1. Οι περιπέτειες ενός Προξένου, ενός Πρέσβη και ενός Μητροπολίτη

Πρόλογος

Από τις αναφορές δυτικών περιηγητών που έχουμε για την Έδεσσα των παλαιοτέρων χρόνων, η διήγηση τού Εσπρί-Μαρί Κουζινερύ (Esprit-Marie Cousinéry), προξένου της Γαλλίας στη Θεσσαλονίκη, είναι μάλλον η πιο παλιά. Η πρωτοτυπία όμως του βιβλίου του “Ταξίδι στη Μακεδονία” (Voyage dans la Macédoine) που εκδόθηκε το 1831 στο Παρίσι έγκειται στο ότι είναι ίσως το πρώτο που γράφτηκε ειδικά για την Μακεδονία. Στη Νότια Ελλάδα – Αθήνα, Πελοπόννησο, όπως και νησιά του Αιγαίου – δυτικοί περιηγητές, αρχαιολάτρες ως επί το πλείστον, είχαν αρχίσει τα ταξίδια τους και τις αντίστοιχες δημοσιεύσεις αρκετά νωρίτερα. Η Μακεδονία όμως ήταν μια σχετικά άγνωστη περιοχή ακόμη και στα τέλη του 18ο αιώνα. Ο μεγάλος Γάλλος γεωγράφος και χαρτογράφος του αιώνα εκείνου Ζαν-Μπατίστ Ντανβίλ (Jean-Baptiste d’Anville) είχε πει ότι γνωρίζουμε περισσότερα για την Κίνα και τις Ινδίες παρά για τις περιοχές όπου βασίλεψαν κάποτε ο Φίλιππος και ο Αλέξανδρος. Το βιβλίο του Κουζινερύ αποτέλεσε έναυσμα για μια πιο μεθοδική μελέτη της Μακεδονίας τον επόμενο αιώνα. Εικοσιπέντε χρόνια μετά την έκδοση του βιβλίου του, δυο νεαροί Γάλλοι αρχαιολόγοι, οι Εζέ και Ντελακουλόνς (Léon Heuzey και Alfred Delacoulonche) της Γαλλικής Σχολής Αθηνών, θα ακολουθήσουν τα βήματά του στην εξερεύνηση της Κάτω Μακεδονίας. Ο Εζέ μάλιστα θα επισκεφτεί τον αρχαιολογικό χώρο της Παλατίτσας δυο φορές: την πρώτη, το 1855, με την ευκαιρία της κοινής αποστολής του με τον Ντελακουλόνς και την δεύτερη λίγα χρόνια αργότερα, το 1861, σε ειδική αποστολή χρηματοδοτημένη από τον Γάλλο αυτοκράτορα Ναπολέοντα ΙΙΙ, όταν και έκανε τις πρώτες ανασκαφές. Δεν θα κατορθώσει όμως να λύσει τον γρίφο της ταυτότητας της πόλης με το θαυμαστό ανάκτορο. Θα περνούσε πάνω από ένας αιώνας, το 1977, για να μάθουμε από τον Μανόλη Ανδρόνικο ότι η πόλη που είχε ερευνήσει ο Εζέ ήταν οι Αιγές, η πρώτη πρωτεύουσα του Μακεδονικού κράτους όπου ο Φίλιππος είχε κτίσει το περίφημο παλάτι. Ο Ντελακουλόνς από την μεριά του θα εξετάσει με λεπτομέρεια την Έδεσσα και την γύρω περιοχή για να βρει τους βασιλικούς τάφους των αρχαίων Αιγών, μάταια όμως! Και οι δυο είχαν μελετήσει το δίτομο βιβλίο του Κουζινερύ όπως προκύπτει από τις συχνές αναφορές τους σ αυτό. Άλλωστε ακολούθησαν επακριβώς τα βήματα του.

Βάση των επόμενων σελίδων αποτελούν οι σημειώσεις από την ανάγνωση του βιβλίου του Κουζινερύ. Επικεντρώνονται στην Έδεσσα και τις γειτονικές περιοχές. Στη διάρκεια της ανάγνωσης όμως ήρθαν και προστέθηκαν και άλλα στοιχεία. Πρώτα από όλα στοιχεία που αφορούν την ενδιαφέρουσα καριέρα και ζωή του Γάλλου προξένου όπως αναδύεται από τα διπλωματικά αρχεία του γαλλικού Υπουργείου Εξωτερικών, ακολούθως ενδιαφέρουσες πληροφορίες για τις ιδιωτικές συναλλαγές του με τον ιεραρχικά προϊστάμενό του πρέσβη στη Κωνσταντινούπολη και, τέλος, το πιο απρόσμενο, στοιχεία για τις ιδιότυπες σχέσεις που ανέπτυξε με τον Μητροπολίτη Βοδενών Μελέτιο (1782-1790). Ξεκινώντας από το οδοιπορικό του Κουζινερύ καταλήγουμε σε ενδιαφέρουσες εξελίξεις που μετατρέπουν την οδοιπορική διήγηση σε αστυνομικό μυθιστόρημα όπου μπλέκουν διπλωμάτες, πατριαρχικοί έξαρχοι, Λαζαριστές ιερείς, Οθωμανοί δικαστικοί λειτουργοί και ορθόδοξοι εκκλησιαστικοί λειτουργοί. Και όλα αυτά με φόντο ληστρικές αρπαγές αρχαίων από την τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, τον Ρώσο-τουρκικό Πόλεμο του 1788-92 και τη Γαλλική Επανάσταση. Θεωρώντας ότι η εργασία αυτή ίσως να ενδιαφέρει ένα ευρύτερο κοινό αποφάσισα να την “δημοσιεύσω” στον παρόντα ιστότοπο υπό τη μορφή σειράς διαδοχικών αναρτήσεων έτσι ώστε να μην γίνει ιδιαίτερα κουραστική η συνολική ανάγνωση.

