτονική της Πόλης του Φωτός την οποία απαθανάτισε σε πολλές φωτογραφίες με την αγαπημένη του μηχανή Leica. Στα μέσα της δεκαετίας του 1930 συνάντησε στη Τεργέστη, στο πατρικό σπίτι της μάνας του, την πριγκίπισσα Ισαβέλλα (Isabella von Schönburg – Hartenstein). Η Μπέλα, όπως την αποκαλούσε, είχε πάρει διαζύγιο από τον πρώτο της γάμο με τον Νικόλαο φον Βύνεκεν (Nikolaus von Wyneken) με τον οποίο είχε ήδη αποκτήσει μια κόρη (Marka von Wuneken) το 1931. Ήταν η μικρότερη αδελφή της νύφης του Καρολίνας, συζύγου του θείου του Κωνσταντίνου. Ο έρωτας τους θα καταλήξει το 1937 σε γάμο στη Βιέννη όπου και θα ζήσουν μέχρι το 1939. Θα φύγουν από εκεί μετά την προσάρτηση της Αυστρίας στη ναζιστική Γερμανία και θα εγκατασταθούν στην γενέτειρα του Μασσαλία. Από εκεί μετά τον πόλεμο θα πάνε στην Ιρλανδία όπου θα αρχίσει για πρώτη φορά να ζωγραφίζει ακουαρέλες. Είχαν αποφασίσει να διαβούν τον ισημερινό πράγμα που έκαναν το 1947 πηγαίνοντας στα υψίπεδα Veld της Νότιας Αφρικής (Τρανσβάαλ). Θα αγοράσουν εκεί ένα κτήμα και ο Γιώργος θα επιδοθεί στη γεωργία και την ζωγραφική, μετά από ένα χριστουγεννιάτικο δώρο με πινέλα και λαδομπογιές που του έκανε η Μπέλα. Θα ασχοληθεί επίσης με τη Γιόγκα. Η αγάπη του για τις ανατολικές φιλοσοφίες θα τον οδηγήσει στην εκμάθηση της σανσκριτικής για την μελέτη των Θιβετιανών κειμένων (Theravedic texts). Θα αρχίσει μάλιστα την συγγραφή του έργου του ‘Ο Φωτισμός του Βούδα’ (L’Illumunation du Buddha: De la Quete à l’Annonce de l’Eveil) το οποίο θα κυκλοφορήσει το 1993, έτος του θανάτου του. Επιστρέφοντας στο Ίνσμπρουκ της Αυστρίας το 1955, μετά την αποτυχημένη επένδυση στην Αφρική, θα αρχίσει την γλυπτική με ιδιαίτερη επιτυχία. Σήμερα αναγνωρίζεται σαν ένας μεγάλος γλύπτης. Αγαπημένα έργα του είναι οι ‘χορευτές’ σε φιγούρες του Νουρέγιεφ και της Μαργκό Φοντέιν. Πρόκειται για έργα στα οποία προσπάθησε να δαμάσει την κίνηση “το άμεσο παρελθόν, το παρόν και το επικείμενο μέλλον” όπως έλεγε. Η μετέωρη κίνηση! Τα έργα του Γιώργου, όπως και την αντίστοιχη ιστοσελίδα, τα διαχειρίζεται σήμερα η ανιψιά του Μαρίνα Λαφόν. Αυτές τις μέρες υπάρχει έκθεση των έργων του στη Μασσαλία. Φέτος το καλοκαίρι θα δοθεί για άλλη μια φορά παράσταση μπαλέτου με σύγχρονη έκθεση των ‘χορευτών’ του στο Εθνικό Μουσείο Μπαρτζέλλο (Bargello) της Φλωρεντίας.

Ο γλύπτης Γιώργος Ζαφειρόπουλος

7 Ghiorgo Zafiropulo

Η μετέωρη κίνηση

8 Ghiorgo's sculpture

Ο Γιώργος και η Μπέλα θα αποκτήσουν το 1938 ένα γιο, τον Πέτρο. Ο Πέτρος θα αναδειχτεί σε έναν μεγάλο προγραμματιστή ηλεκτρονικών υπολογιστών. Θα δουλέψει στο ερευνητικό κέντρο της IBM στην Ελβετία (IBM Research Lab, Switzerland) και θα προβεί σε πολλές δημοσιεύσεις. Θα αποκτήσει μάλιστα και έναν ικανό αριθμό ευρεσιτεχνιών. Θα παντρευτεί την Πηνελόπη Μπέϊλυ (Penelope Bailey) και θα αποκτήσουν δυο κόρες, την Άμπιγκεϊλ (Abigail) και την Κορντίλια (Cordelia). Και οι δυο κόρες, υψίφωνες, θα παρακολουθήσουν μαθήματα μουσικής. Η Άμπιγκεϊλ θα παντρευτεί τον γιατρό Ιγκόρ Στάνσικ στη Βιέννη και θα αποκτήσουν τρία παιδιά, τον Σάσα, την Χλόη και τον Μαξ. Δυστυχώς μια μακρόχρονη ασθένεια  θα την οδηγήσει σε ένα πρόωρο θάνατο.

Η Άμπιγκεϊλ Ζαφειροπούλου με τα τρία της παιδιά

9 Abigail Zafiropulo.png

Κάπως έτσι φτάνουμε στο τέλος της εξιστόρησης της γενεαλογικής γραμμής της Σοφίας Οικονόμου. Ναυτιλία, φιλοσοφία, γλυπτική, προγραμματισμός υπολογιστών, διαχείριση ακινήτων, οι απόγονοι της κάλυψαν ευρύτατους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας διαγράφοντας μια πετυχημένη πορεία. Μια πορεία στη γνώση και την αισθητική όπως θάλεγε και ο Ιωάννης Ζαφειρόπουλος!

Συνεχίζεται….

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 16ο)

Η οικογένεια του Ιωάννη Ανδρέου Οικονόμου

Η Ελένη Μουράτη παντρεύτηκε τον Ιωάννη στη Πέστη το 1866, στα δεκαοχτώ της χρόνια. Μετά τον γάμο εγκαταστάθηκε στη Βραΐλα, όπου είχε τις επιχειρήσεις ο άνδρας της, για περίπου έντεκα χρόνια. Εκεί γέννησε τα πέντε πρώτα της παιδιά. Το 1877 γίνεται η αναγκαστική μετεγκατάσταση στη Τεργέστη όπου γέννησε τα δυο τελευταία της, την Μαρία και τον Ιωάννη. Στα περισσότερα δώσανε και δεύτερο όνομα προς τιμήν κάποιου προγόνου. Η πρωτότοκη κόρη ονομάστηκε Σοφία – Μαρία προς τιμήν των δυο γιαγιάδων, Μαρίας Οικονόμου και Μαρίας Μουράτη. Το πρώτο αγόρι θα ονομαστεί Δημήτρης – Κωνσταντίνος προς τιμήν του παππού Κώστα Μουράτη. Το τέταρτο αγόρι θα βαπτιστεί Λεωνίδας – Ανδρέας από τον παππού Ανδρέα Οικονόμου. Το πέμπτο παιδί θα πάρει το όνομα του θανόντος τριτότοκου Κωνσταντίνου και σαν δεύτερο το ‘Αλέξανδρος’ που παραπέμπει στη πατρογονική γη της Μακεδονίας. Στη καθημερινή βέβαια ζωή θα επικρατήσουν τα πρώτα ονόματα: Σοφία, Δημήτρης, Λεό, Κωστάκης και Γιάγκος.

Tree of Ioannis Economo

Μερικές λεπτομέρειες από την ζωή της οικογένειας διασώθηκαν χάρη στο βιβλίο της συζύγου του Κωστάκη, πριγκίπισσας Καρολίνας. Για τους δυο γονείς αναφέρει ότι “ο ευτυχισμένος γάμος τους διήρκεσε πενήντα πέντε χρόνια. Τους θυμάμαι στα βαθειά γεράματα τους να φωνάζει με αγάπη ο ένας τον άλλο ‘φως μου’. Ήταν μια πατριαρχική οικογένεια. Παραμένουν στη μνήμη μου σαν οι πλέον ευγενείς και αγαπητοί άνθρωποι που γνώρισα ποτέ. Όταν ο πεθερός μου, εντυπωσιακά σπινθηροβόλος στο πνεύμα, πέθανε το 1921 σε ηλικία 87 ετών, τον θρηνήσαμε όλοι πολύ. Το ίδιο συνέβη και με την πεθερά μου που τον ακολούθησε στο μεγάλο ταξίδι δυο χρόνια αργότερα”.

Ο κοσμοπολιτισμός δεν ήταν μόνο χαρακτηριστικό της Τεργεσταίας πόλης αλλά και της ίδιας της οικογένειας. Μεγάλη εντύπωση προκάλεσε στη Καρολίνα η γνώση και χρήση τόσο πολλών γλωσσών στην οικογένεια. “Έκπληκτη άκουγα στην αρχή του γάμου μου κάθε μέλος της οικογένειας να μιλά διαφορετική γλώσσα. Ο αγαπημένος μου σύζυγος μιλούσε ελληνικά με τον πατέρα του, γερμανικά με την μητέρα του, γαλλικά με την Σοφία και τον Δημήτρη και ιταλικά με τον Λεό! Αυτό γινόταν από την πιο μικρή του ηλικία”. Η γνώση των γαλλικών οφειλόταν στη Γαλλίδα γκουβερνάντα που πάντα είχαν στην οικογένεια. Τα γερμανικά στη γερμανομαθή μητέρα τους και τα ιταλικά στο σχολείο που πήγαιναν. Τα παιδιά διατήρησαν τους στενούς τους δεσμούς σε όλη τους τη ζωή. Ιδιαίτερα ο Λεό και ο Κωστάκης ήταν πάντα αχώριστοι. Δεν ήταν μόνο αδέλφια αλλά και οι καλύτεροι φίλοι. Λόγω μικρής διαφοράς στην ηλικία, πήγαιναν στην ίδια τάξη στο δημοτικό και στο Γυμνάσιο.

Ο μπαμπάς Ιωάννης είχε κατανοήσει ότι οι πετυχημένες οικονομικές κινήσεις βασίζονται εν πολλοίς και στους πετυχημένους γάμους. Ήταν κάτι που είχε διδαχθεί από τον πατέρα του αλλά και από τον περίγυρο του. Οι γάμοι την εποχή εκείνη, όπως έχει ήδη υπογραμμιστεί, αποτελούσαν το υπόβαθρο πάνω στο οποίο χτίζονταν στέρεες οικονομικές συμμαχίες και επεκτάσεις δραστηριοτήτων. Συχνά ήταν το μέσο με το οποίο επιτυγχάνετο και η κοινωνική ανέλιξη στις αριστοκρατικά διαρθρωμένες κοινωνίες της τότε κεντρικής και βόρειας Ευρώπης. Υποψιαζόμαστε ότι πίσω από τους γάμους της Καλλιρρόης και του Έκτορα – τα δυο πρώτα παιδιά του εκλιπόντος αδελφού του – με τις οικογένειες αντίστοιχα Χρυσοβελόνη και Νεγρεπόντη της Ρουμανίας, βρισκόταν ο Ιωάννης. Το ίδιο θα πρέπει να συνέβη και με, τα πρώτα τουλάχιστον, δικά του παιδιά. Η κόρη του Σοφία θα παντρευτεί τον Πολύβιο Ζαφειρόπουλο της Μασσαλίας , γόνο της οικογένειας που αποτελούσε τον ένα κινητήριο τροχό της τεράστιας εταιρείας Ζαφειροπούλου – Ζαρίφη. Ο γιος του Δημήτρης θα παντρευτεί γόνο της άλλης παγκόσμιας τότε εταιρείας, αυτής των αδελφών Ράλλη. Αντίθετα ο τέταρτος του γιος θα παντρευτεί κόρη της βαθειά αριστοκρατικής οικογένειας των Βίντις-Γκρατς που έφερε τον τίτλο της πριγκίπισσας. Πριγκίπισσα από τον συγγενή κλάδο των Σόνμπεργκ -Χαρτενστάιν θα παντρευτεί και ο αδελφός του Κωστάκης. Την μικρότερη αδελφή της τελευταίας θα πάρει για γυναίκα, όπως θα δούμε στη συνέχεια, και ένας γιος της Σοφίας Οικονόμου!

Μασσαλία: πόλη μεγάλων ευκαιριών για τους Έλληνες

Η εβδομαδιαία εφημερίδα της Μασσαλίας ‘La Vedette’ θα ανακοινώσει στο φύλο της 4ης Απριλίου 1896 “τον αρραβώνα της διδος Σοφίας Οικονόμου, ωραίας νέας από τις πλουσιότερες κληρονόμους της Τεργέστης, με τον κ. Πολύβιο Ζαφειρόπουλο, έναν από τους πλέον συμπαθητικούς νεαρούς της ελληνικής αριστοκρατίας. Πρόκειται για τον γιο του αειμνήστου κυρίου και της κυρίας Ζαφειροπούλου, γένους Λασκαρίδου, ο οποίος μεγάλωσε στη Γαλλία όπου περάτωσε λαμπρά τις σπουδές του μηχανικού. Αξιαγάπητος από όλους τους ιστιοπλόους, ο κ. Ζαφειρόπουλος διαθέτει στο λιμάνι μας ένα από τα ομορφότερα ιστιοφόρα – κότερα της πόλης”.

Τη Μασσαλία την γνώριζε καλά ο πατέρας της Σοφίας από τις σπουδές που είχε κάνει εκεί – σύμφωνα με την νύφη του Καρολίνα – την δεκαετία του 1850. Έχει ενδιαφέρον όμως να δούμε πώς η εκεί δυναμική ελληνική κοινότητα θα αποτελέσει τον κύριο μοχλό ανάπτυξης της πόλης και της γύρω περιοχής στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Ήδη από τα τέλη του 16ο αιώνα οι Έλληνες άρχισαν να επεκτείνονται με τα πλοία τους στη Μεσόγειο με κύρια ενασχόληση το εμπόριο του σιταριού, άλλοτε νόμιμο, άλλοτε παράνομο (ιδιαίτερα επικερδές) σε εποχές απαγόρευσης εξαγωγών από τον Σουλτάνο. Είναι αυτό που ο μεγάλος Γάλλος ιστορικός Φερνάν Μπρωντέλ θα ονομάσει “επανέναρξη της ελληνικής επέκτασης στη Μεσόγειο” (Fernand Braudel, La Méditerranée et le monde méditerranéen à l’époque de Philippe II, Paris, 1949). Τέλη του 18ου αιώνα όμως θα ξεκινήσει η πλήρης κυριαρχία των Ελλήνων στο εμπόριο δημητριακών από την Μαύρη Θάλασσα προς Κωνσταντινούπολη και Δύση για πάνω από έναν αιώνα. Απαρχή αυτής της χρυσής εποχής θα είναι η συνθήκη Κιουτσούκ Καϊναρτζή (1774) μεταξύ Ρωσίας και Οθωμανικής αυτοκρατορίας μετά την ήττα της τελευταίας. Με την συνθήκη αυτή τα χριστιανικά – ουσιαστικά ελληνικά – πλοία προστατεύονται και ευνοείται η ανάπτυξη των δραστηριοτήτων τους. Με την Γαλλική Επανάσταση του 1789 οι Γάλλοι έμποροι της ανατολικής Μεσογείου αποσταθεροποιούνται ή διώκονται δημιουργώντας κενά τα οποία σπεύδουν να καλύψουν Έλληνες καραβοκύρηδες. Στη διάρκεια των Ναπολεόντειων Πολέμων των αρχών του 19ου αιώνα, η Αγγλία με τον κραταιό στόλο της επιβάλει αποκλεισμό των γαλλικών λιμανιών με Δύση και Ανατολή. Είναι η κατεξοχήν εποχή όπου η Μασσαλία θα παίξει πρωτεύοντα ρόλο στον πλουτισμό των Ελλήνων εμπόρων. Οι Έλληνες καραβοκύρηδες, με την ουδέτερη οθωμανική σημαία στα πλοία τους, κατορθώνουν και διασπούν τον ναυτικό αποκλεισμό, προμηθεύοντας τρόφιμα στη πεινασμένη πόλη με το μέγιστο δυνατό κέρδος. Την εποχή αυτή των μεγάλων ανακατατάξεων οι Έλληνες θα ανατρέψουν οριστικά την κυριαρχία των Γάλλων εμπόρων στην ανατολική Μεσόγειο αποκτώντας τη μερίδα του λέοντος του εξωτερικού εμπορίου της Οθωμανικής αυτοκρατορίας με την Δύση. Αρκετές ελληνικές οικογένειες από Χίο, Κωνσταντινούπολη και Σμύρνη θα εγκατασταθούν στη Μασσαλία. Πρόκειται συχνά για οικογένειες των οποίων οι ρίζες χάνονται βαθειά στη Βυζαντινή αυτοκρατορία ή μεγάλες οικογένειες της Χίου όπως οι οικογένειες Πετροκόκκινου, Αργέντη, Ράλλη, Σκυλίτση και Βλαστού.

Με τη πτώση του Ναπολέοντα καταργείται ο δασμός 20% που έπληττε τα εμπορεύματα της Ανατολής που εισάγονταν στη Μασσαλία με πλοία μη γαλλικής σημαίας. Οι Έλληνες έμποροι, που είχαν ήδη βάλει πόδι στη πόλη τα προηγούμενα χρόνια, θα μπορέσουν έτσι να εισάγουν ανταγωνιστικό σιτάρι – το “πετρέλαιο του 19ου αιώνα” – από τη Μαύρη Θάλασσα στη νότια Γαλλία που μαστιζόταν ακόμη από ελλείψεις τροφίμων μετά τους μεγάλους πολέμους. Με τον καιρό θα δημιουργηθεί ένα πυκνό πλέγμα εμπορικών σχέσεων μεταξύ των ελληνικών οίκων που είχαν την έδρα τους στη Μασσαλία και των αντιπροσωπειών τους στα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας και της ανατολικής Μεσογείου. Σύμφωνα με τις έρευνες του Γάλλου ιστορικού Πιέρ Εσινάρ, στα μέσα του 19ου αιώνα υπολογίζεται ότι οι Έλληνες είχαν πάνω από 500 εμπορικούς οίκους στη Δυτική Ευρώπη εκ των οποίων περί τους εκατό στη Μασσαλία. Μόνο η Τεργέστη την ξεπερνούσε (Pierre Echinard, ‘1840 – 1900, Marseille à l’heure grecque’, 1996). Την ίδια εποχή η συγκέντρωση Ελλήνων στη περιοχή της Μασσαλίας ξεπερνά κάθε άλλη γαλλική περιοχή, συμπεριλαμβανομένου και του Παρισιού. Σε μια τέτοια ευνοϊκή συγκυρία εγκαθίσταται εκεί και ένα παράρτημα της Κωνσταντινουπολίτικης εταιρείας ‘Ζαφειροπούλου – Ζαρίφη’.

H εταιρεία ‘Ζαφειρόπουλου – Ζαρίφη’ κοινώς ‘Ζ/Ζ’

Ο Πολύβιος είναι ένας από τους τέσσερις γιους – Ευγένιος, Πολύβιος, Στέφανος και Αλέξανδρος – του Γεωργίου Ζαφειρόπουλου και της Χριστίνας Λασκαρίδου. Η Χριστίνα λέγεται ότι έλκει την καταγωγή της από την μεγάλη βυζαντινή οικογένεια των Λασκάρεων. Ο Γεώργιος ήταν ο δευτερότοκος γιος του Δημήτρη Ζαφειρόπουλου, σπουδαίου έμπορα δημητριακών, μιας από τις μεγάλες οικογένειες στο Φανάρι, μέλους της “εμπορικής αριστοκρατίας” της Κωνσταντινούπολης. Το 1837 παντρεύει την κόρη του Ελένη με τον υπάλληλο του Γεώργιο Ζαρίφη (1806 – 1884) τον οποίο κάνει και συνέταιρο λίγα χρόνια αργότερα. Ο Γεώργιος Ζαρίφης ήταν γιος του οινοπαραγωγού και κρασέμπορα, μέλους της Φιλικής Εταιρείας, Γιάγκου Ζαρίφη από το Μεγάλο Ρεύμα Κωνσταντινούπολης και της Θηρεσίας (Ταρσώ) Καπλάνογλου. Ο Γιάγκος το σκάει από την Κωνσταντινούπολη λίγο πριν το ξέσπασμα της Ελληνικής Επανάστασης για να σώσει την οικογένεια του από την μήνη των οθωμανικών αρχών. Στην Οδησσό όπου πηγαίνει γνωρίζεται με επιφανείς Έλληνες της εκεί Κοινότητας καθώς επίσης και με τον υπουργό εξωτερικών του τσάρου, τον Ιωάννη Καποδίστρια. Ο γιος του Γεώργιος θα πάει στο ονομαστό Γαλλικό Λύκειο Ρισελιέ (Richelieu – Lyceum Richelowski) το καλύτερο τότε σχολείο της Οδησσού. Ο Καποδίστριας τους καλεί στην Ελλάδα όταν γίνεται κυβερνήτης και εγκαθίστανται στο Ναύπλιο όπου και παίρνουν την ελληνική υπηκοότητα. Το Ναύπλιο όμως είναι πολύ μικρή πόλη για τον Γεώργιο. Με την δολοφονία του Κυβερνήτη θα επιστρέψει στη Πόλη και θα πιάσει δουλειά στο εμπορικό του Δημήτρη Ζαφειρόπουλου. Ο τελευταίος είναι ενθουσιασμένος από τις γνώσεις και την εφυία του νέου του υπαλλήλου τον οποίο θα παντρέψει με την κόρη του Ελένη κάνοντας τον συνάμα και συνέταιρο. Η εταιρεία μετονομάζεται σε “Ζαφειρόπουλος και Ζαρίφης” το 1840, γνωστής και ως ‘Ζ/Ζ’, η οποία θα γίνει το εφαλτήριο ανήκουστων μέχρι τότε μεγαλείων.

