8. Οι περιπέτειες ενός Προξένου, ενός Πρέσβη και ενός Μητροπολίτη

Η επίσκεψη στην αρχαία Πέλλα

Προχωρώντας ανατολικά “παρατηρήσαμε από μακριά μεγάλους τύμβους που μας ανακοίνωναν τον τόπο της δεύτερης πρωτεύουσας της Μακεδονίας. Το πρώτο πράγμα που εξετάσαμε φτάνοντας εκεί ήταν μια μεγάλη πηγή της οποίας τα νερά διέσχιζαν τον δρόμο και χύνονταν δεξιά στα έλη. Ο τωρινός μπέης, ιδιοκτήτης της περιοχής, κατασκεύασε πριν μερικά χρόνια μια μεγάλη δεξαμενή γύρω από την πηγή ελπίζοντας σε άνοδο της στάθμης του νερού έτσι ώστε να οδηγήσει τα νερά σε μια κρήνη. Αλλά με την πρώτη προσπάθεια τα νερά άρχισαν να τρέχουν από όλες τις πλευρές καθιστώντας την κατασκευή άχρηστη. Η αφθονία των νερών με έκανε να σκεφτώ τις πηγές του Παλαιοκάστρου”.  

Η μόνη γνωστή κρήνη στη Πέλλα είναι αυτή της εποχής του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Το ερώτημα είναι αν πρόκειτα για την κρήνη που είδε ο Κουζινερύ το 1776.

Fontaine de Pella

Στη Πέλλα συνάντησε τον ιερέα, που ήταν συγχρόνως και αργυροχόος, στο σπίτι του οποίου έμεινε. Ήταν το ίδιο φτωχός όπως και οι υπόλοιποι χωρικοί και μόλις ήξερε να διαβάζει ελληνικά. “Μου εξήγησε ότι στην εκκλησία του χωριού δεν θα έβρισκα παρά μόνο ερείπια σε ένα οικοδόμημα χωρίς σκεπή αλλά επέμεινα να την επισκεφτώ. Πράγματι οι τοίχοι φτάνανε με το ζόρι μέχρι το ύψος ενός ανθρώπου, στο κέντρο υπήρχε ένας αρχαίος πτυχωτός βωμός πάνω στον οποίο είχαν βάλει μια μαρμάρινη πλάκα. Ο ιερέας τοποθετεί επάνω δυο κηροπήγια και έτσι τελεί τη Θεία Λειτουργία”. Οι συνθήκες είναι άσχημες ιδίως τις βροχερές και κρύες μέρες. “…μερικοί άρχισαν να πηγαίνουν σε άλλες πιο άνετες εκκλησίες (γειτονικών χωριών). Ο μπέης λοιπόν ζήτησε και πήρε από τον Σουλτάνο την άδεια να ανακαινίσουν οι Χριστιανοί την εκκλησία των Αγίων Αποστόλων γιατί είδα λίγα χρόνια αργότερα να στέκεται στη θέση των ερειπίων μια μεγάλη και στέρεη εκκλησία με πλούσιο εσωτερικό διάκοσμο”. Σε ένα τοίχο της νεοαναγερθείσας εκκλησίας μάλιστα είδε και ένα ανάγλυφο που τράβηξε τη προσοχή του: επρόκειτο για παράσταση έξι ατόμων, τεσσάρων καθημένων και δυο ορθίων.

Το ανάγλυφο που κοσμούσε ένα τοίχο της ανακαινισμένης εκκλησίας των Αγίων Αποστόλων στην αρχαία Πέλλα όπως το δημοσίευσε ο Κουζινερύ στο βιβλίο του