Ο Κουζινερύ στη δεκαετία του 1820 όταν έγινε ακαδημαϊκός

Esprit-Marie Cousinéry.resized

Λίγα λόγια για τη ζωή του προξένου Κουζινερύ

Γεννημένος το 1747 στη Μασσαλία (βλ. Anne Mézin, Les consuls de France au siècle des lumières), ο Εσπρί Κουζινερύ ήταν το τρίτο παιδί από τα δεκατρία συνολικά του δικηγόρου Βαρθολομαίου Κουζινερύ. Μετά τις κλασικές σπουδές στο κολλέγιο της γενέτειράς του έφυγε πρώτα στη Γένοβα και μετά στη Τεργέστη σαν γραμματέας του εκεί γαλλικού προξενείου. Όπως υπογραμμίζει ο ίδιος, στη Τεργέστη αποκτά την αγάπη και το πάθος για τα αρχαία νομίσματα. Μετά τη Τεργέστη ονομάζεται γραμματέας του γαλλικού προξενείου Θεσσαλονίκης όπου μεταβαίνει τον Νοέμβριο του 1773. Από τότε η ζωή του θα συνδεθεί αμετάκλητα με την Ανατολή. Το Δεκέμβριο του 1776, σε ηλικία 29 ετών, αναλαμβάνει υποπρόξενος στη Θεσσαλονίκη μέχρι το 1779 όταν και εκτελεί χρέη αναπληρωτού προξένου μέχρι την μετάθεση του στη Σμύρνη στις αρχές Μαρτίου του 1780. Επιστρέφει όμως στη Θεσσαλονίκη το καλοκαίρι του 1783 σαν προσωρινός πρόξενος στη χηρεύουσα θέση. Σε επιστολή του 1785 προς τον κορυφαίο νομισματολόγο της εποχής Ζοζέφ Εκέλ (Joseph-Hilarius Eckhel) αναφέρει ότι η συλλογή του μετρά ήδη 5000 αρχαία νομίσματα. Στο μεταξύ ονομάζεται υποπρόξενος στη Ροζέτα της Αιγύπτου και για λίγο στη Ρόδο. Στις θέσεις αυτές καταφέρνει να μη παρουσιαστεί γιατί εν τω μεταξύ κατορθώνει να ονομαστεί – τον Αύγουστο του 1786 – πρόξενος της Γαλλίας στη Θεσσαλονίκη. Την θέση αυτή που τόσο διακαώς επιθυμούσε – “δεν ζητώ το βασίλειο της Μακεδονίας αλλά να γίνω ένας μικρός πρόξενος εκεί, παρά το άσχημο κλίμα της” γράφει στον Εκέλ – την πέτυχε κατά την διάρκεια ενός ταξιδιού στο Παρίσι με τη δωρεά στο Γάλλο βασιλιά Λουδοβίκο 16ο (ουσιαστικά στον υπεύθυνο νομισμάτων του βασιλιά Ζαν-Ζακ Μπαρτελεμύ) ενός πολύ σπάνιου νομίσματος του βασιλιά της Μακεδονίας Παυσανία. “Επενδύσατε πολύ καλά τον περίφημο Παυσανία σας δωρίζοντάς τον στο βασιλιά και αξίζει να εκπληρωθούν οι επιθυμίες σας” του απαντά ο Εκέλ. Θα αναλάβει καθήκοντα προξένου στη Θεσσαλονίκη στις 20 Απριλίου 1787 με την επιστροφή του από τη Γαλλία. Έτσι δεκατρία χρόνια μετά την άφιξή του στη Θεσσαλονίκη και χάρις σε ένα σπανιότατο νόμισμα φτάνει στην κορυφή της προξενικής ιεραρχίας στη πόλη που του επέτρεψε να υλοποιήσει το μεγάλο του πάθος.

Ο Παυσανίας βασίλευσε λιγότερο από ένα χρόνο στο Βασίλειο της Μακεδονίας (394-393 πΧ) και το δίδραχμο του είναι εξαιρετικά σπάνιο και σήμερα. Χάρις σε ένα τέτοιο νόμισμα ο Κουζινερύ κατάφερε να γίνει πρόξενος στη Θεσσαλονίκη

Παυσανίας καλό

Σαν πρόξενος οργώνει κυριολεκτικά την Μακεδονία αλλά και την υπόλοιπη Ελλάδα σημειώνοντας τα ήθη και έθιμα των ανθρώπων, αναζητά νέους αρχαιολογικούς χώρους αφού η Μακεδονία ήταν σχεδόν άγνωστη τότε και πλουτίζει συνεχώς την συλλογή του. Έχει δημιουργήσει μια βιβλιοθήκη με πολλά βιβλία αρχαίων συγγραφέων, βιβλία ιστορίας και γεωγραφίας αλλά και γενικότερες ταξιδιωτικές εντυπώσεις της εποχής. Στα χρόνια αυτά αρχίζει και μια ανεπίσημη αλλά σημαντική δραστηριότητα με τον νέο πρέσβη της Γαλλίας στη Κωνσταντινούπολη, τον κόμη Σουαζέλ-Γκουφφιέ (Choiseul-Gouffier) που αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Στο επόμενο: Λίγα λόγια για τη ζωή του (συνέχεια)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s