Ο Γεώργιος Ζαρίφης και η σύζυγος του Ελένη Ζαφειροπούλου

Zarifi couple

Ο Γεώργιος θα ξεκινήσει την κατάκτηση της Δύσης επεκτείνοντας τις εμπορικές δραστηριότητες της εταιρείας σε Λονδίνο, Λίβερπουλ, Μασσαλία, Τεργέστη, Οδησσό και Ρουμανία. Αντιπρόσωποι εκεί θα γίνουν μέλη της οικογένειας. Ο αδελφός του Μιχαήλ θα αναλάβει την αντιπροσωπεία στο Λονδίνο. Παντρεύεται την Σμυρνιά Φανή Κεσίσογλου και αποκτά διασυνδέσεις με τις εκεί οικογένειες Ράλλη, Ροδοκανάκη και Βλαστού. Ο κουνιάδος του Γεώργιος Ζαφειρόπουλος θα αναλάβει τη νευραλγική θέση της Μασσαλίας με αρωγούς αργότερα τους γιους του Στέφανο και Πολύβιο και τον πρωτότοκο γιο του ίδιου, τον Περικλή. Η κόρη του Σοφία θα παντρευτεί τον Οδυσσέα Νεγρεπόντη, έμπορο και εφοπλιστή στο Βουκουρέστι, οι οποίοι αργότερα θα συμπεθεριάσουν με τους Οικονόμου με τον γάμο της κόρης τους Κατερίνας και του Έκτορα Οικονόμου. Η κόρη του Τερέζα θα παντρευτεί τον Αντώνη Βλαστό, ο γιος του οποίου κληρονόμησε, όπως έχουμε ήδη μάθει, μέρος της συλλογής έργων τέχνης του Έκτορα Οικονόμου. Παρατηρούμε λοιπόν ότι η οικογένεια Οικονόμου είχε συνάψει συγγενικούς δεσμούς με τις οικογένειες Ζαφειρόπουλου, Ζαρίφη και Βλαστού πολύ πριν τον γάμο της Σοφίας με τον Πολύβιο.

Το εμπόριο δεν είναι όμως αρκετό για να ικανοποιήσει τις μεγάλες φιλοδοξίες του Γεωργίαου. Θα εισέλθει γρήγορα και στον τραπεζικό τομέα καταλαμβάνοντας με τον καιρό κορυφαία θέση. Στα μέσα του 19ου αιώνα υπήρχαν περί τους ένδεκα Έλληνες τραπεζίτες στη Κωνσταντινούπολη, οι περισσότεροι τους διεθνείς έμποροι με εμπειρία σε χρηματοπιστωτικές συναλλαγές και προθεσμιακές αγορές με τη Δύση. Εκτός από τους Ζαρίφη και Ζαφειρόπουλο, ήταν οι αδελφοί Μπαλτατζή, ο Στέφανος Ράλλης, ο Χρηστάκης Ζωγράφος, ο Γκλαβάνης, ο Μαυροκορδάτος, ο Στεφάνοβιτς-Σκυλίτσης, ο Τουμπίνι και ο Ιωάννης Ψυχάρης. Αποτελούσαν ένα άτυπο τραπεζικό μονοπώλιο αφού εκτός από αυτή την ομάδα υπήρχαν μόνο ένας Εβραίος τραπεζίτης, ο Ισαάκ Καμόντο και ένας φραγκολεβαντίνος, ο Ζακ Αλλεόν. Κύρια – και ιδιαίτερα επικερδής – δραστηριότητα ήταν η βραχυπρόθεσμη χρηματοδότηση των αναγκών της οθωμανικής κυβέρνησης. Οι Έλληνες τραπεζίτες, μέσα από τις συνήθεις ‘εσωτερικές συναλλαγές’ των διεθνών εμπορικών τους οίκων (Ράλλη, Μαυροκορδάτου, Σκυλίτση και Ζ/Ζ), πουλούσαν σε πολύ υψηλότερη τιμή τα οθωμανικά χρεόγραφα σε δυτικές τράπεζες. Έτσι το ‘εσωτερικό’ οθωμανικό χρέος μετατρεπόταν αργά αλλά σταθερά σε ‘εξωτερικό’ χρέος. Οι Έλληνες τραπεζίτες είχαν συνάψει συγχρόνως ιδιαίτερα στενές σχέσεις με τους ανώτατους Οθωμανούς αξιωματούχους. Ο Θεόδωρος Μπαλτατζής ήταν στενός φίλος του μεγάλου μεταρρυθμιστή Μουσταφά Ρεσίντ Πασά, (δημιουργού του Τανζιμάτ που οδήγησε στο πρώτο οθωμανικό σύνταγμα), ο Χρηστάκης Ζωγράφος ήταν ο προσωπικός τραπεζίτης του (μετέπειτα βραχύβιου σουλτάνου) Μουράτ 5ου ενώ ο Γεώργιος Ζαρίφης ήταν ο χρηματοοικονομικός σύμβουλος και προσωπικός τραπεζίτης του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ.

Ο Ζαρίφης με άλλους Έλληνες χρηματιστές (Μπαλτατζή, Ψυχάρη και Γκλαβάνη) θα συμμετάσχει στην ίδρυση των πρώτων καθαρόαιμων τραπεζών στην Οθωμανική αυτοκρατορία. Πρόκειται για την Τράπεζα Κωνσταντινούπολης (Banque de Constantinople – 1847), την Οθωμανική Τράπεζα (Banque Ottomane – 1853) και την Χρηματοοικονομική Ένωση (Union Financière – 1860). Η διόγκωση όμως του εξωτερικού χρέους και ο κίνδυνος μιας χρεωκοπίας θα οδηγήσει το 1864 στην ίδρυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορικής Τράπεζας με αγγλικά και γαλλικά κεφάλαια που θα παίξει τον ρόλο και Κεντρικής Τράπεζας. Μολονότι ο Ζαρίφης δεν συμμετέχει στη κεφαλαιακή σύνθεση της νέας τράπεζας θα είναι μέλος του Διοικητικού της Συμβουλίου. Θα αναλάβει μάλιστα και την προεδρία της θυγατρικής της Γενικής Εταιρείας (Société Générale de l’Empire Ottoman), σήμα της εμπιστοσύνης που ενέπνεε στους δυτικούς τραπεζίτες. Εξάλλου η Οθωμανική Τράπεζα συναλλάσσεται με το οθωμανικό δημόσιο σχεδόν πάντα με την διαμεσολάβηση της ‘Ζ/Ζ’ και της Τράπεζας Κωνσταντινούπολης. Οι υπηρεσίες που προσέφερε στην υπηρεσία διαχείρισης του οθωμανικού χρέους και προσωπικά στον Αβδούλ Χαμίτ θα αναγνωριστούν δεόντως. Ο σουλτάνος του παραχωρεί την νομή των δασμών ορισμένων λιμανιών της αυτοκρατορίας ενώ για τα προσωπικά του χρέη του προσφέρει μιαν έκταση πάνω από 500.000 στρέμματα κοντά στη Βαγδάτη. Το 1880 έχει μιαν αμύθητη περιουσία. Θεωρείται ο πλουσιότερος πολίτης της Οθωμανικής αυτοκρατορίας και ένας από τους πλουσιότερους στο κόσμο, συγκρίσιμος με τους Ρότσιλντ.

Θα μείνει όμως στην ιστορία και για τις αναρίθμητες φιλανθρωπικές του δράσεις, την κατασκευή δεκάδων ελληνικών σχολείων, εκκλησιών και ευαγών ιδρυμάτων (τα ‘Ζαρίφια’). Ήταν πεπεισμένος ότι η Οθωμανική αυτοκρατορία  μπορούσε να εξελληνιστεί σταδιακά λόγω της πνευματικής έλξης που εξασκούσαν τα ελληνικά γράμματα στους διάφορους πληθυσμούς της. Τον καιρό εκείνο το 50% του πλούτου στην Οθωμανική αυτοκρατορία ανήκε σε ελληνικές οικογένειες έναντι 15% σε τουρκικές ενώ οι γιατροί, οι διπλωμάτες και οι τραπεζίτες του Σουλτάνου ήταν επί το πλείστον Φαναριώτες.

Η Ζ/Ζ στη Μασσαλία

Στη Μασσαλία η εταιρεία Ζ/Ζ με επικεφαλής τους Ζαφειρόπουλους θα γίνει ο μοχλός μιας περιόδου ευμάρειας χωρίς προηγούμενο για την πόλη. Ξεκινώντας από το εμπόριο δημητριακών με τη Ρωσία θα επεκταθούν γρήγορα στη βιομηχανία και στον τραπεζικό τομέα. Το 1854 θα ιδρύσουν έναν αλευρόμυλο και θα γίνουν οι “βασιλείς του σίτου” στη νότια Γαλλία. Το 1865 θα συμμετάσχουν στην ίδρυση της Πιστωτικής Εταιρείας Μασσαλίας (Société marseillaise de Crédit) και από το 1880 θα ιδρύσουν διαδοχικά την ‘Οικοδομική Πίστη’ (Crédit immobilier marseillais), την ‘Γεωργική Εταιρεία Γαλλίας Αφρικής’ (Société agricole et immobilière France africaine – Enfida), την Εταιρεία Σακχάρεως Σεν Λουί (Raffineries de Saint Louis), την Εταιρεία Μεγάλων Έργων Μασσαλίας (Grands travaux de Marseille), τα Ναυπηγεία Προβηγγίας (Chantiers de Provence) κλπ. Μέσα από τα Διοικητικά Συμβούλια των εταιρειών κυριαρχούν στην οικονομική και κοινωνική ζωή της πόλης. Θα ακολουθήσουν δηλαδή μιαν αντίστοιχη πορεία με αυτήν του Ιωάννη Οικονόμου στη Τεργέστη.

Οι Ζαφειρόπουλοι δίνουν παράλληλα το παρόν σε κάθε εκδήλωση φιλανθρωπικού, πολιτιστικού και εθνικού χαρακτήρα. Οι παρεμβάσεις τους αναρίθμητες και τα διατεθέντα ποσά τεράστια. Απλά ας αναφέρουμε την βοήθεια τους στον εμπλουτισμό των μουσείων της πόλης με έργα τέχνης και τη δημιουργία του Κύκλου Τέχνης που αγκάλιαζε ανεξαιρέτως όλους τους καλλιτέχνες και λογοτέχνες της περιοχής. Ο δήμος της Μασσαλίας θα τους αναγνωρίσει σαν μεγάλους ευεργέτες για την φιλανθρωπία τους και για την συμβολή τους στην ανάπτυξη των Καλών Τεχνών.

Η ερευνήτρια του ελληνισμού της Μασσαλίας Ερατώ Πάρη θα σημειώσει: “συνδεδεμένες με την ελληνική υψηλή αστική τάξη του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα, δύο από τις πιο διακεκριμένες προσωπικότητες δύο οικογενειών, Ζαρίφη και Ζαφειρόπουλου, είχαν ιδρύσει σε δύο από τις κορυφαίες πόλεις της εποχής, την Κωνσταντινούπολη και τη Μασσαλία, μια ισχυρή εμπορική και χρηματοοικονομική δυναστεία: την Z/Z. Είχαν σημαδέψει, συνοδεύσει και διεγείρει την εμπορική και οικονομική δυναμική αυτών των πόλεων, αλλά και την πολιτιστική και πνευματική άνθιση του Ελληνισμού. Στις αντίστοιχες πόλεις τους, το φιλανθρωπικό τους έργο ήταν η βάση πολλών ευαγών ιδρυμάτων. Άνδρες εξουσίας, είχαν κατά νου την ευημερία των πολιτών, αλλά και την εδραίωση της κυριαρχίας τους σε ολόκληρη την κοινωνία” (Quand les Grecs voyaient plus loin que la Méditerranée: les familles Zarifi – Zafiropulo, 2002). Μάρτυρας αυτής της χρυσής εποχής παραμένει σήμερα η εταιρεία των απογόνων Ζαρίφη. Είναι ειδικευμένη στις χρηματοοικονομικές συναλλαγές στην ιστορική έδρα της πάλαι ποτέ κραταιάς εταιρείας (www.zarifi.com).

Συνεχίζεται….

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 15ο)

Μια μικρή “εικονική” επίσκεψη στο Palazzo Economo

Όπως έχει ήδη γραφεί το “παλατάκι” του Ιωάννη Οικονόμου κτίστηκε μεταξύ του 1886 και του 1891 σε σχέδια του αρχιτέκτονα Τζιοβάνι Σκαλμανίνι (Giovanni Scalmanini). Εκτός από την καθαρά χρηστική της αξία, ο Ιωάννης ήθελε η νέα οικοδομή να αποπνέει την αίγλη της επιχειρηματικής και κοινωνικής του θέσης. Η οικοδομή βρίσκεται κοντά στο λιμάνι και δίπλα στον Σταθμό εντυπωσιάζοντας ευχάριστα όσους φτάνουν στην πόλη. Η τριώροφη πρόσοψη, διακοσμημένη με ρουστίκ και λείες πέτρες, προεξέχει στα δυο άκρα της σχηματίζοντας δυο πυργίσκους με μπαλκόνια που κοσμούνται από ιωνικούς κίονες.

1Palazzo

Μπαίνοντας στο κτήριο βρισκόμαστε σε ένα κομψό άτριο που υποστηρίζεται από τέσσερις ιωνικούς κίονες. Η οροφή του ατρίου κοσμείται από έναν μικρό γυάλινο θόλο με αστεράκια.

1βAtrium

Στα αριστερά του ατρίου αρχίζει ένας διάδρομος που καταλήγει σε ένα μνημειακό κλιμακοστάσιο. 

2Hall2

Η όλη δομή υποστηρίζεται από δίδυμους κίονες ιωνικού ρυθμού στο ισόγειο και κορινθιακού στον όροφο.

3α Αρχή σκάλας

Η μεγάλη αυτή σκάλα έχει συνολικά 102 σκαλοπάτια.

3βStaircase monumental

Σε όλο της το μήκος η σκάλα είναι διακοσμημένη με αρχαιοελληνικά μοτίβα

4αDetail staircase

 Η σκάλα είναι πολύ φωτεινή χάρη στην παρουσία μιας γυάλινης οροφής διακοσμημένης με αστέρια που αφήνουν άπλετο φως να εισέλθει μέσα. 

4Interior staircase

 

6 Οροφή αιθρείου

Στον δεύτερο όροφο βρίσκονται οι είσοδοι των σαλονιών που σήμερα χρησιμοποιούνται για διάφορες εκδηλώσεις πολιτιστικού ενδιαφέροντος

7 Σκάλα Είσοδος στα σαλόνια

Τα σαλόνια διακρίνονται από πολύ πλούσια διακόσμηση

8 Salon

 

9 Salon2

14 Screenshot from 2018-03-09 23-35-5615 Screenshot from 2018-03-09 23-36-50

10 salon alt2

11 Screenshot from 2018-03-09 23-34-49

13 Screenshot from 2018-03-09 23-36-24

Σε ένα σαλόνι βρίσκονται ζωγραφικοί πίνακες του τέλους του 19ου αιώνα οι οποίοι εκθειάζουν την ανθρώπινη εφευρετικότητα και το πολλά υποσχόμενο μέλλον χάρη στη τεχνική πρόοδο. Μη ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε στον κατεξοχήν αιώνα της προόδου. Πιο κάτω δυο αντιπροσωπευτικά δείγματα.

Στον πίνακα αυτό δυό όμορφες γυναίκες, που συμβολίζουν τον πλούτο και την αφθονία, αποσπώνται από τα γκρίζα σύννεφα. Συνοδεύονται από ένα μικρό παιδί που συμβολίζει την νέα εποχή της αφθονίας με το κέρας της Αμάλθειας ενώ, ψηλά πάνω από τα σύννεφα, ο θεός του εμπορίου Ερμής καβάλα στον Πήγασο κυριαρχεί στα ουράνια.

16Richezza e Abondanza

Σε αυτόν τον πίνακα, η βιομηχανία, σαν μια νεαρή δαφνοστεφανωμένη γυναίκα, δείχνει σε έναν εργάτη τη Μοίρα Κλωθώ η οποία, καθισμένη σε ένα σύννεφο, κλώθει με τη ρόκα της το νήμα της ζωής ενώ πίσω της ίπταται η Δόξα. Στο βάθος βλέπουμε μια βιομηχανική πόλη με την θάλασσα στον ορίζοντα.

17Industry

Μετά τον θάνατο του Ιωάννη Οικονόμου, στο οικογενειακό “παλατάκι” θα διαμείνει ο πρώτος του γιος, ο βαρώνος Δημήτριος, αυτός που επισκέφτηκε την Έδεσσα τον Αύγουστο του 1930. Ο Λεωνίδας είχε ήδη αγοράσει άλλο σπίτι στο οποίο θα αναφερθούμε σργότερα. Ο τρίτος γιος, ο Κωνσταντίνος, θα εγκατασταθεί στη Βιέννη όπου είχε επικεντρώσει την επιστημονική του δραστηριότητα. Ο τελευταίος γιος, ο Ιωάννης, που ακολούθησε διπλωματική καριέρα, θα σκοτωθεί σε μάχη στο Α’ Παγκόσμιο Πολέμου.

Συνεχίζεται….

 

 

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 14ο)

Το οικονομικό έπος του Ιωάννη Οικονόμου

Ο Ιωάννης, όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, μετακόμισε από την Βραΐλα στη Τεργέστη το 1877. Υπήρξε φυσικά η παρότρυνση του αδελφού του Δημητρίου, όπως γράφει η νύφη του Καρολίνα, αλλά ο λόγος της μετακόμισης δεν ήταν μόνο οι οικονομικές ευκαιρίες του αυστριακού τότε λιμανιού. Ήταν πρωτίστως η κατάσταση της υγείας του μεγαλύτερου αδελφού. Νεότερα στοιχεία από τη Τεργέστη επιβεβαιώνουν την υποψία μας ότι δηλ. ο Δημήτριος έπασχε από μακρόχρονη βαριά αρρώστια. Ποιος ο λόγος άλλωστε να συντάξει τη διαθήκη του πριν ακόμη κλείσει τα πενήντα του; Λόγοι θεραπείας είχαν επιβάλει επίσης την παραμονή του στο Παρίσι. Για αυτό και ο γάμος της πρωτότοκης κόρης του έγινε εκεί και όχι στη Τεργέστη, τόπο διαμονής του, ή στο Βουκουρέστι, τόπο διαμονής του γαμπρού του.

Ο Ιωάννης μετά τον θάνατο του αδελφού του το 1878 αναλαμβάνει τα ηνία των επιχειρήσεων τους. Και γρήγορα αποδεικνύεται μεγάλο επιχειρηματικό ταλέντο. Ο ατμόμυλος, που “άλεθε σιτάρι και παρήγε χρήματα” γρήγορα απέκτησε και άλλα αδελφάκια. Με άλλους επενδυτές κατασκευάζει το 1884 ένα εργοστάσιο επεξεργασίας βαμβακιού το Cotonificio Triestino στο Monfalcone λίγο ΒΔ της Τεργέστης. Ξεκινώντας με 120 εργαζόμενους γρήγορα θα φθάσει τους 250 και τους 350 στο απόγειο της παραγωγής του. Το 1906 θα το αγοράσουν οι αδελφοί Brunner και έτσι θα μείνει στην ιστορία σαν βαμβακουργία Μπρούνερ. Θα διαγράψει σχεδόν την ίδια πορεία με τα ομοειδή εργοστάσια της περιοχής μας (Έδεσσα – Νάουσα – Βέροια) σταματώντας την παραγωγή του το 1966.

Το Cotonificio Triestino

Cotonificio Triestino Gorizia

Σειρά έχει μετά το διυλιστήριο πετρελαίου (Raffineria di Olii Minerali) που θα ανοίξει τις πύλες του το 1891. Θα είναι το μεγαλύτερο διυλιστήριο της Αψβουργικής αυτοκρατορίας με πρώτη ύλη που εισάγεται από τις ΗΠΑ σε συνεργασία με την Standard Oil. Στη συνέχεια εξαγοράζει τη χημική βιομηχανία στο Χράστνιγκ (Hrastnigg, τώρα Hrastnik) στη σημερινή Σλοβενία και το οποίο λειτουργεί μέχρι σήμερα.

Η χημική βιομηχανία στο Χράστνικ της Σλοβενίας όπως είναι σήμερα

Hrastnigg chemicals

Το 1901 ιδρύει το εργοστάσιο επεξεργασίας ιούτης (Iutificio Triestino) στο οποίο δουλεύουν 600 εργαζόμενοι με πάνω από 3000 ατράκτους και 200 αργαλειούς. Η πρώτη ύλη έρχεται από την Ινδία όπου επενδύει και σε εκεί αντίστοιχο εργοστάσιο.

Οι δυο μεγαλύτεροι του γιοι, ο Δημήτριος και ο Λεωνίδας, δραστηριοποιούνται και αυτοί στις οικονομικές πρωτοβουλίες της οικογένειας. Μαζί τους αγοράζει μεγάλα ή πλειοψηφικά πακέτα μετοχών: στα ναυπηγεία χρηματοδοτώντας την ναυπήγηση πολλών και μεγάλων ατμοπλοίων, στη Ναυτιλιακή Εταιρεία (Società Triestina di Navigazione), στην Eταιρεία Επεξεργασίας Φυτικών Ελαίων (Spremitura di Olii Vegetali), στην Εταιρεία Αποικιακών Προϊόντων (Societa Coloniale), στην Εταιρεία των Εμπόρων Τεργέστης (societa del Tergesteo) στο μέγαρο της οποίας – Palazzo del Tergesteo – έχει την έδρα του το Χρηματιστήριο της Τεργέστης, στην Εταιρεία προθεσμιακής εμπορίας καφέ, στην Εταιρεία Μικρών Σιδηροδρόμων (Societa delle piccole Ferrovie), στην Εταιρεία των Τραμ (Societa Triestina Tramway – STT), στην Εταιρεία Ξενοδοχείων της Οπιτσίνα (Opicina), στην Εταιρεία Τουρισμού Riviera Triestina, στη Εταιρεία εκμετάλλευσης δασών (Societa Forestale), στην Εμπορική Εταιρεία Ελαίων (Societa Commerciale di Olii), στην Εταιρεία Κάνναβης και Ιούτης της Βιέννης (Hanf und Jute Fabrik – Wien), στην Ελβετική Εταιρεία Ακινήτων (Schweizer Immobilien A. G.), σε εργοστάσιο ιούτης στη Καλκούτα της Ινδίας κλπ.

Ο επενδυτικός οίστρος δεν περιορίζεται μόνο σε βιομηχανικές και εμπορικές επιχειρήσεις. Οι τράπεζες και οι ασφαλιστικές εταιρείες αποτελούν επίσης κομβικό σημείο των ενδιαφερόντων τους. Αποκτούν μεγάλα πακέτα μετοχών συμμετέχοντας στα αντίστοιχα Διοικητικά Συμβούλια και καταλαμβάνοντας θέσεις διευθυντών: του Ταμιευτηρίου Τεργέστης, της Εμπορικής Τράπεζας Τεργέστης (Banca Commerciale Triestina), της Λαϊκής Τράπεζας Τεργέστης (Banca Popolare Triestina), της Εταιρείας Γενικών Ασφαλειών των Μορπούργο και Μαυρογόνατου (Assicurazioni Generali) και της “Αδριατικής Ασφαλιστικής Ένωσης” (Riunione Adriatica di Sicurtà). Η τελευταία ήταν από τις πρώτες ασφαλιστικές εταιρείες στον ιταλικό χώρο (1838), θυγατρική της “Αδριατικής Τράπεζας Ασφαλειών” (Adriatico Banco di Assicurazioni) που είχε ιδρυθεί το 1826 από τον Ζακυνθινό Άγγελο Γιαννικέζη, σύζυγο της Δέσποινας Ράλλη. Όπως θα δούμε στη συνέχεια ο Ιωάννης θα συμπεθεριάσει και αυτός με την μεγάλη οικογένεια Ράλλη. Συγχρόνως επεκτείνουν τις τραπεζικές δραστηριότητες τους και εκτός Τεργέστης. Έτσι μπαίνουν στα κεφάλαια της παρισινής Τράπεζας των Χωρών Κεντρικής Ευρώπης (Banque des pays de l’Europe centrale – Paris), της Τράπεζας Χρυσοβελόνη του γαμπρού τους στο Βουκουρέστι αλλά και στις θυγατρικές του Παρισιού (Banque Chrissoveloni S.A), και της Βιέννης (Banque Chrissoveloni Bisteghi et Co – Wien).

Δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι η χρυσή εποχή της Τεργέστης και η οικονομική της έκρηξη την περίοδο 1870 – 1914 συνδέθηκε άρρηκτα με τις επιχειρηματικές πρωτοβουλίες του Ιωάννη Οικονόμου. Είναι από τους ελάχιστους επιχειρηματίες που συνδίασαν σε τέτοια έκταση εμπορικές, βιομηχανικές, τραπεζικές και ασφαλιστικές δραστηριότητες στην Αψβουργική αυτοκρατορία.

Η γοργή ανάπτυξη των επιχειρήσεων ωθεί τον Ιωάννη να εγκαταστήσει το κέντρο των δραστηριοτήτων του σε ένα νέο και κεντρικό κτήριο. Το 1884 αγοράζει ένα μεγάλο οικόπεδο κοντά στο λιμάνι όπου ανεγείρει μεταξύ 1887 και 1891 το περίφημο “παλάτι” Οικονόμου (Palazzo Economo) σε σχέδια του αρχιτέκτονα Τζιοβάνι Σκαλμανίνι (Giovanni Scalmanini). Το κτήριο εντυπωσιάζει για το ωραίο νεοκλασικό (neogreco) στυλ με μέτωπο στη θάλασσα (1891) που τόσο αγαπούσε να ατενίζει. Στο ισόγειο είναι οι αποθηκευτικοί χώροι, στον πρώτο όροφο τα γραφεία των επιχειρήσεων ενώ στα ανώτερα δώματα η κατοικία της οικογένειας. Όπως γράφει η νύφη του Καρολίνα κατά την πρώτη επίσκεψη της εκεί το 1919 ο πεθερός “της έδειξε με μια γκριμάτσα απογοήτευσης το παράθυρο από όπου έβλεπε τη θάλασσα για τόσο πολλά χρόνια, όπως αγαπούν όλοι οι Έλληνες. Τώρα η θάλασσα φαινόταν μόνο από ένα στενό διάστημα μεταξύ δυο νεόκτιστων κτηρίων”. Το 1974 το πανέμορφο αυτό παλάτι θα αγοραστεί από το ιταλικό κράτος. Σήμερα βρίσκεται εκεί το Μουσείο έργων τέχνης (Galleria Nazionale d’Arte Antica). Θεωρείται από τα ομορφότερα κτήρια της Τεργέστης. Φωτογραφίες του εσωτερικού του κτηρίου θα παρουσιαστούν σε επόμενη ειδική ανάρτηση.

Το Palazzo Economo στις αρχές του περασμένου αιώνα.

Palazzo Economo

Στις αρχές του 20ου αιώνα ο Ιωάννης θεωρείται ο μεγαλύτερος εργοδότης της Αυστροουγγαρίας δίνοντας δουλειά άμεσα και έμμεσα σε χιλιάδες πολίτες της. Ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ Α’ εντυπωσιάζεται. Ένας Έλληνας, Οθωμανός υπήκοος από την τουρκοκρατούμενη Μακεδονία, ήλθε στην επικράτεια του και μέσα σε λίγα χρόνια δημιούργησε μιαν οικονομική αυτοκρατορία που ήταν υποδειγματική τόσο σε οικονομικό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο. Με καθαρά δική του πρωτοβουλία, πράγμα σπανιότατο, αποφασίζει να του απονείμει έναν τίτλο ευγενείας και μάλιστα τον ανώτερο που μπορεί να πάρει κάποιος που δεν έχει αριστοκρατική καταγωγή. Στην Αυστροουγγαρία υπήρχαν δυο κατηγορίες τίτλων, υψηλής (hoher Adel) και χαμηλής (niederer Adel) ευγένειας και δίδονταν ανεξάρτητα θρησκεύματος. Στους πρώτους ανήκαν οι τίτλοι της βασιλικής οικογένειας και της παλιάς αριστοκρατίας (πρίγκηψ – Prinz και κόμης – Graf) ενώ στους δεύτερους οι υπόλοιποι τίτλοι (βαρώνος – Freiherr von, ιππότης – Ritter von και απλός ευγενής – Edler von και απλά von). Στον Ιωάννη απονεμήθηκε το 1904 ο ανώτερος τίτλος της δεύτερης κατηγορίας δηλ. βαρώνος (Freiherr) ο οποίος ήταν κληρονομικός. Το 1907 προστέθηκε μάλιστα και το προσωνύμιο San Serff από το όνομα του πύργου που είχε η οικογένεια στα σημερινά σύνορα με την Σλοβενία (Castello di San Servolo ή Grad Socerb στα σλοβένικα). Έτσι όλα τα μέλη της οικογένειας Ιωάννου Οικονόμου καθώς και τα παιδιά τους ονομάζονταν στο εξής Freiherr(-in) Economo von San Serff στις γερμανόφωνες περιοχές και Baron(-ess) Economo di San Serff στις ιταλόφωνες περιοχές της αυτοκρατορίας. Σημειωτέον ότι αντίστοιχο τίτλο είχε και ο μεγάλος Γεώργιος Σίνας ο οποίος είχε μεγαλουργήσει στην Αυστροουγγαρία μισόν αιώνα νωρίτερα. Τον τίτλο αυτό κληρονόμησε και ο γιος του Σίμων Σίνας.

Η απόφαση απονομής του τίτλου ευγενείας στον Ιωάννη Οικονόμου και τους νόμιμους απογόνους του από τον αυτοκράτορα Φραγκίσκο Ιωσήφ τον 1ο.

Απόφαση1

Το οικόσημο του βαρώνου Ιωάννη Οικονόμου με το ρητό “Recte et Perseveranter” δηλαδή “Ορθά και Επίμονα”, τον κανόνα που ακολούθησε σε όλη του τη ζωή.

Οικόσημο1

Ο εξοχικός πύργος Σαν Σερφ (Castello di San Servolo, 9ου αιώνα) της οικογένειας Οικονόμου που βρίσκεται σήμερα στα σύνορα Ιταλίας – Σλοβενίας (μεριά Σλοβενίας)

Castello_di_San_Servolo

Ο Ιωάννης Οικονόμου αλλά και ευρύτερα η οικογένεια Οικονόμου δεν έγιναν διάσημοι μόνο για την οικονομική δραστηριότητα που ανέπτυξαν αλλά και για την αξιόλογη κοινωνική και φιλανθρωπική τους δράση. Εκτός από τις διάφορες συνεισφορές σε νοσοκομεία, σχολεία, εκκλησίες και πτωχοκομεία ίδρυσαν και έξι ευαγή ιδρύματα στη Τεργέστη τα οποία είχαν προικοδοτήσει με σταθερά και πάγια ετήσια εισοδήματα. Η διαχείριση των εισοδημάτων τους γινόταν είτε από την Κοινότητα των Ορθόδοξων Ελλήνων Τεργέστης, όταν απευθύνονταν σε άτομα ελληνικής ιθαγένειας ή ορθοδόξου θρησκεύματος, είτε από τη Φιλόπτωχο Αδελφότητα Τεργέστης (Congregazione di Carità di Trieste), όταν απευθύνονταν σε άλλους κατοίκους της πόλης.

Η Ελληνική Κοινότητα Τεργέστης διαχειριζόταν τα εισοδήματα των εξής ιδρυμάτων:

  • “Ίδρυμα Δημητρίου Ανδρέου Οικονόμου – από 1889” (Fondazione Demetrio A. Economo ‘Premi’) που δημιουργήθηκε με την διαθήκη του Δημητρίου για τη βράβευση πονημάτων, έργων ή μεταφράσεων στην ελληνική γλώσσα που απέβλεπαν στη δόξα του ελληνικού έθνους (βλ. Οικονόμειος Μεταφραστικός Αγών)
  • “Ίδρυμα Βαρώνου Ιωάννη Ανδρέου Οικονόμου” που είχε συσταθεί από τον ίδιο για υποτροφίες κατά το ήμισυ απόρων και αριστούχων μαθητών ελληνικής ιθαγένειας και ορθόδοξου θρησκεύματος των ελληνικών σχολείων Τεργέστης και κατά το άλλο ήμισυ φοιτητών πανεπιστημιακών σπουδών που γεννήθηκαν στη Τεργέστη και ήταν ορθοδόξου θρησκεύματος.
  • “Ίδρυμα Πολυξένης χήρας Δημητρίου Οικονόμου, γένους Βερτουμή – από 1909” (Fondazione Polissena ved. Demetrio Economo nata Bertumé) υπέρ απόρων και άξιων ελληνορθοδόξων γυναικών που είχαν χηρέψει.

Η Φιλόπτωχος Αδελφότης Τεργέστης διαχειριζόταν τα εισοδήματα των εξής ιδρυμάτων:

  • “Ίδρυμα Αδελφών Οικονόμου υπέρ των εργατών – από 1888” (Fondazione Fratelli Economo per gli operai) των αδελφών Δημητρίου και βαρώνου Ιωάννου Ανδρέου Οικονόμου για την ενίσχυση αναπήρων εργατών, χηρών εργατών καθώς επίσης για την προικοδότηση μελλόνυμφων κοριτσιών εργατών.

  • “Ίδρυμα Σοφίας Ιωάννου Οικονόμου – από 1898” (Fondazione Sofia G. Economo per uno stipendio scolastico) το οποίο ενισχύει άπορες κοπέλες του Δήμου Τεργέστης που φοιτούν στο Λύκειο Θηλέων Τεργέστης και προετοιμάζονται για ανώτερες σπουδές

  • “Ίδρυμα Βαρώνου Ιωάννη Ανδρέου Οικονόμου – από 1925” (Fondazione Barone Giovanni A. Economo de San Serff per assistere vedove povere, orfani bisognosi e persone decadute nativa di Trieste) συσταθέν από τους βαρώνους Δημήτριο, Λεωνίδα και Κωνσταντίνο στη μνήμη του πατέρα τους για την ενίσχυση χηρών γυναικών με ορφανά και ορφανών και φτωχών γεννημένων στη Τεργέστη.

Το νήμα της ζωής του Ιωάννη Οικονόμου θα κοπεί στη Βιέννη στις 29 Απριλίου 1921 μετά από μια γεμάτη και αξιοζήλευτη πορεία. Μια ιστορία που άρχισε από τον πατέρα του, από το ταπεινό Βαρόσι της Έδεσσας, και έκλεισε με μεγαλοπρέπεια στα παλάτια της Κεντρικής Ευρώπης. Η σκυτάλη πλέον ήταν στα χέρια των παιδιών του.

Ο Βαρώνος Ιωάννης Οικονόμου το 1916, 82 ετών, με τον εγγονό του Ιωάννη – Δημήτριο (Jack)

Baron Ioannis Andrea Economo

 

Συνεχίζεται….

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 13ο)

Οι απόγονοι του Δημητρίου Οικονόμου

– οι γιοι Έκτωρ, Αλέξανδρος, Αριστείδης και Ανδρέας

Ο δευτερότοκος Έκτωρ παντρεύτηκε στις 21 Ιουνίου 1893 στο Παρίσι την Αικατερίνη Νεγρεπόντη (21/12/1869 – 24/5/1926). Η Αικατερίνη ήταν κόρη του Οδυσσέα Νεγρεπόντη και της Σοφίας Ζαρίφη από την Κωνσταντινούπολη. Ο πατέρας της είχε καταγωγή από την Χίο ενώ η μητέρα της ήταν κόρη του μεγάλου Γεωργίου Ζαρίφη και της Ελένης Ζαφειροπούλου, η ένωση των οποίων δημιούργησε την μεγαλύτερη χρηματοοικονομική εταιρεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τους Ρότσιλντ της Μέσης Ανατολής. Θα έχουμε την ευκαιρία να αναφερθούμε εκτενέστερα στην εταιρεία Ζαρίφη/Ζαφειροπούλου (Ζ/Ζ) όταν ασχοληθούμε με τα παιδιά του Ιωάννη Οικονόμου η πρωτότοκη κόρη του οποίου παντρεύτηκε τον Πολύβιο Ζαφειρόπουλο, γόνο της ίδιας οικογένειας.

Δεν κατέστη δυνατόν να εξακριβώσουμε αν ο Έκτορας είχε κάποια επαγγελματική ενασχόληση συναφή με τις επιχειρήσεις του πατέρα του. Το ίδιο ισχύει και για τα άλλα αδέλφια. Το πιθανότερο είναι ότι απολάμβαναν υψηλά εισοδήματα κληρονομώντας τις συμμετοχές του πατέρα τους στις κοινές εταιρείες με τον αδελφό του Ιωάννη. Η μόνη ένδειξη οικονομικής φύσεως που βρήκαμε αφορά μια δημοσίευση γαλλικού χρηματιστηριακού περιοδικού (1906) η οποία, με την ευκαιρία της ίδρυσης της Εμπορικής Τράπεζας της Ρουμανίας από την Banque de l’Union Parisienne και την Wiener Bankverein, αναφέρει ότι “εξασφάλισαν την στήριξη τραπεζιτών και βιομηχάνων της Ρουμανίας, κατά κύριο λόγο του κ. Έκτορα Οικονόμου”. Γνωρίζουμε ότι τουλάχιστον από το 1908 ο Έκτωρ είχε εγκατασταθεί με την οικογένεια του στο αριστοκρατικό και πανάκριβο 16ο διαμέρισμα του Παρισιού. Έμενε σε ένα εξαιρετικό παλατάκι (hôtel particulier) στη διεύθυνση rue de la Faisanderie 82. Στο παλατάκι αυτό θα πεθάνει το 1924, δυο χρόνια πριν από την σύζυγο του (1926). Προφανώς οι κληρονόμοι πούλησαν το ακίνητο στη θέση του οποίου κτίστηκε στον μεσοπόλεμο η τεράστια πολυκατοικία που βλέπουμε σήμερα.

82, Rue de la Faisanderie, Paris XVI. Στο μέρος αυτό υπήρχε το μέγαρο του Έκτορα Οικονόμου, στο 16ο διαμέρισμα του Παρισιού. Σήμερα υψώνεται μια τεράστια πολυκατοικία. 

rue de la faisanderie

Ο οικογενειακός τάφος του Έκτορα Οικονόμου στο παλιό κοιμητήριο  Boulogne-sur-Seine, Val de Seine. 

Ταφος Νεγρεπόντη Οικονόμου

Οι κοσμικές στήλες των γαλλικών εφημερίδων των αρχών του περασμένου αιώνα κάνουν συχνά αναφορά στο ζεύγος Έκτορα Οικονόμου και ειδικότερα σε αγορές έργων τέχνης με τις οποίες πλούτιζαν τη μεγάλη συλλογή τους. Άξια μνείας είναι ίσως η μεγάλη προσφορά (δυο γεμάτα σαλόνια!) έργων τέχνης που έκανε ο Έκτορας στον Ερυθρό Σταυρό στις 4 Μαΐου 1913, η πώληση των οποίων θα κάλυπτε τις μεγάλες ανάγκες της οργάνωσης “σ’ αυτές τις περίπλοκες ευρωπαϊκές ώρες” εννοώντας μάλλον τους βαλκανικούς πολέμους.

Ο Έκτωρ και η Αικατερίνη θα αποκτήσουν δυο παιδιά, τον Ιωάννη (1894) και την Σόνια (1895). Ο Ιωάννης (Johnny) θα πεθάνει το 1928 νεότατος, 34 ετών, στη Λωζάννη χωρίς να παντρευτεί. Το μόνο που γνωρίζουμε γι’ αυτόν είναι ότι το 1916, σε ηλικία δηλαδή 22 ετών, φαίρεται καταχωρημένος σαν Ρουμάνος φοιτητής στην Πρακτική Σχολή Ανωτάτων Σπουδών (École pratique des hautes études) του Παρισιού, στο τμήμα ιστορικών και φιλολογικών σπουδών, με διεύθυνση κατοικίας αυτή του πατέρα του. Η Σόνια πέθανε και αυτή πολύ νέα, το 1934, σε ηλικία 39 ετών. Παντρεύτηκε τον Ρουμάνο στρατιωτικό Alexandru Riosanu (1892 – 30/8/1941) ο οποίος μετά την αποστρατεία του, το 1938, χρημάτισε υφυπουργός εσωτερικών και ασφάλειας στη κυβέρνηση Αντονέσκου λίγο πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Επί υπουργίας του εξολοθρεύτηκε η φασιστική οργάνωση των λεγεωνάριων της Σιδηράς Φρουράς, μετά την ένοπλη εξέγερση της και τις πολιτικές δολοφονίες που συντάραξαν τη χώρα τέλη του 1940 με αρχές του 1941. Θα είναι όμως αυτός που θα επιβάλει τον Ιούλιο του 1941 το λευκό περιβραχιόνιο με το μαύρο άστρο του Δαυίδ στους Εβραίους της περιοχής Bucovina της Ρουμανίας. Η Σόνια και ο Αλέξανδρος απέκτησαν τρία παιδιά: την Ιωάννα, η οποία γεννήθηκε το 1927 και σκοτώθηκε σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα το 1967 στο Βουκουρέστι – στην ηλικία της μητέρας της -, την Αικατερίνη που είδε το φως το 1928 και έγινε διδάκτορας γερμανικής φιλολογίας στην ίδια πόλη και τον Αλέξανδρο ο οποίος γεννήθηκε το 1931 και φέρεται ότι εγκαταστάθηκε στο Παρίσι. Τα δυο κορίτσια δεν παντρεύτηκαν και δεν άφησαν απογόνους. Τα ίχνη του Αλεξάνδρου φαίνεται ότι έχουν χαθεί. Μετά την κατάρρευση του κομμουνιστικού καθεστώτος κάνει την εμφάνιση του στη Ρουμανία κάποιος μηχανικός και παραγωγός κινηματογράφου με το όνομα Αλέξανδρος Έκτωρ Ριοσάνου ο οποίος φαίνεται ότι ανακτά την περιουσία της οικογένειας και γίνεται ευεργέτης της πόλης από όπου κατάγονταν οι Ριοσάνου. Το όνομα Αλέξανδρος Έκτωρ παραπέμπει σαφώς στην οικογένεια της Σόνιας και ιδιαίτερα στον πατέρα της. Κατέστη αδύνατο όμως να γίνει κάποια διασταύρωση της πληροφορίας αυτής.

Τι απέγινε όμως η μεγάλη συλλογή έργων τέχνης του Έκτορα Οικονόμου; Φαίνεται ότι πουλήθηκε από τους κληρονόμους του μετά τον θάνατο του. Κομμάτια της συλλογής του κοσμούν σήμερα πολλά μουσεία και ιδιωτικές συλλογές, δείγματα των οποίων παρουσιάζουμε πιο κάτω.

Γοτθική πανοπλία ιππότη: από τον κόμη D’Arlingourt, στη συλλογή του κόμη Έκτορα Οικονόμου, κατόπιν στον μεγιστάνα του αμερικανικού τύπου William Hearst, και τελικά, μέσω του οίκου Christie’s του Λονδίνου, σε ιδιωτική συλλογή στη Γερμανία.

Γοτθική πανοπλία

Η Παρθένος και το Παιδί: από τη συλλογή του κόμη Έκτορα Οικονόμου στους Αμερικανούς συλλέκτες George and Florence Blumenthal και από αυτούς στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης (MET). Φωτογραφία και κείμενο από το ΜΕΤ.

Παρθένος

Tapisserie του 1350 με οικοσήματα του κόμη του Μπωφόρ και της Τουρέννης : ένα σπάνιο κομμάτι της συλλογής Έκτορα Οικονόμου το οποίο βρίσκεται σήμερα στο Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης. Η συλλογή των μεσαιωνικών υφαντών βρέθηκε αρχικά στη κατοχή του Στέφανου Βλαστού, εξάδελφου του Έκτορα από τη μεριά της μητέρας του.

Τapestries, ca. 1350–1375, woven for Guillaume Rogier (d. 1396), Count of Beaufort and of Turenne and husband of Eleonore de Comminges. The tapestries have heraldic animals of Beaufort, Turenne, and Comminges. The tapestries were in the collection of Hector Economos and apparently passed to Stephen Vlasto of Buenos Aires and Paris, a relative of Hector Economos, and one of them is now in the Metropolitan Museum of Art.

Heraldic animals

Για τους τρεις αδελφούς του Έκτορα, τον Αλέξανδρο, τον Αριστείδη και τον Ανδρέα ανευρέθηκαν ελάχιστα στοιχεία. Ο Αλέξανδρος Οικονόμου παντρεύτηκε, σύμφωνα με τον Ευστάθιο Στουγιαννάκη, κάποια Λόλα Γλάζερ η οποία πρέπει να πέθανε αρκετά χρόνια πριν από αυτόν. Εντελώς αναπάντεχα βρήκαμε το όνομα του σε μια δημοσίευση της θεσσαλονικιώτικης εφημερίδας Journal de Salonique στο φύλο της 7ης Ιουλίου 1907. Η εφημερίδα αναφέρει ότι την προηγούμενη μέρα, 6 Ιουλίου, είχε γίνει η τελετή απονομής των διπλωμάτων στους μαθητές του Ελληνικού Γυμνασίου που αποφοιτούσαν. Διαβάζουμε ότι την τελετή παρακολούθησαν ο διευθυντής δημόσιας εκπαίδευσης Αμπντουλάχ μπέης, ο πολιτικός και ο στρατιωτικός διοικητής της πόλης, ο μητροπολίτης Αλέξανδρος, ο πρόξενος Κορομηλάς κ.α. Πρώτος μίλησε ο κ. Κοντογιάννης, διευθυντής του Γυμνασίου, ο οποίος εξήρε το έργο του καθηγητή Ι. Ιωαννίδη. Ακολούθως μίλησαν “στα τουρκικά ο κ. Λυραχίδης, στα γαλλικά ο κ. Αλέξανδρος Οικονόμου και στα ελληνικά ο κ. Μαρκόπουλος”. Περίπτωση συνωνυμίας του Αλέξανδρου Οικονόμου είναι απίθανη γιατί το όνομα του γράφεται όπως ακριβώς είχαν εγγραφεί στη Γαλλία οι Οικονόμου δηλ. με το επώνυμο Economos και όχι Economo ή Economou. Είναι άγνωστη η ιδιότητα κάτω από την οποία κλήθηκε να παραστεί και να πάρει τον λόγο. Πιθανότερο είναι να εκπροσωπούσε την οικογένεια Οικονόμου, με την ιδιότητα των οικονομικών χορηγών του σχολείου. Είναι άγνωστο πότε απεβίωσε. Το 1932, χρονιά της έκδοσης της ιστορίας του Στουγιαννάκη, ήταν ακόμη εν ζωή.