Ανάγλυφο εκκλησίας πέλλας

Ο ιερέας ήταν απογοητευμένος από την έλλειψη μόρφωσης των πιστών και την άγνοια των εκκλησιαστικών κανόνων. “Σε τέτοιο σημείο”, του είπε ο ιερέας, “που ένας ήρθε το περασμένο Πάσχα για Θεία Κοινωνία χωρίς να εξομολογηθεί. Του εξήγησα ότι χωρίς εξομολόγηση αυτό δεν μπορούσε να γίνει. Οργισμένος από την άρνησή μου πήγε να διαμαρτυρηθεί στον σούμπαση ο οποίος ήρθε αμέσως απαιτώντας απειλητικά να ικανοποιήσω το αίτημα του αγρότη. Του εξήγησα τους σοβαρούς λόγους της άρνησής μου αλλά δεν ήθελε με τίποτα να ακούσει. Τελικά κατόρθωσα να βγω από τη δύσκολη αυτή κατάσταση ξεγελώντας με επιδεξιότητα τους δυο αυτούς αγροίκους”. Ο Κουζινερύ δεν μας πληροφορεί δυστυχώς το τέχνασμα με το οποίο ο ιερέας κατόρθωσε να ξεγελάσει τους δυο χωρικούς!

Τοπωνύμιο με το όνομα της Πέλλας δεν υπήρχε πουθενά. Από το όνομα της εκκλησίας η τοποθεσία με το τσιφλίκι ονομαζόταν Άγιοι Απόστολοι ή Αλλάχ Κιλισέ (Εκκλησία του Θεού). Τα φτωχόσπιτα των χωρικών του τσιφλικιού ήταν οι μόνες κατοικίες που βρίσκονταν στη Πέλλα εκείνη την εποχή. Δίπλα στο τσιφλίκι διέκρινε επτά με οκτώ μεγάλους τύμβους και επισκέφτηκε τον ένα “που ήταν ανοικτός εδώ και πολύ καιρό. Κατεβήκαμε τον διάδρομο που είχε μικρή κλίση και είδαμε ότι είχε δυο ορόφους σκαμμένους στη γη με την ίδια ακριβώς διαρρύθμιση. Σε κάθε όροφο δεξιά και αριστερά υπήρχε ένας διάδρομος στο βάθος του οποίου θα πρέπει να είχε μια σαρκοφάγο, έτσι στον τύμβο θα είχαν ταφεί συνολικά τέσσερα άτομα. Κανένας από τους άλλους τύμβους δεν φαινόταν να είχε συληθεί….Ο Στράβων μας πληροφορεί ότι ο Αμύντας μετέφερε την έδρα του στη Πέλλα όπου και μεγάλωσε ο γιος του Φίλιππος. Μπορώ λοιπόν να υποθέσω ότι αυτοί οι δυο βσιλείς και οι οικογένειες τους ενταφιάστηκαν σ αυτή τη πόλη. Δεν αποκλείεται λοιπό οι τάφοι τους να ανευρεθούν μια μέρα και να αποκαλυφτούν ενεκτίμητοι θησαυροί”.

Ο Κουζινερύ δεν δίνει το σχεδιάγραμμα του τύμβου που επισκέφτηκε στη Πέλλα. Ο Ντελακουλόνς που τον επικέφτηκε ογδόντα χρόνια αργότερα (το 1855) έδωσε το κάτωθι σχέδιο στη σχετική δημοσίευσή του διορθώνοντας ένα προγενέστερο που είχε δημοσιεύσει ο Leake. Υπήρχαν συνολικά επτά θάλαμοι στον τύμβο.

Τυμβος Πελλας

Στη συνέχεια προσπάθησε να εντοπίσει το κάστρο της Πέλλας το οποίο κατά τον Ρωμαίο ιστορικό Τίτο-Λίβιο προστάτευε τη πόλη από τη μεριά των ελών. “Δεν βρήκαμε τίποτα παρά μόνο λάσπη. Οσον αφορά τη γέφυρα που κατασκεύασε ο Φίλιππος στο μέρος της μεγάλης πηγής είδαμε μόνο μεγάλα μπλόκ πέτρας που θα αποτελούσαν τη κεφαλή του καναλιού τα ίχνη του οποίου τα βλέπαμε από ψηλά κάτω στη πεδιάδα. Το κανάλι αυτό συνέδεε το λιμάνι με τη λίμνη η οποία επικοινωνεί με τη θάλασσα μέσω του, και σήμερα, πλωτού Λουδία”. 