Για τον Αριστείδη Οικονόμου γνωρίζουμε ακόμη λιγότερα. Εκτός από την παρουσία του στα κοσμικά γεγονότα της οικογένειας στο Παρίσι, όπως γάμοι και δεξιώσεις, δεν υπάρχει καμιά αναφορά στις ασχολίες του. Δυο δημοσιεύσεις μόνο ανευρέθηκαν με το όνομα του. Η μια στην παρισινή εφημερίδα Radical στο φύλο της 19ης Ιουνίου 1912 και αφορά στο ταξίδι του με το αερόστατο Sonia από το Παρίσι στο Asparn, 20 περίπου μίλια βόρεια της Βιέννης. Ένα μήνα αργότερα έκανε την ίδια διαδρομή και ο πρώτος ξάδελφος του Κωνσταντίνος Οικονόμου. ´Όπως θα δούμε στη συνέχεια ο τελευταίος είχε αδυναμία στον αεραθλητισμό και δεν ήταν η πρώτη φορά που έκαμνε αυτή τη διαδρομή. Πάντα χρησιμοποιούσε το αερόστατο Σόνια που πρέπει να ήταν δικό του. Η δεύτερη δημοσίευση στον γαλλικό τύπο αφορά στο θάνατο του στις 9 Ιουλίου 1925 που “έλαβε χώρα στο σπίτι του στο Παρίσι”. Σημειωτέον ότι ζούσε στην ακριβότερη – ακόμη και σήμερα – λεωφόρο του Παρισιού (τότε Avenue Bois-de-Boulogne, σήμερα Avenue Foche) στο πρώτο κτήριο της λεωφόρου απέναντι από την Αψίδα του Θριάμβου (αριθμός 1bis). Σε δημοσίευμα του 1908 μαθαίνουμε ότι είχε κατοικία και στην Αυστρία που όμως δεν κατέστη δυνατόν να εντοπιστεί.

Ο Αριστείδης Οικονόμου

Economo von San Serff, Aristide Graf

Ο τέταρτος γιος του Δημητρίου, ο Ανδρέας Οικονόμου, φαίνεται ότι πέρασε την ζωή του χωρίς να αφήσει ίχνη. Το μόνο δημοσίευμα εποχής που τον αναφέρει προέρχεται από την παρισινή Figaro της 7ης Μαΐου 1928 σχετικά με τον γάμο της ανηψιάς του, Marie-Georgette Soutzo, “κόρης του πρίγκηπα Σούτσου και της κυρίας Πωλ Μοράν, γένους Χρυσοβελόνη, με τον πρίγκηπα Ερρίκο ντε Μπρόϊγ (Eric de Broglie), υιού του πρίγκηπα Albert de Broglie και της πριγκήπισσας, γένους d’Harcourt. Μάρτυρες για την νύφη ήταν η Αυτού Εξοχότης ο κ. Διαμάντης, πρέσβης της Ρουμανίας, και ο κόμης Ανδρέας Οικονόμου, θείος της. Για τον γαμπρό ο δούκας de Broglie, ξάδελφος του και ο μαρκήσιος d’Harcourt, θείος του”.

Οι κόρες Κοραλία και Ερμιόνη

H Κοραλία ήταν η δεύτερη κόρη του Δημητρίου Οικονόμου. Γεννήθηκε την 1η Ιανουαρίου 1864 και πέθανε στις 27 Δεκεμβρίου 1947 στην ίδια πόλη, την Τεργέστη. Παντρεύτηκε 17 χρονών, στις 10 Δεκεμβρίου 1881, τον Παρασκευά Σεκιάρη, τέταρτο παιδί μιας παλιάς χιώτικης οικογένειας. Η οικογένεια Σεκιάρη (Sechiari) φαίνεται ότι καταγόταν από την Μόδενα της Ιταλίας εγκαταστημένη στη Χίο από τις αρχές του 17ου αιώνα. Με τον καιρό κλάδοι της βρίσκονται σε Σμύρνη και Κωνσταντινούπολη ενώ στον 19ο αιώνα εξαπλώνονται σε Μασσαλία, Παρίσι, Λονδίνο και Ρουμανία ασχολούμενοι με το εμπόριο και τις χρηματοοικονομικές συναλλαγές, την κλασική δηλ. απασχόληση των Ελλήνων της διασποράς. Στη Μασσαλία άλλωστε γεννήθηκε και ο Παρασκευάς, πόλη όπου έζησαν και πέθαναν οι γονείς του Θεόδωρος και Μαρία, γένους Ροδοκανάκη. Για την ακρίβεια, από τους παππούδες του ο Παρασκευάς είχε ρίζες σε τέσσερις μεγάλες χιώτικες οικογένειες: του Σεκιάρη, του Ράλλη, του Ροδοκανάκη και του Μαυρογορδάτου. Η Κοραλία και ο Παρασκευάς θα αποκτήσουν μια κόρη, την Μαρία που γεννήθηκε στις 20 Σεπτεμβρίου του 1883 στη Τεργέστη. Για ένα διάστημα θα ζήσουν και στη Ρουμανία όπου φαίνεται ότι η οικογένεια είχε κτήματα. Θα εγκαταλείψουν όμως την Ρουμανία πουλώντας τις εκεί ιδιοκτησίες με την εμφάνιση των πρώτων νεφών στη συζυγική τους ζωή. Το διαζύγιο θα επέλθει το 1905 και ο Παρασκευάς θα παντρευτεί σε δεύτερο γάμο στο Παρίσι στις 9 Ιουλίου 1906 την Μαρία Ματίλδη Λουμπρόζο (Marie Mathilde Lumbroso) με την οποία θα αποκτήσει μια δεύτερη κόρη, την Ιουλιέτα. Η Κοραλία θα επιστρέψει με την κόρη της στη Τεργέστη και θα παντρευτεί και αυτή σε δεύτερο γάμο τον κόμη Τζιοβάννι Μπαττίστα Σορδίνα ( Giovanni Battista Sordina) με τον οποίο δεν θα κάνει άλλα παιδιά. O Τζιοβάννι Μπαττίστα ήταν αδελφός του Φραντσέσκο, του προστάτη με τον Αμβρόσιο Ράλλη του Τζέϊμς Τζόϋς, όταν ο τελευταίος ζούσε στην Τεργέστη. Λέγεται ότι ο Φραντσέσκο και ο Ράλλης ήταν αυτοί που λάβανε τα πρώτα δυο αντίτυπα του Οδυσσέα του Τζόϋς. Η μόνη πληροφορία που βρήκαμε για τον Τζιοβάννι Μπαττίστα Σορδίνα αφορά την δεκαετία του 1920 κατά την οποία ήταν αντιπρόεδρος του Ιππικού Συλλόγου Τεργέστης με πρόεδρο τον Λεωνίδα Οικονόμου, πρώτο ξάδελφο της Κοραλίας.

Πορτραίτο του Giovanni Battista Sordina από τον ζωγράφο Arturo Rietti (1903)

Giovanni Battista Sordina by Arturo Rietti 1903

Η κόρη τους Μαρία, “μια έξυπνη, λεπτεπίλεπτη, καλλιεργημένη, απολυταρχική και πολύγλωσση δεσποινίς” θα παντρευτεί τον άνθρωπο με το επώνυμο “σιδηρόδρομο”: τον Frederick von Helmreichen zu Brunfeld. Ο Φρεντερίκ, καταγόμενος από το Σαλτσβούργο, ήταν πλοίαρχος της αυστριακής φρεγάτας Sibenico και έλαβε μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Με την λήξη του πολέμου όμως η Αυστρία έχασε τα λιμάνια στης στη Μεσόγειο και έτσι ο Φρεντερίκ έμεινε χωρίς δουλειά. Η Μαρία και ο Φρεντερίκ θα αποκτήσουν το 1911 μια κόρη στην οποία θα δώσουν τα ονόματα τους βαπτίζοντας την Μαρία – Φρειδερίκη (Marie-Frédérique ‘Mädi’). Η Μαρία θα πεθάνει 94 χρονών, το 1978, ο Φρεντερίκ το 1945 και η κόρη τους Μαρία Φρειδερίκη – μάλλον ανύπαντρη και χωρίς απογόνους – το 1999.

Σφραγίδα και υπογραφή του Φρεντερίκ (Helmreichen) όταν ήταν πλοίαρχος της φρεγάτας Sibenico.

Υπογραφή Σεμπένικο

Για την τρίτη και τελευταία κόρη του Δημητρίου, την Ερμιόνη, δεν υπάρχει κανένα στοιχείο. Υποθέτουμε ότι απεβίωσε σε σχετικά μικρή ηλικία.

Το οικογενειακό δέντρο του Έκτορα και της Κοραλίας Οικονόμου

Δέντρο

 

Συμπερασματικά, οι μόνοι απόγονοι του Δημητρίου Οικονόμου που υπάρχουν είναι τα τρισέγγονα της κόρης του Καλλιρόης Οικονόμου – Χρυσοβελόνη.

Συνεχίζεται….

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 12ο)

Οι απόγονοι της Καλλιρόης Οικονόμου

Ο Δημητρός, ο μεγαλύτερος αδελφός, έπεισε τον πεθερό μου να μετακομίσει την οικογένεια του στην ευημερούσα Τεργέστη που παρείχε περισσότερες ευκαιρίες στο δημιουργικό του ταλέντο από ότι οι περιοχές της Ρουμανίας” θα γράψει η νύφη του Ιωάννη, Καρολίνα τσου Σόνμπεργκ-Χάρτενσταϊν (princess Karoline von Schönburg-Hartenstein (1892-1986). Πράγματι το 1877 ο Ιωάννης με την σύζυγο του Ελένη και τα τέσσερα πρώτα παιδιά τους θα εγκατασταθούν στη Τεργέστη. Τα δυο τελευταία παιδιά θα γεννηθούν εκεί. Η μετακόμιση όμως δεν πρέπει να ήταν ανεξάρτητη και από την κατάσταση της υγείας του Δημητρού. Με τον θάνατο του τελευταίου ο Ιωάννης θα αναλάβει τα ηνία των οικογενειακών επιχειρήσεων. Πριν όμως αναφερθούμε στη πορεία του Ιωάννη ας αναζητήσουμε τις τύχες των παιδιών του Δημητρού.

Η πρωτότοκη Καλλιρόη θα παντρευτεί τον Μάιο του 1878 στο Παρίσι τον Νικόλαο Χρυσοβελόνη (1838-1913), έναν τραπεζίτη από το Γαλάτσι. Αυτή ήταν 21 ετών και αυτός 40. Δεν αποκλείεται στον γάμο αυτό να έπαιξε κάποιο ρόλο και ο Ιωάννης Οικονόμου ο οποίος, ζώντας για πολλά χρόνια στη Βραΐλα, γνώριζε αρκετά καλά τις ελληνικές οικογένειες της Μολδοβλαχίας. Η οικογένεια Χρυσοβελόνη είχε καταγωγή από την Χίο, όπως πολλές από τις σημαντικότερες οικογένειες της ελληνικής διασποράς της εποχής εκείνης. Ο Νικόλαος ήταν γιος του Ζαννή Εμμανουήλ Χρυσοβελόνη (1805 – 1895) και της Χρησηίδας Λασκαράκη. Ήταν αυτός ουσιαστικά που έστησε την πρώτη τράπεζα στο Γαλάτσι. Ας ακούσουμε όμως την ενδιαφέρουσα οικογενειακή εξιστόρηση του 75αρη σήμερα Γιάννη Χρυσοβελόνη, δισέγγονου της Καλλιρόης Οικονόμου, σε μια συνέντευξη που είχε δώσει πριν από λίγα χρόνια. “Η μικρή επιχείρηση είχε ξεκινήσει από τον προ-προπάππο μου, τον Ζαννή Μ. Χρυσοβελόνη, αρχικά από τη Χίο, ο οποίος ήταν καλός έμπορος. Έπαιρνε σιτάρι, καλαμπόκι, ξυλεία από τη Ρουμανία και την πωλούσε στις αγορές της Μαύρης Θάλασσας και ειδικά στην Κωνσταντινούπολη. Βλέποντας ότι οι δουλειές πήγαιναν καλά, άνοιξε στο Γαλάτσι το 1848 μια μικρή επιχείρηση, την οποίο ονόμασε ‘Chrissoveloni Fils-Maison d’Exportation et de Banque’. Ο γιος του Ζαννή, ο Νικόλαος, ο προπάππος μου, ένα καλό οικονομικό μυαλό, παρατήρησε καλύτερα τον κόσμο και συνειδητοποίησε ότι δεν έπρεπε απλά να πουλά πρώτες ύλες στις γύρω αγορές. Έπρεπε να αρχίσει να παράγει για την τοπική οικονομία. Έτσι έστησε την τράπεζα. Και ήταν πραγματικά οραματιστής, γιατί τότε τα κέρδη ήταν εκπληκτικά! Εάν στην αρχή η τράπεζα ξεκίνησε με κεφάλαιο 100 εκατομμυρίων λέϊ, έφτασε τα 250 εκατομμύρια σε λίγα χρόνια”. Επρόκειτο για τον Νικόλαο Χρυσοβελόνη, τον σύζυγο της Καλλιρόης. Η τράπεζα Χρυσοβελόνη υπό την διεύθυνση του έγινε η μεγαλύτερη τράπεζα της Ρουμανίας, χώρας που δημιουργήθηκε την χρονιά του γάμου τους, το 1878, με την Συνθήκη του Βερολίνου. Το 1879 θα αγοράσει από τον Μαυροκορδάτο δυο μεγάλες εκτάσεις, μια στο Γκιντιζένι (Ghidigeni) 11.000 στρέμματα, στις όχθες του ποταμού Μπάρλαντ, και την δεύτερη και μεγαλύτερη στο Τσιοράστι (Ciorăşti) με όλα τα κτίσματα τους. Στα μισά στρέμματα καλλιεργούνται δημητριακά και αμπέλια, ενώ τα υπόλοιπα είναι βοσκοτόπια και δάση. Στο Γκιντιζένι θα κτίσει μια επιβλητική έπαυλη, οικογενειακή κρύπτη με μάρμαρα που θα φέρει από την Ελλάδα, μοναδικό σε ολόκληρη τη Ρουμανία σκεπαστό γήπεδο τένις, αίθουσα μπόουλινγκ, πισίνες, υποστατικά, δρομίσκους και διαδρόμους περιπάτου και θαυμάσιο κήπο. Στο διπλανό χωριό θα κτίσει εκκλησία και σχολείο που λειτουργούν ακόμη και σήμερα.

Η κατοικία Νικολάου και Καλλιρόης στο Γκιντιζένι και η οικογενειακή κρύπτη

Guidigeni mansion

Χρυσοβελονη κρύπτη

Σύζυγος (Νικόλαος), γιος (Ζαννής), εγγονός (Νίκι) και δισέγγονο (Γιάννης) της Καλλιρόης Οικονόμου – Χρυσοβελόνη

Screenshot from 2018-02-05 11-11-48

Ο Νικόλαος και η Καλλιρόη θα αποκτήσουν τρία παιδιά: τον Ζαννή (1881-1926), τον Δημήτριο (1883 – 1950) και την Ελένη (1885 – 1975). Ο δευτερότοκος Δημήτρης (Μήτρος) δεν ασχολήθηκε με την τράπεζα. Λιγότερο επιμελής από τα άλλα αδέλφια του, ήταν λάτρης της μουσικής και πιστός θαμώνας του φεστιβάλ μουσικής του Σάλτσμπουργκ. Πέθανε πάμπτωχος και άτεκνος το 1950 υπό το κομμουνιστικό καθεστώς της Ρουμανίας. Η τριτότοκη Ελένη παντρεύτηκε στο Βουκουρέστι (4/6/1903) σε πρώτο γάμο τον στρατιωτικό και πρίγκηπα Δημήτριο Σούτσο (8/4/1871 – 12/1943) γιο του Κωνσταντίνου Σούτσου και της Ναταλίας Μαυρογένη. Η Ελένη είχε λαμπρή μόρφωση, γνώριζε επτά γλώσσες και λάτρευε την λογοτεχνία. Επί πλέον είχε μια τεράστια προίκα. Ο Δημήτριος Σούτσος υπηρέτησε σαν στρατιωτικός ακόλουθος στη ρουμανική πρεσβεία του Παρισιού όπου είχε εγκατασταθεί με την σύζυγο του. Απόκτησαν μια κόρη, την Μαρία Ζωρζέτα Σούτσου (10/2/1905 – 7/4/1932) η οποία παντρεύτηκε το 1928 στο Παρίσι τον πρίγκηπα Ερρίκο ντε Μπρόϊγ (prince Amedée Marie Eric de Broglie), μακρινό εγγονό του Βίκτορα ντε Μπρόϊγ, συμβούλου και διπλωμάτη του Ναπολέοντα Βοναπάρτη. Ο γάμος μεταξύ του στρατιωτικού Σούτσου και της διανοούμενης γυναίκας του δεν κράτησε πολύ. Από το 1915 η Ελένη εγκαταστάθηκε μόνη της στο πολυτελέστατο ξενοδοχείο Ριτς του Παρισιού και έγινε αστέρας της περίφημης Belle Epoque κάνοντας παρέα με άτομα όπως ο Ζαν Κοκτώ, ο Μαρσέλ Προυστ, ο Πωλ Μοράν, η Κοκό Σανέλ κλπ. Θεωρείται η μούσα του Προυστ και ο τελευταίος έρωτας του για την οποία έγραψε στο έργο του “Pastiches et Mélanges” ότι “έμοιαζε με την θεά Αθηνά…Η χάρη της με είχε αλυσοδέσει και δεν κουνιόμουν από το δωμάτιο μου στις Βερσαλλίες παρά μόνο για να πάω να τη δω”. Η Ελένη θα πάρει το διαζύγιο της από τον Δημήτριο Σούτσο το 1923. Θα παντρευτεί το 1927 τον λογοτέχνη, και προσωπικό φίλο του Προυστ, Πωλ Μοράν (Paul Morand). Στις 3 Ιανουαρίου θα γίνει ο πολιτικός γάμος στο δημαρχείο του 7ου διαμερίσματος του Παρισιού με μάρτυρες τον αδελφό της Δημήτριο και την σύζυγο του Ζαννή, Σύβιλλα Χρυσοβελόνη. Ο θρησκευτικός γάμος θα γίνει την επομένη, 4 Ιανουαρίου, στον ελληνορθόδοξο ναό του Παρισιού. Ο Μοράν θα ονομαστεί στη διάρκεια του Β’ ΠΠ πρέσβης του καθεστώτος Βισύ στο Βουκουρέστι. Μετά τον πόλεμο θα εγκατασταθούν στη Βεύη της Ελβετίας και θα συνάψουν φιλικές σχέσεις με την οικογένεια του Τσάρλυ Τσάπλιν. Ο Μοράν θα διαβεί το 1968 την πόρτα της Γαλλικής Ακαδημίας μετά την άρση του δεκαετούς βέτο από τον στρατηγό Ντε Γκωλ. Η Ελένη θα αποκτήσει έναν εγγονό από την κόρη της Μαρία Ζωρζέτα, τον πρίγκηπα Ζαν Αλμπέρ ντε Μπρόϊγ (Prince Jean Albert Victor Constantin de Broglie, 29/3/1929 – 1973) ο οποίος δεν είχε απογόνους.

Πριγκίπισσα Ελένη Σούτσου – Χρυσοβελόνη

Helene Chryssoveloni - Soutsou

Ελένη και Πωλ Μοράν την δεκαετία του 1960

Screenshot from 2018-01-21 08-58-22

Ο πρωτότοκος Ζαννής ήταν αυτός που ανέλαβε σε ηλικία 32 ετών την τράπεζα μετά τον θάνατο του πατέρα του, αγοράζοντας τα μερίδια των αδελφών του. Ο Γιάννης Χρυσοβελόνης θα αναφέρει: “Ο παππούς μου ο Ζαννής ο οποίος αργότερα θα γίνει μοναδικός ιδιοκτήτης της τράπεζας, εκπαιδευμένος στη Γαλλία, ήταν κατά τη γνώμη μου μια μεγαλοφυΐα. Ήταν της γνώμης ότι το πιο σημαντικό πράγμα σε μια επιχείρηση είναι η ανθρώπινη παραγωγικότητα. Η πρώτη προτεραιότητα ήταν να έχουμε μια τράπεζα σε ένα εκπληκτικό κτίριο. Έτσι έφερε μάρμαρα από την Carrara της Ιταλίας ενώ τα ταβάνια ζωγραφίστηκαν σε αναγεννησιακό στυλ. Στη συνέχεια σκέφτηκε ότι για να αισθάνονται καλά οι εργαζόμενοι και να είναι πιστοί στην εταιρεία δεν ήταν αρκετό μόνο το ωραίο κτήριο αλλά έπρεπε να τους προσφέρει κίνητρα. Η τράπεζα είχε τη δική της καφετέρια για το προσωπικό και ένα γυμναστήριο όπου οι υπάλληλοι μπορούσαν να αθλούνται”. Έκτισε ακόμη και κατοικίες για να μένουν οι εργαζόμενοί του σε άνετους χώρους. Ο Ζαννής ήταν εξαιρετικά καινοτόμος και στον τρόπο οργάνωσης της τραπεζικής δουλειάς. “Δημιούργησε ένα σύστημα σωληνώσεων με πεπιεσμένο αέρα (πνευματικό ταχυδρομείο) που τον βοηθούσε να επικοινωνεί και να εργάζεται χωρίς να μετακινείται από το γραφείο. Όλα τα έγγραφα που έπρεπε να υπογράψει, τα έβαζαν σε κύλινδρο, πατούσαν ένα κουμπί και με την πίεση του αέρα τα έστελναν για έγκριση και υπογραφή. Δεν υπήρχε χρόνος για χάσιμο! Κάτω από την διεύθυνση του, δημιουργήθηκαν υποκαταστήματα σε Παρίσι, Βιέννη, Νέα Υόρκη και Κωνσταντινούπολη. Ήταν παντού”.

Η γενεαλογική γραμμή της Καλλιρόης Οικονόμου – Χρυσοβελόνη

Καλλιρόη και κάτω1

Σύβιλλα Γιουέλ, νύφη της Καλλιρόης Οικονόμου – Χρυσοβελόνη

627x0 (1)

Ο Ζαννής θα παντρευτεί την Σύβιλλα Γιούελ (Sybille Youell), μια από τις τέσσερις κόρες του Εγγλέζου Έντουαρτ Γιούελ που είχε μια εταιρεία εισαγωγών στο Γαλάτσι, την “Watson & Youell”. Τον καιρό του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου ο Ζαννής, εκτός από την σπουδαία προσφορά σε μεγάλο αριθμό ασθενοφόρων, έκτισε δίπλα στην έπαυλη νοσοκομείο για τον συμμαχικό στρατό το οποίο διέθετε 200 κρεβάτια. Ο ίδιος θα βοηθήσει σαν οδηγός ασθενοφόρου ενώ η γυναίκα του με τη βασίλισσα Μαίρη θα υπηρετήσουν στο νοσοκομείο σαν νοσοκόμες. Του Ζαννή του έκανε τόσο μεγάλη εντύπωση η αυταπάρνηση της βασίλισσας που θα της δωρίσει μετά τη λήξη του πολέμου ένα κτήμα δίπλα στη Μαύρη Θάλασσα, το Μπάλτσικ (Balchik), όπου η βασίλισσα θα κτίσει έναν, επισκέψιμο σήμερα, πύργο. Μετά τον Α’ ΠΠ ο Ζαννής θα αγοράσει τον πύργο Μενουλ (Mesnuls) κοντά στο Παρίσι. Ο πύργος θα μείνει στην ιστορία για τις μεγάλες χοροεσπερίδες που οργάνωνε με πολιτικούς, αριστοκράτες και διανοούμενους.

Το Μενούλ (Chateau des Mesnuls) όπως είνα σήμερα, εμπρόσθια και οπίσθια όψη. To 1987 οι κληρονόμοι το πούλησαν στην εταιρεία Τόμσον (Thomson) και σήμερα ανήκει στο γκρουπ Ταλές (Thales).

chateau-des-mesnuls-78_c

Les Mesnuls

Ο Ζαννής και η Σύβιλλα θα αποκτήσουν έναν γιο τον Ίωνα-Νικόλαο (1909-1972) ο οποίος είναι γνωστός σαν Nicky. Πρόκειται για τον πατέρα του Γιάννη Χρυσοβελόνη που αφηγείται την οικογενειακή ιστορία. Ο Nicky είναι 17 ετών το 1926 όταν πεθαίνει ο πατέρας του. Την διεύθυνση της Τράπεζας θα αναλάβουν προσωρινά η μητέρα του Σύβιλλα με τον πρίγκηπα Δημήτριο Γκίκα μέχρι το 1932 όταν επιστρέφει ο Nicky από την Οξφόρδη όπου σπούδαζε. Είναι η περίοδος του παγκόσμιου χρηματιστηριακού κραχ με το γνωστό bankrun και η οικογένεια ξεπουλά τα περισσότερα περιουσιακά της στοιχεία για να καλύψει τις αποσύρσεις χρημάτων από τους καταθέτες. Η κάλυψη των καταθέσεων φτάνει στο εξαιρετικό ύψος του 95%. Το 1937 είναι ουσιαστικά η μόνη όρθια μεγάλη τράπεζα της Ρουμανίας μετά την κρίση.

Ο Nicky θα παντρευτεί τον Ιούνιο του 1941 την Ζωρζέτα Λέϊκμαν, ανηψιά του Άγγλου αξιωματικού Στέφεν Λέϊκμαν που είχε εισαγάγει τις στολές χρώματος χακί στην Αγγλία. Θα αποκτήσουν τέσσερα παιδιά: την πρωτότοκη Σύβιλλα (15/6/1942), τον Γιάννη (15/11/1943), την Ελένη (30/5/1946) και την Ειρήνη.

Ο Νίκι με την σύζυγο του Ζωρζέτα και τα τρία πρώτα παιδιά τους, την Σύβιλλα, τον Γιάννη και την Ειρήνη

627x0 (2)

Μετά τον πόλεμο και την επιβολή κομμουνιστικού καθεστώτος από τον σοβιετικό στρατό η οικογένεια χάνει τα πάντα. Ο Nicky συλλαμβάνεται τρεις φορές και φυλακίζεται με την κατηγορία του κατασκόπου. Την δεύτερη φορά βασανίζεται για περισσότερο από 300 μέρες στα κελιά της Σεκουριτάτε αλλά το μόνο που “ανακαλύπτουν” οι βασανιστές είναι οι πολλές διεθνείς γνωριμίες που είχε λόγω οικογένειας και τραπεζικού επαγγέλματος. Φυλακίζεται κατόπιν για δυο χρόνια. Μετά την απόλυση του από τη φυλακή δουλεύουν αυτός και η γυναίκα του σαν τοπογράφοι για την δημιουργία των κρατικών κτημάτων από τις ιδιωτικές εκτάσεις που είχαν εθνικοποιηθεί.

Ο Νίκι σαν τοπογράφος στη Ρουμανία

Nicholas Chrissoveloni father of Jean engineer topometru in Dobolii (Covasna), after it had been confiscated bank, house, property

Το 1960 με παρέμβαση της θείας του Ελένης Μοράν από το Παρίσι, η κυβέρνηση Καραμανλή κατορθώνει να τους βγάλει από την Ρουμανία. Σήμερα ο δευτερότοκος Γιάννης βρίσκεται πάλι στη Ρουμανία προσπαθώντας να ανακτήσει την καταπατημένη περιουσία του μέσω του προγράμματος επιστροφής των περιουσιών στους παλιούς ιδιοκτήτες μετά την ρουμανική επανάσταση του 1989 και την αποτίναξη του κομμουνισμού.

Ένα οικογενειακό κτίριο στο Βουκουρέστι που έχει περιέλθει σήμερα στη κατοχή του Γιάννη Χρυσοβελόνη και έχει γίνει το μεγαλύτερο βιβλιοπωλείο της Ρουμανίας

Chryssoveloni shop

Η Σύβιλλα θα παντρευτεί το 1968 τον πυρηνικό φυσικό Κωνσταντίνο Μάνο, γόνο της παλιάς φαναριώτικης οικογένειας που έλκει την καταγωγή από την Καστοριά. Θα αποκτήσουν τέσσερα παιδιά: τον Αλέξανδρο, την Ιλεάνα, τον Νικόλαο και τον Στέφανο. Ας σημειώσουμε μόνο ότι η Ιλεάνα παντρεύτηκε τον Κάρολο-Λουδοβίκο Βουρβόνων-Ορλεάνης, δούκα της Σαρτρ και έχουν αποκτήσει πέντε παιδιά.  Ο Γιάννης θα παντρευτεί την Ζαφείρα Χατζηματθαίου με την οποία θα αποκτήσει δυο κόρες, την Σύβιλλα και την Ζωή. Η Ελένη θα νυμφευθεί τον Γιάννη Αβέρωφ, τον γνωστό δήμαρχο Μετσόβου, και θα αποκτήσουν ένα γιο, τον Βαγγέλη. Τέλος η Ειρήνη θα παντρευτεί τον Αλέξανδρο Τσάτσο, γιο του ναυάρχου Κωνσταντίνου Τσάτσου (1901 – 1969), με τον οποίο θα αποκτήσει τρεις κόρες, την Δάφνη, την Δανάη και την Αλεξάνδρα. Τα παιδιά αυτά αποτελούν την ένατη γενιά από τον γενάρχη Ανδρέα.

Συνεχίζεται….

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 11ο)

Ο Οικονόμειος Μεταφραστικός Αγών

Ο Δημήτρης Οικονόμου έπαιξε ενεργό ρόλο στα κοινοτικά ζητήματα της ελληνικής παροικίας στη Τεργέστη. Στον χρονολογικό πίνακα των “Κυβερνητών, Συγκαθέδρων και Συνδίκων της εν Τεργέστη κοινότητος των ορθοδόξων Ελλήνων” (Γ.Γ. Λαδά, ‘Συνοπτική ιστορία του ελληνισμού της Τεργέστης’, 1976) αναφέρεται ότι κατά τα έτη 1865 και 1866 διετέλεσε Α’ συγκάθεδρος της κοινότητας ενώ τις χρονιές 1869 και 1870 κατέλαβε το αξίωμα του κυβερνήτη (προέδρου). Σε επισκέψεις του στην Αθήνα, ο Δημήτρης είχε διαπιστώσει την χαμηλή ποιότητα των ευρωπαϊκών λογοτεχνημάτων που κυκλοφορούσαν (ματαιόσχολα μυθιστορήματα όπως θα πει!). Επρόκειτο κυρίως για φτηνά αυτοτελή γαλλικά ρομάντζα της παραλογοτεχνίας σε περιοδικά όπως η Ευτέρπη και η Πανδώρα (Φ. Παππά, Ιστορία των μεταφράσεων και των μεταφραστών στην Ελλάδα (1830-1909), 2010). Έτσι το 1869, με την ευκαιρία της παρουσίας του στην Αθήνα για την εγκαθίδρυση των νέων πρυτανικών αρχών του Πανεπιστημίου Αθηνών πληροφόρησε τον υπουργό εξωτερικών Θεόδωρο Δηλιγιάννη την πρόθεση του να χρηματοδοτήσει την μετάφραση των σπουδαιότερων έργων της κλασικής αρχαιότητας και της νεώτερης ευρωπαϊκής λογοτεχνίας με στόχο την ωφέλεια του ελληνικού έθνους. Ήταν το έναυσμα για την δημιουργία του Οικονόμειου Μεταφραστικού Αγώνα, της σημαντικότερης πρωτοβουλίας που έγινε στο νεοελληνικό κράτος για την αναβάθμιση των μεταφράσεων στην νεοελληνική γλώσσα. Ο καθηγητής Κασίνης, στο εξαιρετικό και πληρέστατο βιβλίο του (‘Οικονόμειος Μεταφραστικός Αγών’, Αθήναι, 2003), παρουσιάζει ολόκληρη την σχετική αναφορά για την διεξαγωγή του διαγωνίσματος μέσα από την εισήγηση της Φιλοσοφικής Σχολής:

Ως διαγώνισμα δε προτίθησιν ο αγωνοθέτης την μετάφρασιν ποιητών Ελλήνων τε και αλλοδαπών εις την πεζήν καθομιλουμένην Ελληνικήν. Προετίμησε δε, ως λέγει, το διαγώνισμα των μεταφράσεων επί τη πεποιθήσει ότι συντελεί ούτω μάλλον εις την διανοητικήν ανάπτυξιν της προς τα καλά οργώσης Ελληνικής νεολαίας, καθόσον σήμερον, πλην τινων εξαιρέσεων, αι μεν εν Ελλάδι γινόμεναι μεταφράσεις περιορίζονται εις ματαιόσχολα μυθιστορήματα, ουδαμώς ωφελούντα τους όσον ούτω μέλλοντας να μας διαδεχθώσιν εν τη κοινωνία Ελληνόπαιδας και Ελληνίδας, ο δε παρ’ αυτού προτιθέμενος διαγωνισμός, διεγείρων την προς τα καλά και τα σπουδαία ευγενή άμιλλαν της φιλομαθούς νεολαίας, θέλει ωφελήσει και τους μεταφράζοντας και όλον το Ελληνικόν Έθνος, καθόσον χρόνου προϊόντος ο Έλλην θέλει αναγιγνώσκει εις την καθομιλουμένην γλώσσαν τα αριστουργήματα των δαιμονίων πνευμάτων της κλασικής αρχαιότητος”.

Ο αγωνοθέτης Δημήτρης Οικονόμου προτείνει την μετάφραση της Ιλιάδας, της Οδύσσειας, των τραγωδιών του Αισχύλου και του Σοφοκλή, τα Βουκολικά και Γεωργικά του Βιργιλίου, την Αινειάδα, έργα του Δάντη, του Αλφιέρι, του Σαίξπηρ, του Σίλλερ, του Λόρδου Βύρωνα κλπ. Τι εννοούσε όμως όταν ζητούσε η μετάφραση να γίνεται “εις την καθομιλουμένην Ελληνικήν”; Ίσως για τον αγωνοθέτη να ήταν η γλώσσα που μιλούσε με την οικογένεια του και με τον αδελφό του, τον Γιάγκο. Ο Κωστής Παλαμάς σημείωσε ότι σήμαινε “τον γραπτόν ημών λόγον” δηλαδή την καθαρεύουσα. Η Βασιλική Μήσιου τονίζει όμως ότι η αρχική πρόταση τροποποιήθηκε αργότερα με την προσθήκη της έμμετρης μετάφρασης πράγμα το οποίο σήμανε την “αποδοχή της δημοτικής ως γλώσσας της ποίησης” στον διαγωνισμό. Έτσι η ποίηση μέσω της μετάφρασης “υπήρξε ένας από τους καταλύτες για την οριστική επικράτησή της [δημοτικής] , αλλά και ένα σημαντικό γεγονός με ιδιαίτερα θετικές επιδράσεις στην ελληνική κοινωνία, η οποία ήταν πλέον έτοιμη να δεχτεί τις ανακατατάξεις που σημειώνονταν” (Β. Μήσιου, Περί μεταφράσεως ποιητών, 2012).

Η Φιλοσοφική Σχολή στην αναφορά της προς την Πρυτανεία προτείνει ο διαγωνισμός να είναι διετής, οι προσκλήσεις να γίνονται μέσω του τύπου, να ορίζονται επιτροπές από αγωνοδίκες οι οποίες θα καθορίζουν την αμοιβή και τον χρόνο για την μετάφραση κάθε έργου και να γίνονται δεκτές στον διαγωνισμό τόσο οι πεζές όσο και οι έμμετρες μεταφράσεις. Στον πρυτανικό λόγο του (25/10/1870) ο Παύλος Καλλιγάς αναφέρει ότι οι προτάσεις της Φιλοσοφικής Σχολής έγιναν δεκτές από τον αγωνοθέτη και έτσι στις 14 Δεκεμβρίου 1870 γίνεται η πρώτη προκήρυξη. Η επιτροπή που είχε ορισθεί από το υπουργείο Παιδείας πρότεινε σαν πρώτο έργο την μετάφραση της Κόλασης (l’Inferno) από την Θεία Κωμωδία του Δάντη. Ολόκληρη η επίσημη και ιστορική ανακοίνωση έχει ως εξής (Κασίνης, σελ.49):

Η Πρυτανεία του Εθνικού Πανεπιστημίου

Γνωστοποιεί ότι ο εν Τεργέστη φιλόμουσος ομεγενής κύριος Δημήτριος Α. Οικονόμου ευαρεστηθείς να συστήση φιλολογικόν αγώνισμα χιλιόδραχμον κατά διετίαν τελούμενον εν Αθήναις, και υπόθεσιν έχον μεταφράσεις αμέσως από των πρωτοτύπων δοκίμων Ελλήνων και αλλογλώσσων ποιητών εις την καθ’ ημάς έμμετρον ή πεζήν γλώσσαν, προεκάλεσε σύστασιν επιτροπείας εκ καθηγητών του Πανεπιστημίου, ίνα ορίζει εκάστοτε το του αγώνος ποιητικόν θέμα και κρίνη τας τούτου μεταφράσεις.

Η επιτροπεία αύτη, κατασταθείσα υπό του υπουργείου της παιδείας, συνέταξε δια την πρώτην του αγωνίσματος περίοδον το επόμενον πρόγραμμα, όπερ γνωστοποιούμεν τοις θέλουσι ν’ αποδυθώσιν εις τον αγώνα τούτον. 

  1. Προτείνεται δια την πρώτην περίοδον εις μετάφρασιν εν πεζώ ή εμμέτρω λόγω το α’ μέρος της του Δάντου Θείας κωμωδίας l’Inferno.
  2.  Η μετάφρασις της τραγωδίας ταύτης πρέπει να σταλή ανωνύμως εις την Πρυτανείαν του Πανεπιστημίου μέχρι των 31 Μαΐου του 1873 μετά εσφραγισμένου δελτίου, φέροντος έσω μεν το του μεταφραστού όνομα, έξω δε ρητόν τι, γεγραμμένον και επί της κεφαλίδος της μεταφράσεως εκάστου.
  3. Η κρίσις των μεταφράσεων αναγνωσθήσεται δημοσία κατά την εορτήν του αγίου Δημητρίου το 1872 εν τω Πανεπιστημίω, ότε δοθήσεται παρά της επιτροπής και το χιλιόδραχμον άθλον τη δοκιμωτέρα μεταφράσει.
  4. Εν ισότητι πασών των λοιπών αρετών προτιμηθήσεται η εν εμμέτρω λόγω γινομένη μετάφρασις.
  5. Αι μεταφράσεις πρέπει να ήναι γεγραμμέναι καθαρώς και ευαναγνώστως και να πεμφθώσιν εμπροθέσμως, άλλως είναι απαράδεκτοι.
  6. Τα πρωτότυπα των μεταφράσεων μένουσι και μετά την κρίσιν εις το γραφείον της Επιτροπής.

Εν Αθήναις τη 14 Δεκεμβρίου 1870

Ο Πρύτανις

Κ. Βουσάκης

Στη δεύτερη περίοδο του διαγωνισμού (14 Φεβρουαρίου 1873 – Οκτώβριο 1874) προστέθηκε και το δεύτερο μέρος της Θείας Κωμωδίας, το Καθαρτήριο (Purgatorio), ενώ η αμοιβή διπλασιάστηκε σε 2.000 δρχ. Την τρίτη περίοδο (1874 – 31 Οκτωβρίου 1876) προτάθηκαν για μετάφραση τα έργα “Νάθαν ο Σοφός” του Λέσιγγ που διδάσκει την ανεξιθρησκεία, “Γουλιέλμος Τέλος” του Σίλλερ που εκθειάζει την θυσία για την ελευθερία και προαιρετικά το “Γκετς ο Σιδεροχέρης” (Götz von Berlichingen) του Γκαίτε. Στη τέταρτη περίοδο (1876-1878) η επιτροπή επαναπροκήρυξε τα ίδια έργα λόγω χαμηλής συμμετοχής της προηγούμενης περιόδου χωρίς όμως το έργο του Γκαίτε. Ο διαγωνισμός θα κλείσει με την πέμπτη περίοδο (1879 – 1880) όταν πλέον ο αγωνοθέτης είχε αποβιώσει. Πράγματι, στις 9 Αυγούστου 1878 ο Δημήτριος Οικονόμου θα κλείσει οριστικά τα μάτια του στο Παρίσι, τρεις μήνες μετά τον γάμο της πρωτότοκης κόρης του Καλλιρόης και δυο μόλις μήνες πριν γίνει 51 ετών. Ο λόγος του τόσο πρώιμου θανάτου του μας είναι άγνωστος. Το γεγονός όμως ότι ο γάμος της κόρης του έγινε στο Παρίσι λίγους μήνες πριν από τον θάνατο του και ότι είχε ετοιμάσει την διαθήκη του ήδη από τις 9 Μαρτίου του 1877 μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι έπασχε από βαριά αρρώστια και ότι βρισκόταν στο Παρίσι για ιατρικούς λόγους. Περίμενε με άλλα λόγια το τέλος της ζωής του.

Ο Δημήτριος Οικονόμου σε ζωγραφικό πίνακα

Demetrio Economo

Εκτελεστής της διαθήκης του είναι ο μικρός του αδελφός Ιωάννης. Με επιστολή που θα στείλει στην ελληνική Κοινότητα Τεργέστης θα κοινοποιήσει το εξής απόσπασμα της διαθήκης του αδελφού του που τους αφορά: “Πρό τινος καιρού συνεισφέρω δια την εν τη ελληνική γλώσση βράβευσιν εν Αθήναις των μεταφράσεων συγγραμμάτων εξόχων συγγραφέων, ως και προ πολλών ετών συνεισφέρω ετησίως δια την βράβευσιν των εν τω Ωδείω Αθηνών σπουδαζόντων την μουσικήν, και επιθυμών όπως αι συνεισφοραί μου αύται εξακολουθήσωσι και μετά την αποβίωσιν μου χωρίς όμως να περιορισθώσιν αύται προς τους σκοπούς, ως ανωτέρω, θεσπίζω την επομένην ίδρυσιν: αφίνω 40.000 νέα αυστριακά φιορίνια εις την Σεβαστήν ταύτην Κοινότητα με την επιφόρτισιν να τα ανταλλάξει εις χρυσά εικοσόφραγκα και να δώση αυτά ενταύθα ή εις Αθήνας, αγοράζουσα οικίαν τινά ή αποθηκεύουσα αυτά κατ’ αρέσκειαν αυτής. Να χρησιμοποιηθώσιν οι τόκοι ή τ’ αναλογούντα ενοίκια 10.000 φιορινίων από έτους εις έτος και αιωνίως προς τους σκοπούς εκείνους τους οποίους θέλει προσδιορίσει η από έτους εις έτος εκλεχθησομένη παρά του Βουλευτηρίου Επιτροπή, προτιμώσα να συνδράμη πτωχούς γονείς όπως στέλλουσι τα τέκνα των εις την Ελληνικήν Σχολήν, διότι άλλως, λόγω πτωχείας, δεν ήθελον τα στείλει. Ενώ τ’ αναλογούντα ενοίκια ή ετησίους τόκους φιορινίων 30 χιλιάδων πρέπει να χρησιμοποιηθώσι … αιωνίως εις εν ή και διάφορα βραβεία προς χορήγησιν ετησίως εν Αθήναις εις μεταφραστάς εν τη Ελληνική γλώσση και σπουδάζοντας την μουσικήν ως ανωτέρω, ή δια συγγράμματα, ή ποιήματα, ή έργα, ή πράξεις, ή ανδραγαθήματα οιουδήποτε είδους και γένους, αρκεί μόνον να επιφέρωσιν ή όφελος, ή λαμπρότητα, ή δόξαν εις το Ελληνικόν έθνος”.

Σύμφωνα με την διαθήκη λοιπόν του Δημητρίου Οικονόμου

1. το κληροδότημα των 40.000 φιορινιών δόθηκε στη “Σεβαστή Κοινότητα” της Τεργέστης η οποία

2. αφού το ανταλλάξει σε χρυσά εικοσόφραγκα και τα επενδύσει “ενταύθα ή εις Αθήνας

3. θα διανέμει ετησίως το εισόδημα της επένδυσης (τόκοι ή ενοίκια) με αποφάσεις ειδικής Επιτροπής

– κατά το 1/4 σε υποτροφίες φτωχών μαθητών για να σπουδάσουν στην Ελληνική Σχολή Τεργέστης, και

– κατά τα 3/4 στη διαιώνιση των βραβείων σε έργα μεταφραστών, μουσικών, λογοτεχνών, ποιητών κλπ στην Αθήνα με μόνη υποχρέωση τα έργα αυτά να εξυψώνουν την δόξα του ελληνικού έθνους.

Είναι άγνωστο πότε και που επενδύθηκε το κληροδότημα από την κοινότητα Τεργέστης. Γνωρίζουμε όμως ότι η Πρυτανεία του Πανεπιστημίου Αθηνών αποφάσισε την διακοπή του διαγωνισμού παρά την δυνατότητα συνέχισης του σύμφωνα με την διαθήκη. “Το Οικονόμειον ιδανικόν εξέπνευσε πολύ νέον, ως οι αγαπημένοι των θεών” θα γράψει ο Κωστής Παλαμάς. Δόθηκαν όμως ετήσια βραβεία σε σπουδαστές του Ωδείου Αθηνών, βραβεύτηκε η έκδοση εγχειριδίου Φυσικής το 1880, χρηματοδοτήθηκε η έκδοση τρίτομου έργου για τον Αδαμάντιο Κοραή στη Τεργέστη καθώς επίσης απενεμήθη το χρηματικό έπαθλο του “Οικονόμειου βραβείου” στον Κωστή Παλαμά το 1933 (Κασίνης σ.44). Είναι γνωστό επίσης ότι ο εμπλουτισμός της βιβλιοθήκης της κοινότητας Τεργέστης πραγματοποιήθηκε κυρίως με την βοήθεια του Οικονόμειου βραβείου. Πράγματι “από το 1882 η βιβλιοθήκη εμπλουτιζόταν συστηματικά από τα βιβλία που αποστέλλονταν στην Επιτροπή του Οικονόμειου Κληροδοτήματος προς βράβευση ως τις παραμονές της έκρηξης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου” (Απόστολος Γ. Παπαϊωάννου, Η Βιβλιοθήκη της Κοινότητας, Καθημερινή 17/12/1995). Δεν είναι γνωστό τι απέγινε το κληροδότημα στα επόμενα χρόνια και εάν υφίσταται ακόμη.

Ο Οικονόμειος Μεταφραστικός Αγών έφερε μια σαφή τομή στον κόσμο της μετάφρασης. Η μετάφραση άρχισε να αντιμετωπίζεται σαν μία άκρως σημαντική δραστηριότητα, η οποία θα έπρεπε να ασκείται με τη δέουσα σοβαρότητα από άτομα επιδέξια και ικανά να φέρουν το έργο εις πέρας. Για πρώτη φορά έγινε ένας γόνιμος διάλογος για τα κριτήρια μιας καλής μετάφρασης, την μεταφρασιμότητα και την έννοια της πιστότητας μιας μετάφρασης. “Πλούτισε την φιλολογία μας με κριτικά κείμενα αξιοσπούδαστα, όσον αφορά στην ιστορία της μετάφρασης, στην μεταφρασεολογία, στην συγκριτική φιλολογία, στην λιβελογραφία κλπ” θα γράψει ο Κ. Κασίνης. Ενώ ο Κωστής Παλαμάς θα πει ότι “ήταν αγών επιβολής μεγάλης”.

Συνεχίζεται….

 

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 10ο)

V. Οι υποκλάδοι των Δημητρίου και Ιωάννου Οικονόμου

Στο 3ο μέρος είδαμε ότι το 1848 ο Ανδρέας Οικονόμου αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Θεσσαλονίκη για την Αθήνα με τα δυο μικρότερα παιδιά του, τον εικοσιενάχρονο Δημητρό και τον δεκατετράχρονο Ιωάννη. Από εκεί ο Δημήτρης θα φύγει στη νότια Γαλλία, στο Μονπελιέ, για περαιτέρω σπουδές. Μετά θα εργαστεί σε ένα εμπορικό κατάστημα στη Μασσαλία όπου αποκτά την πρώτη επαγγελματική του εμπειρία. Το 1854 αποφασίζει να εγκατασταθεί στη Τεργέστη. Η Τεργέστη την εποχή εκείνη ήταν μια ακμάζουσα εμπορική πόλη, το μεγαλύτερο μεσογειακό λιμάνι της τότε Αυστροουγγαρίας. Η ελληνική εμπορική παροικία άρχισε να σχηματίζεται το πρώτο μισό του 18ου αιώνα. Η μετανάστευση Ελλήνων εντάθηκε ιδιαίτερα στο δεύτερο μισό και στις αρχές του 19ου αιώνα όταν οι διώξεις του Αλή πασά των Ιωαννίνων οδήγησαν πολλές οικογένειες από Ήπειρο και Δυτική Μακεδονία να ζητήσουν αλλού καταφύγιο. Κύριοι τόποι εγκατάστασης του ελληνικού στοιχείου ήταν η Αψβουργική, η Ρωσική και η Βρετανική αυτοκρατορία που είχαν δημιουργήσει ένα, κατά κάποιο τρόπο “παγκοσμιοποιημένο οικονομικό χώρο”. Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ήταν η οργάνωση οικογενειακών επιχειρήσεων με μέλη διεσπαρμένα σε διάφορες αγορές. Η οικογένεια και ο κοινός τόπος καταγωγής στήριζαν και τροφοδοτούσαν τις εμπορικές επιχειρήσεις με κύριο ενωτικό χαρακτηριστικό την κοινή γλώσσα και θρησκεία. Στις αρχές του 19ου αιώνα οι ελληνικές εμπορικές επιχειρήσεις δέσποζαν σε Αυστροουγγαρία, Μολδοβλαχία και Ρωσία. Είχαν αποκτήσει μάλιστα σχεδόν μονοπωλιακή θέση στις ποτάμιες μεταφορές του Δούναβη. Οι γάμοι και οι επιγαμίες μεταξύ ομόδοξων και ομόγλωσσων οικογενειών συνετέλεσαν αρχικά στη δημιουργία ενός καθαρά ελληνικού εμπορικού δικτύου διευκολύνοντας ταυτόχρονα την διεύρυνση της οικονομικής δραστηριότητας σε νέους τομείς όπως Τράπεζες και Ασφάλειες. Αργότερα, με την γρήγορη οικονομική άνοδο μερικών οικογενειών έχουμε επιγαμίες με σημαίνουσες και αριστοκρατικές ντόπιες οικογένειες και σταδιακή ενσωμάτωση τους στα υψηλά στρώματα των κοινωνιών υποδοχής. Κάτι τέτοιο θα δούμε ότι θα συμβεί και με τους υιούς Οικονόμου.

Σε μια ακμάζουσα λοιπόν πόλη, με κυριαρχούσα την Ελληνορθόδοξη Κοινότητα, φθάνει ο Δημήτριος Οικονόμου το 1854. Λίγο μετά την εκεί εγκατάσταση του παντρεύεται την Πολυξένη Βερτουμή, κόρη του Λουκιανού Βερτουμή. Ο Λουκιανός Βερτουμής, με άλλους Έλληνες εμπόρους και κεφαλαιούχους όπως η οικογένεια Σκαραμαγκά, είχε ιδρύσει το 1850 την Εμπορική Τρπάπεζα Τεργέστης (Banca Commerciale Triestina) και ήταν τότε ο μεγαλύτερος μέτοχος της. Έτσι με τον γάμο του ο Δημήτρης γίνεται και αυτός μέτοχος της Τράπεζας και μπαίνει στις τραπεζικές επιχειρήσεις παράλληλα με τις εμπορικές δραστηριότητες. Ο Δημήτρης και η Πολυξένη αποκτούν στις 24 Απριλίου 1857 το πρώτο τους παιδί, την Καλλιρρόη. Δυο χρόνια αργότερα, στις 4 Μαρτίου 1859, θα αποκτήσει τον πρώτο του γιο, τον Έκτορα. Θα ακολουθήσουν ο Αλέξανδρος (17/10/1862), η Κοραλία (1/1/1864), ο Αριστείδης (17/12/1864), ο Ανδρέας και η Ερμιόνη. Θα αναζητήσουμε αργότερα τους απογόνους της Καλλιρρόης, του Έκτορα και της Κοραλίας για τους οποίους βρέθηκαν στοιχεία.

Τα παιδιά του Δημήτρη Ανδρέα Οικονόμου (Demetrio Andrea Economo)

Δέντρο Δημητρίου

Ο μικρότερος γιος του Ανδρέα Οικονόμου, ο Ιωάννης, θα ακολουθήσει τα βήματα του αδελφού του Δημήτρη με διαφορά μερικών ετών. Μετά τις σπουδές στο Μονπελιέ της Γαλλίας θα πάει να βρει τον αδελφό του στη Τεργέστη. Εκεί αποφασίζουν να δημιουργήσουν δυο εμπορικούς οίκους συνεταιρικά. Ο πρώτος με την επωνυμία Δ κ Ι Οικονόμου (Demetrio e Giovanni Economo) θα έχει τη βάση του στη Τεργέστη και ο άλλος με την επωνυμία Ι κ Δ Οικονόμου (Giovanni e Demetrio Economo) θα έχει βάση στη Βραΐλα της Μολδοβλαχίας. Στη Τεργέστη παραμένει ο Δημήτρης και στη Βραΐλα πηγαίνει ο Ιωάννης.

Δημήτριος και Ιωάννης Οικονόμου

Screenshot from 2018-01-30 16-26-57

Η Βλαχία και η Μολδαβία την εποχή εκείνη ήταν αποστρατιωτικοποιημένες περιοχές υπό την επικυριαρχία του σουλτάνου αλλά με ρωσική προστασία και Φαναριώτες ηγεμόνες. Η Βραΐλα ήταν ένας ανθηρός παραδουνάβιος λιμένας, το βαθύτερο λιμάνι στον Δούναβη. Είχε έτσι τη δυνατότητα να δέχεται μεγαλύτερα καράβια για εξαγωγές προς την Μεσόγειο, τα περισσότερα από τα οποία ήταν ελληνικής πλοιοκτησίας. Λέγεται μάλιστα ότι όταν την επισκέφτηκε ο Ελευθέριος Βενιζέλος το 1913, την περίοδο των διαπραγματεύσεων ειρήνης που οδήγησαν στη Συνθήκη του Βουκουρεστίου, αντικρίζοντας τα καράβια με ελληνικές σημαίες στο λιμάνι είπε ότι τόσα πολλά δεν είχε δει ούτε στο Πειραιά. Η ελληνική παροικία της Βραΐλας θα γίνει η μεγαλύτερη μεταξύ των ξένων κοινοτήτων και θα φτάσει να αριθμεί έως και 10.000 μέλη. Μαζί με το Βουκουρέστι, το Γαλάτσι και το Ιάσιο θα αποτελέσουν τα κυριότερα κέντρα του Ελληνισμού στη Βλαχία. Τα περισσότερα σχολεία είναι ελληνικά – στα οποία σπουδάζουν και παιδιά άλλων εθνικοτήτων – ενώ γίνονται πολλές εκδόσεις ελληνικών βιβλίων, εφημερίδων και περιοδικών. Η ελληνική γλώσσα είναι η κατεξοχήν ομιλούμενη γλώσσα της περιοχής από όλους τους πολίτες ανεξαρτήτως εθνικότητας. Η κύρια εμπορική ασχολία της εταιρείας ‘Ι κ Δ Οικονόμου’ είναι οι εξαγωγές σιτηρών από Ρουμανία και Ρωσία. Αντίθετα η “αδελφή” εταιρεία ‘Δ κ Ι Οικονόμου’ εισάγει μέσω Τεργέστης στην Αυστροουγγαρία καφέ, βαμβάκι και πετρέλαιο προερχόμενα από την Αμερική. Οι δουλειές πρέπει να πήγαιναν πολύ καλά γιατί ο Ιωάννης επενδύει τα κέρδη στην αγορά δυο αγροκτημάτων. Το πρώτο και μικρότερο βρισκόταν λίγο βόρεια από το Βουκουρέστι, το Φλορεάσκα (Floreasca). Σήμερα έχει ενωθεί με το Βουκουρέστι και έχει οικοδομηθεί. Εκεί βρίσκεται σήμερα το business district (επιχειρηματικό κέντρο) της πόλης δίπλα στην ομώνυμη λίμνη.

Το κτήμα Φλορεάσκα έχει ενωθεί πλέον με το Βουκουρέστι και έχει γίνει η επιχειρηματική καρδιά της ρουμανικής πρωτεύουσας

Floreasca

Το δεύτερο, το Καρλίτζι (Karliĝi), ήταν πάρα πολύ μεγάλο και βρισκόταν βορειότερα. Όπως μας πληροφορεί η νύφη του Ιωάννη, πριγκίπισσα Καρολίνα τσου Σόνμπεργκ-Χάρτενσταϊν (princess Karoline von Schönburg-Hartenstein), σύζυγος του γιου του Κωνσταντίνου (στο βιβλίο της “Baron Constantin von Economo: His Life and Work”, 1937), τα κτήματα αυτά όπως και τα δυο που είχε κληρονομήσει από τον πατέρα του Ανδρέα στο Βλοχό και Μπουχλάρ Θεσσαλίας θα τα χάσει με τις αναγκαστικές απαλλοτριώσεις μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο Ιωάννης θα παντρευτεί το 1866 στη Πέστη της Ουγγαρίας την Ελένη Μουράτη (31/5/1848 – 20/11/1923), κόρη του πλούσιου Κοζανίτη βαμβακέμπορα Κωνσταντίνου Μουράτη (Konstantin Muráty, 1817-1886) και της συζύγου του Μαρίας Σακελλάρη (Mária Sacelláry, 1820 – 1900), κόρης του επίσης Κοζανίτη Δημήτρη Σακελλάρη (1776 – 1855). Ο Κωνσταντίνος Μουράτης, γιος του Νικολάου και ανεψιός του Παναγιώτη Μουράτη, ήταν τότε ο πλουσιότερος πολίτης της Πέστης. Είχε τέσσερις κόρες την Σοφία, την Κατερίνα, την Ελένη και την Ειρήνη. Η μικρότερη κόρη, η Ειρήνη, παντρεύτηκε τον κόμη Γκέζα Τελέκι (Géza Teleki) ο γιος των οποίων, ο διάσημος γεωγράφος Pal Teleki, διετέλεσε δυο φορές πρωθυπουργός της Ουγγαρίας στο μεσοπόλεμο.

Η οικία Μουράτη στη Βουδαπέστη πριν μερικές δεκαετίες και όπως είναι σήμερα

Screenshot from 2018-01-30 16-47-39

Ο πύργος της οικογένειας Σακελλάρη

Sakellari castle

Από τον γάμο Ιωάννη και Ελένης θα γεννηθούν επτά παιδιά. Πρωτότοκη είναι η Σοφία η οποία θα γεννηθεί στις 17 Μαΐου 1869. Θα ακολουθήσει ο Δημήτριος (2/8/1870). Είναι αυτός που θα επισκεφτεί την Έδεσσα τον Αύγουστο του 1930. Στις 21 Απριλίου 1872 θα γεννηθεί ο Κωνσταντίνος αλλά θα πεθάνει τρία χρόνια αργότερα. Θα ακολουθήσουν ο Λεωνίδας (2/2/1874) και ο Κωνσταντίνος (218/1876) που θα πάρει το όνομα του θανόντος αδελφού. Η Μαρία (17/3/1880) θα πεθάνει σε ηλικία δυο ετών και ο τελευταίος Ιωάννης (22/7/1883) θα αφήσει την τελευταία του πνοή σε μάχη κατά την διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Τα παιδιά του Ιωάννη Ανδρέα Οικονόμου (Giovanni Andrea Economo)

Δέντρο Ιωάννου2

Τα αδέλφια Δημήτριος, Λεωνίδας και Κωνσταντίνος Οικονόμου του Ιωάννου. Ο πρώτος επισκέφτηκε την Έδεσσα τον Αύγουστο του 1930

Δημήτριος Λεωνίδας και Κωνσταντίνος Οικονόμου

Η συνεργασία στον εμπορικό τομέα των δυο αδελφών είναι υποδειγματική με συχνές επαφές, στη Τεργέστη ή στη Βραΐλα. Σε μια επίσκεψη του Ιωάννη στη Τεργέστη, το 1872, αποφασίζουν να δημιουργήσουν κάτι μεγάλο: ένα τεράστιο για την εποχή αλευρόμυλο που θα αλλάξει τα δεδομένα των δυο οικογενειών. Ο μύλος αρχίζει τη λειτουργία του το 1875. Το σιτάρι έρχεται από τη Βραΐλα και το παραγόμενο αλεύρι στο μεγαλύτερο μέρος του εξάγεται στην Αμερική. Όπως αναφέρει η Γαβριέλλα Οικονόμου (Gabriella Economo), η μικρότερη κόρη του Λεωνίδα Οικονόμου, σε συνέντευξη σε εφημερίδα της Τεργέστης λίγο πριν πεθάνει (Il Piccolo, 5/12/2009) “Μετά τη διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ η Τεργέστη είναι σε οικονομικό αναβρασμό και τα δυο αδέλφια αποφασίζουν να κάνουν μεγάλα πράγματα. Φτιάχνουν έναν τεράστιο ατμόμυλο, τον πρώτο στη Τεργέστη και τον μεγαλύτερο στις τότε αυτοκρατορίες, τον καλύτερο της εποχής. Ο μύλος αλέθει σιτάρι και παράγει λεφτά: το ρώσικο σιτάρι έρχεται από την Βραΐλα μέσω της εκεί κοινής εταιρείας, αλέθεται στη Τεργέστη, φορτώνεται στα πλοία και πωλείται στις μεγαλύτερες αγορές του κόσμου, κυρίως στην Αμερική χωρίς δασμούς”. Ο ατμοκίνητος αλευρόμυλος 400 ίππων και 350 εργατών θα βραβευτεί στη Παγκόσμια Έκθεση της Βιέννης. Πρόκειται για το πρώτο βήμα που θα οδηγήσει σε μια βιομηχανική αυτοκρατορία.

Τα δυο αδέλφια δεν θα ασχοληθούν μόνο με τις οικονομικές επιχειρήσεις. Θα παίξουν ενεργό ρόλο τόσο στην ελληνική κοινότητα όσο και στη δημιουργία φιλανθρωπικών ιδρυμάτων στα οποία θα αναφερθούμε αργότερα. Ο Δημήτρης Οικονόμου ιδιαίτερα θα προσπαθήσει να κάνει γνωστά στην ευρωπαϊκή κοινωνία τα μεγάλα έργα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων. Για τον λόγο αυτό δημιουργεί ένα ίδρυμα για τη χρηματοδότηση μεταφράσεων από τα αρχαία ελληνικά στις ευρωπαϊκές γλώσσες. Παράλληλα θέλει να μεταφέρει και στην ελληνική γλώσσα τα μεγάλα αριστουργήματα του ευρωπαϊκού πνεύματος.

Συνεχίζεται….

Η μεγάλη οικογένεια Οικονόμου της Έδεσσας (μέρος 9ο)

Η ευρύτερη οικογένεια των Χατζηλαζάρων

Με το θάνατο της Μάτσης Χατζηλαζάρου κλείνει σχεδόν οριστικά η γενεαλογική γραμμή της Χρυσάνθης Οικονόμου και του Ιωάννη Χατζηλαζάρου. Σχεδόν οριστικά γιατί είναι άγνωστο τι απέγινε ο γιος του Νικολάου Χατζηλαζάρου, Ιωάννης, καθώς επίσης και τα παιδιά της Μαρίας Χατζηλαζάρου – Καρακανόβσκη. Πριν αρχίσουμε την εξιστόρηση των άλλων παιδιών του Ανδρέα Οικονόμου στη Κεντρική Ευρώπη, θα κάνω μια απόπειρα αποτύπωσης των υπόλοιπων μελών της οικογένειας Χατζηλαζάρου.

Όπως αναφέρθηκε ήδη στο 3ο μέρος η οικογένεια Χατζηλαζάρου με τα τέσσερα παιδιά, Ιωάννη, Αδάμ, Γρηγόρη και Σταύρο, διέφυγαν από το Κάτω Γραμματικό κυνηγημένοι από τους γενιτσάρους. Ο τρόπος διαφυγής δεν είναι γνωστός. Ταιριάζει όμως με μια ιστορία που συνήθιζε να διηγείται ο παππούς Σταύρος, ο μικρότερος από τα τέσσερα αδέλφια, στα τρία εγγονάκια του, Έλλη, Ειρήνη και Φιλώτα. Ήταν τα παιδιά του πρωτότοκου γιου του Κώστα. Η Έλλη είχε το χάρισμα να καταγράφει ανεξίτηλα στο μυαλό της όλα τα σημαντικά γεγονότα της παιδικής της ηλικίας. Τα περιγράφει με μεγάλη ευγλωττία και λεπτότητα στο συγκινητικό βιβλίο της “Εξήντα Χρόνια Ελληνικής Ζωής” (Lulu Press, 2016).

Μια μέρα με φώναξαν να κατέβω στην αυλή του σπιτιού μας και με έκπληξη την είδα γεμάτη από άλογα ήδη σελωμένα από τους σταυλίτες, έτοιμα για αναχώρηση. Σε ένα από αυτά καθόταν κι’ όλας η μητέρα μου και αφού ο πατέρας μου της έδωσε τα γκέμια, στράφηκε σε μένα λέγοντας μου: — Έλα Σταυράκη, τώρα θα μας δείξεις πως είσαι σωστός άνδρας. Καβάλησε το αλογάκι σου και να μην απομακρυνθείς από κοντά μας. Μας κυνηγούν οι Γενίτσαροι. Στη ξέφρενη φευγάλα μας, ένας ποταμός μας έκοψε ξαφνικά τον δρόμο. Ο πατέρας μου δεν έχασε καιρό. Έπιασε τα χαλινάρια του αλόγου της μητέρας μου, σπιρούνιασε το δικό του άλογο και μπήκαν στο νερό, κι’ εγώ από κοντά τους. Έξαφνα, στη μέση στο ποτάμι, το διψασμένο άλογο σταμάτησε και έσκυψε να πιει νερό. Ο πατέρας μου φώναξε: — Σταυράκη, χτύπα το άλογο για να φύγουμε. Δεν ακούς τους Γενίτσαρους που έρχονται ουρλιάζοντας για να μας πιάσουν; Δεν πρέπει να χάσουμε ούτε στιγμή! Πραγματικά οι Γενίτσαροι μας ακολουθούσαν σε μικρή απόσταση. Βρισκόμαστε σε μεγάλο κίνδυνο. Εκείνη τη στιγμή αισθάνθηκα ένα γερό χέρι να αρπάζει τη σέλα του αλόγου μου. Η καρδιά μου έπαψε σχεδόν να χτυπάει. Γυρίζοντας για να δω κατατρομαγμένος, είδα πως ήταν ένας υπηρέτης μας, που με μια σβέλτη κίνηση με είχε καθίσει μπροστά του, επάνω στο δικό του άλογο”.

Η οικογένεια Χατζηλαζάρου εγκαταστάθηκε στις Σέρρες, στη πόλη του συγχωριανού μητροπολίτη Χρύσανθου ο οποίος αποτελούσε εγγύηση και ασφάλεια για πολλούς κυνηγημένους Έλληνες. Εκεί συνέχισαν το παραδοσιακό εμπόριο της οικογένειας. Τα κέρδη ήταν μεγάλα αν κρίνουμε από μιαν άλλη ιστορία που διηγούταν ο παππούς Σταύρος. Επρόκειτο για μια περιπετειώδη αποστολή ενός τσουβαλιού γεμάτου λίρες και ενός μπαούλου με ρολόγια στην Κων/πολη. Τα κέρδη των πλούσιων εμπορικών οικογενειών, ελληνικών κυρίως, επενδύονταν σε μεγάλα αγροκτήματα. Η διαδικασία κτήσης περιγράφεται από τον Ιωάννη Γιαννόπουλο στη μελέτη του για τα τσιφλίκια του Βελή πασά: “κατά τα τέλη του 18ου αιώνος και τας αρχάς του 19ου επεκράτει η τάσις πλούσιοι άλλοτε (Τούρκοι) γαιοκτήμονες να εκποιούν τας περιουσίας των δια την μειωμένην απόδοσιν αυτών και την ελλειψιν ασφαλείας εις την περιοχήν των και να εγκαθίστανται εις Κωνσταντινούπολιν ή εις αλλά μεγάλα αστικά κέντρα. Η μειωμένη παραγωγή ωφείλετο εις την ελλειψιν εργατικών χειρών και εις καταστροφάς της παραγωγής ένεκα αντίξοων καιρικών συνθηκών και ληστρικών επιδρομών”. Δεν ήταν σπάνιο όμως και το φαινόμενο να εξαγοράζονται τσιφλίκια αγάδων που είχαν δανειστεί και αδυνατούσαν να αποπληρώσουν τα χρέη τους. Η γη και τα αστικά ακίνητα ήταν οι μόνες δυνατές επενδύσεις τότε. Αργότερα εμφανίστηκε και άλλη δυνατότητα, η επένδυση στη βιομηχανία, που άφηνε περισσότερα κέρδη αλλά με μεγαλύτερο κίνδυνο όπως είδαμε στη περίπτωση του Κλέωνα Χατζηλαζάρου. Τον δρόμο της εξαγοράς γαιών ακολούθησαν και οι Χατζηλάζαροι επενδύοντας τα κέρδη τους σε μεγάλα αγροκτήματα της κεντρικής Μακεδονίας. Αρχικά όλα τα παιδιά με τις οικογένειες τους ζούσαν στις Σέρρες. Είχαν βέβαια κατοικίες και στα τσιφλίκια τους όπου περνούσαν αρκετό μέρος του χρόνου όπως αναφέρει η Έλλη στο βιβλίο της. Προς τα μέσα του 19ου αιώνα μερικοί μετακόμισαν από τις Σέρρες στη Θεσσαλονίκη, όπως ο Ιωάννης και ο Σταύρος. Η Θεσσαλονίκη από τις αρχές του 1830 άρχισε να προσελκύει πολλούς πολίτες που την είχαν εγκαταλείψει από φόβο για τη ζωή τους μετά την Ελληνική Επανάσταση. Οι καλύτερες οικονομικές προοπτικές, η μεγαλύτερη ασφάλεια και η πιο άνετη ζωή στη πρωτεύουσα της Μακεδονίας ήταν οι κύριοι λόγοι αυτής της επιλογής.

Ας πάρουμε όμως με τη σειρά την ιστορία των τριών άλλων γιων Χατζηλαζάρου.

Α/ Ο Αδάμ Χατζηλάζαρος φαίνεται ότι παρέμεινε στις Σέρρες. Τον συναντάμε το 1870 σαν έναν από τους πρωτεργάτες στην ίδρυση του Μακεδονικού Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου Σερρών μαζί με τον άλλο μεγάλο πρόκριτο της πόλης, τον Μιχαήλ Ν. Μιχαήλ. Ο Αδάμ θα αποκτήσει δυο παιδιά: την Αικατερίνη και τον Δημοσθένη.

Ο δευτερότοκος Δημοσθένης, μετά την αποτυχία – των συντηρητικών Μιχαήλ Ν. Μιχαήλ, Αδάμ και Δημοσθένη Χατζηλαζάρου – στις αρχαιρεσίες για την ανανέωση της θητείας στη διοίκηση του Φιλεκπαιδευτικού Συλλόγου το 1873, θα μεταβεί στον Πειραιά και θα παντρευτεί την Κλεοπάτρα Ρετσίνα. Ο νέος γαμπρός από τις Σέρρες αναφέρεται στον τύπο των Αθηνών σαν κτηματίας και τραπεζίτης. Η Κλεοπάτρα είναι κόρη του μεγάλου βιομηχάνου Θεόδωρου Ρετσίνα, του αποκαλούμενου και Κατράμη, με καταγωγή από το Άργος. Σε άρθρο του ιστορικού Γιάννη Γιαννιτσιώτη διαβάζουμε ότι “ο Θεόδωρος Ρετσίνας συνέδεσε το όνομά του με την εξέλιξη του Πειραιά από μικρό και άσημο επίνειο της πρωτεύουσας ως τη δεκαετία του ’60 στο πρώτο εμπορικό και βιομηχανικό λιμάνι της χώρας στα τέλη του αιώνα. Εμπνευστής και επικεφαλής της οικογενειακής κλωστοϋφαντουργικής επιχείρησης, που μετρούσε 27 χρόνια ζωής, έξι εργοστάσια και πάνω από 2.000 εργάτες και εργάτριες, ήταν ίσως ο πιο επιτυχημένος Έλληνας βιομήχανος της εποχής και ένας από τους πλουσιότερους πολίτες της χώρας με περιουσία που ξεπερνούσε τα δύο εκατομμύρια δραχμές... Είναι ένας από τους λίγους επιχειρηματίες – βιομηχάνους που περνούν την πόρτα του ελληνικού κοινοβουλίου, δεν ανήκει στα πολιτικά τζάκια της εποχής ούτε έχει πρόσβαση στον κρατικό μηχανισμό της πρωτεύουσας. Στρέφεται στην πολιτική αφού προηγουμένως έχει δημιουργήσει ένα ισχυρό οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό προφίλ στην τοπική πειραϊκή κοινωνία”. Τις δυο φορές που εκλέχτηκε δήμαρχος Πειραιά μεταμόρφωσε στη κυριολεξία την όψη της πόλης. Από τον γάμο του Δημοσθένη δεν γνωρίζουμε αν υπήρξαν απόγονοι. Τότε προφανώς αποκτήθηκε το περίφημο αρχοντικό Χατζηλαζάρου στην οδό Αμαλίας, δίπλα στο αρχοντικό Δραγούμη, απέναντι από τον Βασιλικό Κήπο.

Αρχοντικά Χατζηλαζάρου, Δραγούμη και Σταθάτου επί της λεωφόρου Αμαλίας σε φωτογράφιση απο τον Βασιλικό Κήπο. Αρχές του προηγούμενου αιώνα.

Αρχοντικά Χατζηλαζάρου-Δραγούμη-Σταθάτου

Η πρωτότοκη Αικατερίνη Χατζηλαζάρου θα παντρευτεί τον Ιωάννη Μαλαμίδη στις Σέρρες και θα αποκτήσουν δυο παιδιά: τον Αχιλλέα και την Μαριγώ. Η Μαριγώ με την σειρά της θα παντρευτεί κάποιον Χαλμούκο αλλά τα ίχνη τους χάνονται. Ο Αχιλλέας θα εμπλακεί στη πολιτική και θα βάλει υποψηφιότητα στις Σέρρες στις πρώτες εκλογές της ελεύθερης Μακεδονίας (31 Μαΐου/13 Ιουνίου 1915) όταν και εκλέγεται. Θα ξαναβάλει υποψηφιότητα, ανεπιτυχώς όμως, και το 1926 με την σημαία του Λαϊκού Κόμματος. Θα αποκτήσει ένα γιο, τον Λυσίμαχο Μαλαμίδη ο οποίος θα παντρευτεί την Δομνίκη Ζωγράφου. Η Δομνίκη είναι κόρη του Σόλωνα Ζωγράφου, γιου ενός από τους πλουσιότερους πολίτες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, του ηπειρωτικής καταγωγής τραπεζίτη Χρηστάκη Ζωγράφου, και της Ελένης Καυταντζόγλου, κόρης του αρχιτέκτονα Λύσανδρου Καυταντζόγλου και εγγονής του Ιωάννου Γούτα Καυταντζόγλου στον οποίο αναφερθήκαμε στο 6ο μέρος. Ενδιαφέρον παρουσιάζει μια παράξενη ιστορία κληρονομικής διένεξης που συνέβη το 1937 με πρωταγωνίστρια την Δομνίκη Ζωγράφου – Μαλαμίδη. Την αναφέρει η εφημερίδα “Πρωϊνός Λόγος” των Ιωαννίνων στο φύλλο της 19ης Μαΐου 2015.

Αδάμ

Η Ελένη Ζωγράφου και η κόρη της Δομνίκη είχαν πολύ κακές σχέσεις. Μετά τον θάνατο του συζύγου της Σόλωνα (το 1908), η Ελένη βρέθηκε κάτοχος της κολοσσιαίας περιουσίας των Ζωγράφων. Τον Αύγουστο του 1937 η Ελένη απεβίωσε στο Ζέμερινκ (Semmering) της Αυστρίας όπου είχε πάει για νοσηλεία βαριάς αρρώστιας. Μόλις πληροφορήθηκε το θάνατο η θυγατέρα της Δομνίκη πήγε στο σπίτι της μητέρας της συνοδευόμενη από τον δικηγόρο της θανούσης με σκοπό να ερευνήσουν την ύπαρξη διαθήκης. Βρήκαν όμως το συρτάρι του ερμαρίου της παραβιασμένο και την διαθήκη εξαφανισμένη. Μετά από καιρό η Δομνίκη παρουσίασε μια διαθήκη με την οποία η μάνα της όριζε κληρονόμους την ίδια και το Καυταντζόγλειο Ίδρυμα Θεσσαλονίκης. Ο δικηγόρος της θανούσης, ο οποίος συνέβαινε να είναι και δικηγόρος του Καυταντζογλείου Ιδρύματος, επιβεβαίωσε την εγκυρότητα της διαθήκης. Η Δομνίκη απέσυρε τότε από την τραπεζική θυρίδα της Εθνικής Τράπεζας τα αμύθητης αξίας κοσμήματα της μητέρας της. Μετά από λίγα χρόνια όμως βρέθηκε δεύτερη ιδιόχειρη διαθήκη της Ελένης Ζωγράφου του 1929 με την οποία κληροδοτούσε την περιουσία της (ακίνητα, καταθέσεις και κοσμήματα) κατά το 1/3 στην κόρη της ∆ομνίκη – «αναγκαστικά σε αυτήν την ακατανόμαστην», όπως γράφει – και τα υπόλοιπα 2/3 στα δύο αδέρφια της. ∆ιέτασσε δε μετά το θάνατό τους να περιέλθει το μερίδιό τους κατά το ήμισυ στο ∆ημοτικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης και κατά το άλλο ήμισυ στο ∆ημοτικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων για να χτιστεί ‘‘Αίθουσα Ελένης Σόλωνος Χρηστάκη Ζωγράφου-Καυταντζόγλου’’ όπου όλοι οι φτωχοί θα θεραπεύονταν δωρεάν. Ακολούθησε μεγάλος δικαστικός αγώνας ο οποίος έκλεισε με απόφαση του Πρωτοδικείου Αθηνών (αριθ. 353/605/ 16-8-1946). Χάρη σε αυτή την απόφαση λειτουργεί σήμερα στα Ιωάννινα ο Ζωγράφειος Οίκος Ευγηρίας εκτός φυσικά από τα σχολεία σε Ήπειρο και Κωνσταντινούπολη που είχε ιδρύσει εν ζωή ο Χρηστάκης Ζωγράφου. Την Δομνίκα(η) Λυσιμάχου Μαλαμίδη την ξανασυναντάμε το 1963 στο Διοικητικό Συμβούλιο του Ζανείου Ορφανοτροφείου Αρρένων Πειραιώς – Εκάλης στη θέση της Β’ Αντιπροέδρου “τιμής ένεκεν, λόγω των πολλών και σημαντικών υπηρεσιών της προς το Ίδρυμα της θέσεως ταύτης δημιουργουμένης επί τούτω και διατηρουμένης εφ’ όρου ζωής της τιμωμένης” (Εφημ της Κυβερνήσεως 156 της 27/9/1963). Ο σύζυγος της, Λυσίμαχος Μαλαμίδης, φαίρεται ότι ήταν διευθυντικό στέλεχος της εταιρείας “Ρετσίνα” στον Πειραιά. Αγνοούμε αν είχαν απογόνους.

Β/ Για τον δευτερότοκο Γρηγόριο Χατζηλάζαρο οι πληροφορίες είναι ελάχιστες. Ο Ευστάθιος Στουγιαννάκης μας πληροφορεί ότι είχε δεκατρία παιδιά και ότι ένας του γιος, ο Λάζαρος, είχε παντρευτεί μιαν Άμποτ. Από την έκθεση του Αυστριακού προξένου Θεσσαλονίκης σχετικά με την “Σφαγή των Προξένων” γνωρίζουμε ότι κάποιος συγγενής του Περικλή Χατζηλαζάρου ήταν παντρεμένος με μια από τις αδελφές του σφαγιασθέντα Ερρίκου Άμποτ και ότι ήταν εγκαταστημένος στον Βόλο. Πρόκειται προφανώς για τον Λάζαρο Χατζηλάζαρο, πρώτο εξάδελφο του Περικλή. Δεν γνωρίζουμε τις ασχολίες του Λαζάρου αλλά υποθέτουμε ότι, εκτός από κτηματίας, θα ήταν και έμπορας. Στον Βόλο είχε χτίσει μια όμορφη νεοκλασική οικία στην οποία είχε φιλοξενήσει τον βασιλιά Γεώργιο κατά την απελευθέρωση της πόλης το 1881. Ο Λάζαρος απεβίωσε το 1905.

Χατζηλαζάρου Βόλος

Απέκτησε τρία παιδιά: τον Ξενοφώντα, τον Αλέκο και την Ιφιγένεια. Ο Ξενοφών διατέλεσε διευθυντής του θεσσαλικού σιδηροδρόμου. Από την διαθήκη της γυναίκας του Ελένης, η οποία απεβίωσε το 1961, συνάγεται ότι δεν είχαν απογόνους. Πράγματι η χήρα Ελένη Χατζηλαζάρου άφησε το μεγαλύτερο μέρος της κινητής και ακίνητης περιουσίας της στο Αχιλλοπούλειο Δημοτικό Νοσοκομείο Βόλου και το υπόλοιπο στο Άσυλο του Παιδιού, στον Βρεφικό Σταθμό και σε εκκλησίες του Βόλου και του χωριού Άνω Λεχώνια όπου διέμενε με τον σύζυγο της σε έναν ωραίο πύργο. Δεν γίνεται καμία μνεία σε τέκνα στη διαθήκη της. Για τον Αλέκο δεν υπάρχουν στοιχεία.

Γρηγόριος

Η Ιφιγένεια παντρεύτηκε τον Νικόλαο Πολίτη, αγνώστων λοιπών, προς το παρόν τουλάχιστον, στοιχείων. Απέκτησαν τρεις γιους: τον Αλέξανδρο, τον Γρηγόριο και τον Ερρίκο. Το όνομα Ερρίκος προφανώς παραπέμπει στον πρόξενο Ερρίκο Άμποτ, αδελφό της γιαγιάς του. Ερωτήματα εγείρει επίσης η περίφημη υπόθεση απάτης σχετικά με την κληρονομιά κάποιας Βολιώτισσας που ονομαζόταν Μοντ Χατζηλαζάρου γεννημένης το 1902. Με τον θάνατο της το 1999 άφησε μια περιουσία 25 δισ. δραχμών και 21 ακίνητα στην Αθήνα χωρίς κληρονόμους. Να πρόκειται άραγε για απλή συνωνυμία;

Γ/ Ο βενιαμίν της οικογένειας Σταύρος Χατζηλάζαρος ασχολήθηκε με τη διαχείριση του μεγάλου τσιφλικιού στο Γιάνες του Κιλκίς, σε μια περιοχή που ήταν “Βουλγάρικη σφηκοφωληά” όπως μας πληροφορεί η Έλλη Χατζηλαζάρου. Το τσιφλίκι αυτό εκτεινόταν σε πάνω από 30.000 στρέμματα και το διέσχιζε η σιδηροδρομική γραμμή Θεσσαλονίκης – Κωνσταντινούπολης. Ο Σταύρος είχε δυο γιους, τον Κώστα και τον Χρήστο.

Σταύρος

Ο Κώστας παντρεύτηκε αρχές του 1870 την Ελίζα (Λιζέττα) Αργυροπούλου (1856-1908), δευτερότοκη κόρη του Εμμανουήλ Αργυροπούλου και της  Πουλχερίας Κατακουζηνού. Η Λιζέττα είχε γεννηθεί στο Παρίσι και είχε πάει σχολείο στη Γερμανία. Μιλούσε άπταιστα γερμανικά, γαλλικά και αγγλικά. Στα δεκαεπτά της είναι ήδη παντρεμένη καθώς το όνομα Λιζέττα Χατζηλαζάρου φιγουράρει το 1873 σαν ιδρυτικό μέλος, μαζί με την Χρυσάνθη Οικονόμου – Χατζηλαζάρου, της Φιλοπτώχου Αδελφότητος Κυριών Θεσσαλονίκης. Θα αποκτήσουν τρία παιδιά: την Έλλη (1879), την Ειρήνη (1884) και τον Φιλώτα (1886). Το βιβλίο της Έλλης αποτελεί την κύρια πηγή των πληροφοριών για την οικογένεια της. Στην αρχή του βιβλίου μας δίνει το πνεύμα μέσα στο οποίο μεγάλωνε τα παιδιά της η Λιζέττα και που σίγουρα αντικατοπτρίζει τη γενικότερη ατμόσφαιρα στη Θεσσαλονίκη της εποχής εκείνης. Η Έλλη ήταν έξι χρονών όταν η ελληνική κυβέρνηση έστειλε το πολεμικό “Μιαούλης” με πρώτες βοήθειες μετά την πυρκαγιά του 1885 που αποτέφρωσε μεγάλο μέρος της τουρκικής συνοικίας και μικρότερο της εβραϊκής στη Θεσσαλονίκη. Ήταν από τις πρώτες και πιο έντονες αναμνήσεις της. Η μαμά ανέβασε τα παιδιά στη ταράτσα του σπιτιού τους περιμένοντας να εμφανιστεί το ελληνικό πλοίο. Ατένιζαν με ανυπομονησία την είσοδο του Θερμαϊκού κόλπου, την άκρη του Καραμπουρνού. Όταν έφτασε το πλοίο με την ελληνική σημαία να κυματίζει περήφανα στο κατάρτι η μαμά τους είπε: “Παιδιά γονατίστε, φάνηκε η Ελληνική σημαία”.

Κώστας και Λιζέττα Χατζηλαζάρου

Screenshot from 2018-01-17 12-29-11

Η Λιζέττα ήθελε να δώσει μια ευρεία μόρφωση στα παιδιά της που να διέπεται όμως από σαφείς κανόνες πειθαρχίας. Έτσι προτίμησε να τα μορφώσει στη Γερμανία που γνώριζε. Το 1887 αναχώρησαν για την Λειψία όπου έμειναν πέντε χρόνια. Ακολούθως πήγαν στη Βαϊμάρη για άλλα περίπου πέντε χρόνια όπου συνήθιζαν να βλέπουν τον γερασμένο και ανίκανο πια να μιλήσει Νίτσε στους απογευματινούς περιπάτους του με την αδελφή του. Ο κύκλος σπουδών στην Ευρώπη έκλεισε στη Λωζάνη της Ελβετίας για την εκμάθηση των γαλλικών. Εκεί θα αγαπήσουν ιδιαίτερα τις αναρριχήσεις στις κορυφές των Άλπεων όπου παραλίγο να σκοτωθούν και τα τρία αδέλφια σε μια μοναχική και άκρως επικίνδυνη ανάβαση. Διαβάζουμε στον τύπο της εποχής ότι έμειναν στην ιστορία αφού έκαναν πρώτοι αυτοί στις 17 Ιουλίου 1902 την απευθείας αναρρίχηση στη κορυφή “Ασημένια Bελόνα” (Aiguille d’Argentière) του Mont Blanc από την ανατολική πλευρά του. Ίσως από μετριοφροσύνη παραλείπει να το αναφέρει η Έλλη στο βιβλίο της. Το 1904 επιστρέφοντας πίσω θα περάσουν πρώτα από την Αθήνα. Θα μείνουν στο αρχοντικό Χατζηλαζάρου στη Λεωφόρο Αμαλίας και θα κάνουν καθημερινά παρέα με τα παιδιά του Στέφανου Δραγούμη του διπλανού σπιτιού. Θα επιστρέψουν στη Θεσσαλονίκη το 1905 την οποία βρίσκουν αρκετά αλλαγμένη μετά από σχεδόν είκοσι χρόνια.

Η Έλλη θα παντρευτεί το 1907 στο Παρίσι τον Αναστάσιο Αδοσίδη (1873 – 1942), δημοσιογράφο και ανταποκριτή μεγάλων εφημερίδων και εκδότη του περιοδικού L’Hellénisme που προωθούσε τις ελληνικές θέσεις στη Γαλλία. Ο Αναστάσης ήταν γιος του Κωνσταντίνου Αδοσίδη πασά, μεγάλου διπλωμάτη της Υψηλής Πύλης, πρώτου εκδότη ελληνικής εφημερίδας στη Κωνσταντινούπολη – του Τηλεγράφου του Βοσπόρου – δυο φορές Ηγεμόνα της Σάμου και πρώτου Έλληνα Βαλή της Κρήτης. Κυνηγημένος από την αστυνομία του σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ για την αντιχαμιτική του στάση, ο Αναστάσης θα διαφύγει από την Κωνσταντινούπολη το 1906 ντυμένος Γάλλος αξιωματικός με γαλλικό καράβι. Στο Παρίσι θα τον βοηθήσει ο Κλεμανσώ να εργαστεί στην εφημερίδα Le Temps, πρόγονο της σημερινής Le Monde. Ο γάμος της Έλλης και του Αναστάση θα γίνει στον ορθόδοξο ναό του Αγίου Στεφάνου. Στα ληξιαρχικά βιβλία του ναού διαβάζουμε ότι ο “Αναστάσιος Κ. Αδοσίδης, Ορθόδοξος Έλλην εκ Πριγκίπων Κων/πόλεως, δημοσιογράφος ετών 33 και η Έλλη Κ. Χατζηλαζάρου, Ορθόδοξος Ελληνίς εκ Θεσσαλονίκης, ετών 27, με παράνυμφο τον Χρήστο Χατζηλάζαρο, Ορθόδοξο Έλληνα εκ Θεσσαλονίκης, κτηματία” τέλεσαν τον γάμο τους την 29η Ιουνίου 1907. Κουμπάρος λοιπόν ήταν ο θείος της Έλλης, Χρήστος Χατζηλάζαρος, αδελφός του πατέρα της. Το 1908 ο Αναστάσης θα μεταβεί με την Έλλη στη Κρήτη για να καλύψει τα γεγονότα του εκεί ξεσηκωμού. Θα γνωρίσουν τον Ελευθέριο Βενιζέλο με τον οποίο θα συνάψουν στενή και ειλικρινή φιλία που θα διαρκέσει μέχρι τον θάνατο του Εθνάρχη. Ο Αναστάσης θα κληθεί από τον Βενιζέλο να αναλάβει διαδοχικά, την Νομαρχία Κυκλάδων το 1913 για λίγους μήνες και την Γενική Διοίκηση της Σάμου το 1914. Στις 15 Σεπτεμβρίου 1916 ο Βενιζέλος με επιστολή από τα Χανιά καλεί τον φίλτατο κύριο Αδοσίδη “…όπως παράσχητε τας υπηρεσίας σας εις τον διεξαγόμενον Εθνικόν Αγώνα και σας παρακαλώ να έλθετε το ταχύτερο εις συνάντησιν μας…”. Ήταν τότε που ο Βενιζέλος πήρε την απόφαση να σχηματίσει την κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης.

Ο Αδοσίδης χωρίς δεύτερη σκέψη θα φύγει για την Θεσσαλονίκη από τις Σπέτσες, όπου είχε εγκατασταθεί με την οικογένεια του σε ένα μικρό κτήμα που είχαν αγοράσει. Θα χρηματίσει διευθυντής του Πολιτικού Γραφείου της Προσωρινής Κυβέρνησης Θεσσαλονίκης στα πρότυπα του οποίου θα οργανώσει τον Σεπτέμβριο του 1917 και θα διευθύνει το πρώτο Πολιτικό Γραφείο Έλληνα Πρωθυπουργού. Θα αναλάβει επίσης την Νομαρχία Θεσσαλονίκης και αργότερα την Γενική Διοίκηση Μακεδονίας. Θα προεδρεύσει της επιτροπής αποκατάστασης των αστέγων μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917 και θα χρηματίσει Γενικός Γραμματέας της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων (1923-1931). Στη Κατοχή τον βρίσκουμε διευθυντή της Αμερικανικής Αρχαιολογικής Σχολής μέχρι το θάνατο του το 1942. Υπέφερε από διαβήτη. Η σύζυγος του Έλλη θα δουλέψει όλο αυτό το διάστημα σαν εθελόντρια νοσοκόμα του Ερυθρού Σταυρού στη Θεσσαλονίκη και στο Μακεδονικό Μέτωπο. Θα είναι παρούσα μάλιστα στη μάχη του Ραβινέ όπου η Μεραρχία Σερρών κατέλαβε μετά από φονική μάχη τον ομώνυμο λόφο την 1η Μαΐου 1917. Ήταν η πρώτη μεγάλη επιτυχία του στρατού της Εθνικής Αμύνης στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1919 θα ιδρύσει το ‘Άσυλο του Παιδιού Θεσσαλονίκης” τον δεύτερο ιστορικά παιδικό σταθμό σε όλη την Ελλάδα μετά την “Περίθαλψη του Παιδιού” που είχε ιδρύσει η ίδια στη Σύρο το 1913. Στον πόλεμο του ‘40 θα οργώσει με τον Ερυθρό Σταυρό Βόρειο Ήπειρο και Δυτική Μακεδονία και θα ιδρύσει τέσσερις “Γωνιές του Στρατιώτη” – σταθμούς πρώτων βοηθειών για τους τραυματίες στρατιώτες – την ώρα που οι δυο μεγαλύτεροι γιοί της, Κωνσταντίνος και Αλέξανδρος, μάχονται στα βουνά.

Πρακτικά της ιδρυτικής συνεδρίας του “Ασύλου του Παιδιού Θεσσαλονίκης”

Άσυλο του παιδιού

Σ’ αυτό το σκηνικό της έντασης και του αγώνα αξίζει ίσως να αναφέρουμε ένα χαριτωμένο περιστατικό με τον βασιλιά Αλέξανδρο που είχε αντικαταστήσει στον θρόνο τον πατέρα του Κωνσταντίνο. Ο Αλέξανδρος κατά τις επισκέψεις του στη Θεσσαλονίκη είχε φιλοξενηθεί δυο φορές στην οικία Αδοσίδη. Φαίνεται ότι η βασιλική οικογένεια δεν διέρρηξε ποτέ τους δεσμούς με τους Χατζηλαζάρους είτε αυτοί ήταν βασιλόφρονες είτε βενιζελικοί. Θυμόμαστε ότι ο Γεώργιος Α’ έμεινε στην οικία του Λάζαρου Χατζηλαζάρου κατά την απελευθέρωση του Βόλου, στην οικία του Κλέωνα Χατζηλαζάρου κατά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης ενώ ο Κωνσταντίνος βάφτισε την κόρη του Κλέωνα, τη Μάτση. Ο Αλέξανδρος λοιπόν είχε αδυναμία στα μικρά παιδιά και του άρεσε πολύ να παίζει με την τρίχρονη τότε κόρη της Έλλης, την Μπέσυ, η οποία βλέποντας την στολή του δεν εννούσε με κανένα τρόπο να πιστέψει ότι μπροστά της ήταν ένας βασιλιάς: “Εσύ είσαι χωροφύλακας!” του έλεγε ξανά και ξανά ενώ ο Αλέξανδρος έσκαγε στα γέλια. Το σπίτι όπου διέμενε η οικογένεια Αναστασίου και Έλλης Αδοσίδου ήταν το αρχοντικό Γιακό Μοδιάνο εκεί όπου στεγάζεται σήμερα το Λαογραφικό και Εθνολογικό Μουσείο Μακεδονίας – Θράκης. Γράφει γι αυτό το αρχοντικό ο Κώστας Τομανάς: “Το παλατάκι αυτό που ήταν αρχικά παραθαλάσσιο, κτίστηκε το 1906 από τον αρχιτέκτονα Ελί Μοδιάνο για τον Γιακώβ Μοδιάνο που το πούλησε αργότερα στον πλούσιο μαλτέζο έμπορο Κάρολο Ασλάν. Αυτός με τη σειρά του το πούλησε στον Α. Αδοσίδη, ο οποίος το πούλησε στον Δήμο Θεσσαλονίκης. Το 1913 ο Δήμος το πρόσφερε στον βασιλιά Κωνσταντίνο, ο οποίος το παραχώρησε για να στεγάζει τον εκάστοτε Γενικό Διοικητή Μακεδονίας”. Είναι το μοναδικό κείμενο όπου αναφέρεται ότι το κτίριο αγοράστηκε από τον Αδοσίδη πριν την πώληση του στον Δήμο Θεσσαλονίκης. Αν αυτό αληθεύει τότε ο μεν Γιακό Μοδιάνο πρέπει να πούλησε στον Ασλάν το οίκημα πριν την βεβιασμένη και αναγκαστική αναχώρηση του από την Θεσσαλονίκη λόγω της έκρηξης του ιταλοτουρκικού πολέμου το 1911 – όπως όλοι οι Ιταλοί υπήκοοι της αυτοκρατορίας – ο δε Αδοσίδης να το αγόρασε από τον Ασλάν προφανώς με χρήματα της γυναίκας του Έλλης Χατζηλαζάρου που ήταν πλούσια Θεσσαλονικιά. Η τύχη τόφερε να το κατοικήσουν λίγα χρόνια αργότερα όταν ονομάστηκε από τον Βενιζέλο Γενικός Διοικητής Μακεδονίας.

Το αρχοντικό Γιακό Μοδιάνο όπου διάμεινε η οικογένεια Αναστασίου και Έλλης Αδοσίδου στη Θεσσαλονίκη την εποχή που ο Αναστάσης ήταν Γενικός Διοικητής Μακεδονίας (Παλαιό Κυβερνείο).

Γιακο Μοδιάνο.resized

Είναι αδύνατο στις λίγες αυτές γραμμές να περιγραφεί η συμβολή της Έλλης και του συζύγου της στις δύσκολες στιγμές που πέρασε ο Ελληνισμός. Πολλά άρθρα έχουν γραφεί για τη δράση τους. Θα αναφέρω απλά το άρθρο του Ιάκωβου Μιχαηλίδη για τους πρόσφυγες από την Βουλγαρία και την επίσημη αναφορά της ίδιας για την σφαγή του Διστόμου το 1944 που πρώτη έφερε στο φως διεθνώς. Επιγραμματικά μπορούμε να πούμε ότι πράγματι αφιέρωσε όλη της τη ζωή στην Ελλάδα.

Αδοσίδου

Η Έλλη και ο Αναστάσης θα αποκτήσουν τέσσερα παιδιά: τον Κωνσταντίνο (Κωστάκης, 1908 – 1942), τον Αλέξανδρο (Αλέκος, 1910 – 1991), τον Ανδρέα (1913 – 1993) και την Ελισάβετ (Μπέσυ, 1915 – 1998). Ο Κωνσταντίνος θα μάθει να χειρίζεται αεροπλάνο στις επιχειρήσεις των αδελφών Ράλλη στο Μανδράς της Ινδίας (θα δούμε αργότερα ότι οι Οικονόμου της Τεργέστης είχαν συγγενέψει με τους Ράλληδες του Λονδίνου των οποίων η οικονομική αυτοκρατορία έφτανε μέχρι τις Ινδίες). Υπηρέτησε στην αεροπορία. Με την κατάρρευση του μετώπου και πριν φτάσουν οι Γεμανοί στην Αθήνα θα διαφύγει με αεροπλάνο από την Δεκέλεια στην Αίγυπτο μέσω Μάλεμε. Την άνοιξη του 1942 θα σκοτωθεί σε πτώση του φλεγόμενου αεροπλάνου του στη Παλαιστίνη.

Κωνσταντίνος Αδοσίδης (1908 – 1942), Αρχείο Ελληνικής Αεροπορίας.

Κωστάκης Χατζηλαζάρου

Η Μπέσυ στη διάρκεια της Κατοχής με τον σύζυγο της Γιώργο Τρυπάνη θα δημιουργήσουν μια από τις πρώτες ομάδες συγκέντρωσης πληροφοριών στρατιωτικής φύσης και φυγάδευσης Βρετανών από την Αθήνα. Όταν εγείρονται υποψίες για την δράση τους αποφασίζουν να διαφύγουν και αυτοί στη Μέση Ανατολή με άλλους Έλληνες, Άγγλους και Νεοζηλανδούς. Επιβιβάζονται σε ένα καΐκι το οποίο όμως ακινητοποιείται λόγω βλάβης και συλλαμβάνονται στις 4 Ιανουαρίου 1942 κοντά στη Κύθνο από τους Ιταλούς. Καταδικάζονται σε θάνατο από στρατοδικείο και μεταφέρονται στις φυλακές Αβέρωφ. Θα γλυτώσουν το εκτελεστικό απόσπασμα με χάρη που δόθηκε επ’ ευκαιρία της γέννησης ενός Ιταλού πρίγκηπα. Μετά τον πόλεμο η Μπέσυ θα ασχοληθεί με τον μηχανοκίνητο αθλητισμό κατακτώντας αρκετά τρόπαια σε ελληνικά και διεθνή ράλλυ.

Η μικρότερη αδελφή της Έλλης, η Ειρήνη Χατζηλαζάρου, θα παντρευτεί και αυτή στο Παρίσι, στον ναό του Αγίου Στεφάνου. Διαβάζουμε στα ληξιαρχικά βιβλία του ναού ότι στις 21 Νοεμβρίου 1911 ετέλεσαν γάμο ο “Κωνσταντίνος Χ. Βαϊανός, Ορθόδοξος Έλλην εκ Σύλλης της επαρχίας Ικονίου, ιατρός, ετών 29, και η Ειρήνη Κ. Χατζηλαζάρου, Ορθόδοξος Ελληνίς εκ Θεσσαλονίκης, ετών 27”. Παράνυμφοι ήταν οι “Έλλη Α. Αδοσίδου, Ορθόδοξος Ελληνίς εκ Θεσσαλονίκης και ο Φιλώτας Κ. Χατζηλαζάρου, Ορθόδοξος Έλλην εκ Θεσσαλονίκης, σπουδαστής του δικαίου”. Κουμπάροι με άλλα λόγια ήταν τα αδέλφια Έλλη και Φιλώτας. Ο τελευταίος μάλιστα σπούδαζε νομικά στο Παρίσι εκείνη την εποχή. Η Ειρήνη θα ακολουθήσει τα βήματα της μεγαλύτερης της αδελφής και θα βοηθήσει σαν νοσοκόμα στις περισσότερες πρωτοβουλίες της Έλλης. Θα αποκτήσει ένα κοριτσάκι, την Αλεξία.

Ο Φιλώτας θα εγγράψει κι αυτός το όνομά του στα βιβλία της ορθόδοξης εκκλησίας στο Παρίσι. Διαβάζουμε ότι “ο Φιλώτας Κ. Χατζηλαζάρου, Ορθόδοξος Έλλην εκ Θεσσαλονίκης, δημότης Πειραιώς, εισοδηματίας, ετών 26 και η Γαβριηλίς Δεμούρ, Ρωμαιοκαθολική εκ Gespunsart του νομού Ardennes, ετών 26” παντρεύτηκαν στις 8 Αυγούστου 1912. Παράνυμφος αυτή τη φορά ήταν ένας φίλος του Φιλώτα, ο Λέσβιος συγγραφέας και ποιητής Ευστράτιος Αθανασιάδης του Χριστοδούλου ο οποίος έζησε αρκετά χρόνια στο Παρίσι. Συγκρίνοντας τις εγγραφές των δυο τελευταίων γάμων στα βιβλία του ναού συμπεραίνουμε ότι ο Φιλώτας είχε ολοκληρώσει τις νομικές του σπουδές αφού φερόταν πια στον γάμο του σαν εισοδηματίας και κάτοικος Πειραιά.

Ξαναβρίσκουμε τα ίχνη του τυχαία σε μιαν ανταπόκριση του γαλλικού τύπου από την Θεσσαλονίκη λίγα χρόνια αργότερα. Μετά την εισβολή των γερμανο-βουλγαρικών στρατευμάτων από το Ρούπελ τον Μάιο του 1916, η Βουλγαρία καταλαμβάνει σταδιακά όλη την ανατολική Μακεδονία. Οι διαταγές των Αθηνών στα ελληνικά στρατεύματα είναι σαφείς: να αποφύγουν κάθε εμπλοκή με τους εισβολείς. Στη Θεσσαλονίκη γίνεται μια ογκώδης διαδήλωση εναντίον των εισβολέων και της ελληνικής κυβέρνησης. Σε ανταπόκριση της παρισινής εφημερίδας “Le Petit Parisien” της 27ης Αυγούστου 1916 διαβάζουμε ότι μετά το τέλος της αντιβουλγαρικής διαδήλωσης στη Θεσσαλονίκη μια επιτροπή σχηματίστηκε από έφεδρους αξιωματικούς με στόχο την οργάνωση της άμυνας εναντίον των εισβολέων. “Στην επιτροπή αυτή συμμετέχουν οι Φιλώτας Χατζηλαζάρου, έφεδρος ανθυπολοχαγός ιππικού, Γιώργος Χατζηνικολάου, έφεδρος ανθυπολοχαγός πεζικού, Επαμεινώνδας Βαλσαμάκης, πρώην λοχαγός, Πέτρος Λούβαρης, πρόεδρος της επιτροπής προσφύγων Μικράς Ασίας, Ιωάννης Πετσόπουλος, διευθυντής της βενιζελικής εφημερίδας Ριζοσπάστης κλπ.”. Είναι ο πρώτος πυρήνας από τον οποίο θα προκύψει ο στρατός της Εθνικής Αμύνης στη Θεσσαλονίκη. Και ο Φιλώτας θα είναι ο πρώτος μεταξύ των πρώτων έχοντας ήδη υπηρετήσει στον Ελληνικό Στρατό, σαν ανθυπολοχαγός ιππικού. Αρχές Οκτωβρίου θα καταφθάσει εκεί ο Βενιζέλος με τον γαμπρό του Φιλώτα, Αναστάσιο Αδοσίδη, και θα σχηματίσει την Προσωρινή Κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης. Λίγο αργότερα θα καταφτάσουν και οι αδελφές του Έλλη Χατζηλαζάρου – Αδοσίδου και Ειρήνη Χατζηλαζάρου – Βαϊανού που θα βοηθήσουν στον αγώνα σαν εθελόντριες νοσοκόμες.

Τελευταία φορά συναντάμε τον Φιλώτα Χατζηλαζάρου πάνω στο αγγλικό θωρηκτό Iron Duke στα Μουδανιά της Προποντίδας τον Σεπτέμβριο του 1922. Ήταν μέλος της ελληνικής αντιπροσωπείας υπό τον στρατηγό Μαζαράκη η οποία είχε σταλεί από την επαναστατική κυβέρνηση των Αθηνών να διαπραγματευτεί την γραμμή παύσης πυρός μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας (Γ. Παπαφλωράτος, Ιστορία του Ελληνικού Στρατού). Η Ανακωχή των Μουδανιών ως γνωστόν αποτέλεσε τον τελευταίο και οδυνηρό σταθμό της Μεγάλης Ιδέας, το τέλος μιας συνταρακτικής δεκαετίας, ο τραγικός επίλογος του Εθνικού Διχασμού. Δεν είναι γνωστός ο λόγος της ένταξης του Φιλώτα στην ελληνική αντιπροσωπεία. Ίσως νάταν η γαλλική του νομική παιδεία, ίσως η στενή του σχέση με τον Ελευθέριο Βενιζέλο που βρισκόταν τότε στο Παρίσι εκτελώντας χρέη αντιπρόσωπου της Ελλάδας στις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις.

Επισκεπτήρια κάρτα του Φιλώτα Χατζηλαζάρου στα μέσα της δεκαετίας του ’30 (Φάκελος Ελ. Βενιζέλου, Μουσείο Μπενάκη)

Επισκεπτήρια κάρτα Φιλώτα

Τι απέγιναν όμως τα μεγάλα αγροκτήματα της οικογένειας Χατζηλαζάρου στην Κεντρική Μακεδονία;

Όπως έχει ήδη αναφερθεί υπήρχαν τρία μεγάλα τσιφλίκια: δυο κοντά στο Σιδηρόκαστρο – το Λάτροβο (Χορτερό) και το Μπαχτιάρ (Δενδρόφυτο) – και ένα κοντά στο Κιλκίς – το Γιάνες (Μεταλλικό). Στο βιβλίο της η Έλλη Χατζηλαζάρου αναφέρει και ένα τέταρτο αγρόκτημα στο χωριό Ράμνα (Ακριτοχώρι) δίπλα στο Χατζημπεϊλίκ, τη σημερινή Βυρώνεια όπως δείχνει ο παρακάτω χάρτης της εποχής. Εκεί είχε στρατοπεδεύσει ο ελληνικός στρατός στον δεύτερο βαλκανικό πόλεμο λίγο πριν από την διάσκεψη του Βουκουρεστίου.

Μπαχτιάρ - Ράμνα - Λάτροβο

Παρατηρούμε ότι το Μπαχτιάρ και η Ράμνα είναι διπλανά χωριά, το πρώτο νότια της σιδηροδρομικής γραμμής και το δεύτερο βόρεια. Δεν αποκλείεται να ήταν αρχικά ένα ενιαίο μεγάλο αγρόκτημα που το έκοβε στα δύο η σιδηροδρομική γραμμή και που διαίρεσαν αργότερα τα αδέλφια. Συγκρίνοντας τον παλιό χάρτη του 1900 με έναν σύγχρονο εκτιμούμε ότι το Μπαχτιάρ, που στη δεκαετία του 1920 ονομάστηκε Δενδρόφυτο, βρίσκεται κατά το μεγαλύτερο μέρος σήμερα κάτω από τα νερά της τεχνητής λίμνης Κερκίνης. Παρατηρούμε επίσης ότι όλα τα αγροκτήματα γειτνίαζαν ή διασχίζονταν από σιδηροδρομική γραμμή, είχαν δηλαδή πολύ εύκολη πρόσβαση με το τρένο και για τον λόγο αυτό ήταν προνομιακά. Τα αγροκτήματα αυτά ανήκαν και στα τέσσερα αδέλφια Ιωάννη, Αδάμ, Γρηγόρη και Σταύρο. Δεν γνωρίζουμε αν η διαχείριση ήταν κοινή. Το πιθανότερο είναι να είχαν διαιρεθεί στις τέσσερις οικογένειες και για πρακτικούς λόγους διαχείρισης. Μετά τους βαλκανικούς πολέμους τα κτήματα βρέθηκαν σε ελληνική επικράτεια χωρίς καμιά ουσιαστική μεταβολή στο καθεστώς τους. Με την άφιξη των Αγγλογάλλων το Γιάνες πέρασε σε συμμαχική διοίκηση με την εγκατάσταση εκεί βρετανικών στρατευμάτων. Ο Χρήστος Χατζηλάζαρος με την Γερμανίδα σύζυγο του Έττη φον Στάϊν (Hanriette von Stein) θα εγκαταλείψει τότε το αγρόκτημα και θα αυτοεξοριστεί σαν βασιλικός. Με την κάθοδο των Βουλγάρων το καλοκαίρι του 1916 τα τσιφλίκια περνούν σε βουλγαρική διοίκηση πλην αυτού στο Γιάνες που παραμένει στα χέρια των Βρετανών. Με τη λήξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου επανέρχονται και πάλι σε ελληνική διοίκηση. Την δεκαετία του ‘20, με τις πρώτες αφίξεις προσφύγων από την τότε Σοβιετική Ένωση θα αρχίσει ένας έντονος αγώνας διεκδίκησης των αγροκτημάτων από τους πρόσφυγες ο οποίος θα διαρκέσει μέχρι το 1932. Τότε η κυβέρνηση Βενιζέλου θα τα απαλλοτριώσει για να εγκατασταθούν οι πρόσφυγες από το Καρς και την Ανατολική Θράκη. Την εποχή εκείνη πρωταγωνιστικό ρόλο παίζει ο Χρήστος Χατζηλάζαρος, δευτερότοκος γιος του Σταύρου, και η Γερμανίδα σύζυγος του. Κάπως έτσι τελειώνει και η ιστορία των μεγάλων τσιφλικιών της οικογένειας στη Μακεδονία που διήρκεσε περίπου 100 έτη.

Συνεχίζεται….