Επίσης επιβεβαιώνει το λάθος του γεωγράφου Μελετίου σύμφωνα με τον οποίο η Πέλλα βρισκόταν σε μια τοποθεσία που ονομαζόταν Παλάτια. Του το είχε ήδη επισημάνει και ο Μπεκέλας στη Βέροια. Κανείς δεν γνώριζε τέτοιο τοπωνύμιο. “Ρώτησα τον οικοδεσπότη μας και πολλούς χωρικούς αλλά όλοι μου επιβεβαίωναν ότι Πέλλα ονομάζεται η μεγάλη πηγή της περιοχής. Αυτή η πηγή μόνο διατήρησε το όνομα της πρωτεύουσας της Μακεδονίας. Επί πλέον θα πρέπει να λάβουμε υπόψη και τα πολλά νομίσματα που βρίσκονται καθημερινά σε όλη τη περιοχή. Δεν είναι μόνο τα νομίσματα των Μακεδόνων βασιλέων αλλά και αυτά της ρωμαϊκής αποικίας που συχνά έβρισκα. Ρωμαϊκά νομίσματα μπορεί να βρίσκουμε παντού στη Μακεδονία αλλά μόνο εδώ βρίσκουμε σε τόσο μεγάλη ποσότητα. Επίσης βρίσκουμε νομίσματα από Αθήνα, Βοιωτία, Λάρισα. Τόσα πολλά και διαφορετικά νομίσματα σε ένα μέρος δείχνουν μεγάλη πόλη και τέτοια πόλη δεν μπορεί να είναι άλλη από τη Πέλλα που σήμερα ονομάζεται Άγιοι Απόστολοι ή Αλλάχ Κιλισέ….”. Ήταν η πρώτη φορά στη σύγχρονη εποχή που κάποιος δυτικός επισκέπτης προσδιόριζε με ακρίβεια την τοποθεσία της αρχαίας Πέλλας. Κι αυτός έτυχε να είναι ένας παθιασμένος συλλέκτης αρχαίων νομισμάτων που σαν πρώτος είχε την ευχέρεια να αγοράσει πολλά και μάλιστα χωρίς ανταγωνισμό. “Κατά τη διάρκεια της διαμονής μου στη Θεσσαλονίκη, ευρισκόμενος τόσο κοντά στη Πέλλα, προμηθευόμουν κάθε χρόνο πολλά νομίσματα και άλλες αρχαιότητες κάνοντας μια βόλτα κάθε Πεντηκοστή”. Είχε φτάσει πρώτος στη πηγή και ήταν αποφασισμένος να πιει μέχρι τελευταίας σταγόνας!

Ενδιαφέρον όμως παρουσιάζουν και οι λαογραφικής φύσεως παρατηρήσεις του. Η παραμονή του στο τσιφλίκι συνέπεσε με την εορτή των Αγίων Αποστόλων, τη γιορτή του χωριού (τέλη Ιουνίου χωρίς αμφιβολία). Οι κάτοικοι γιόρτασαν με ένα υπαίθριο γεύμα όπου η κάθε οικογένεια έφερε τα φαγητά που είχε μαγειρέψει. Οι ξένοι προσκαλούνται κι αυτοί να μοιραστούν μαζί τους το γεύμα σε μια χαρούμενη ατμόσφαιρα συντροφικότητας. Τα ήθη όμως είναι αυστηρά. “Οι ξένοι κάθονται εκ δεξιών του αρχηγού της οικογένειας” και μακριά από τις γυναίκες. Υπογραμμίζει όμως ότι τα ήθη στη Μακεδονία δεν είναι παντού τα ίδια, αλλάζουν από περιοχή σε περιοχή. Ενώ για παράδειγμα οι γυναίκες στους Αγίους Αποστόλους ήταν ιδιαίτερα αυστηρές και προσεκτικές, οι ομάδες από κοπέλες που έρχονταν κάθε χρόνο για τον θερισμό από τη περιοχή της Δοϊράνης ήταν πολύ πιο πρόσχαρες και ανοικτές. Φορούσαν πολύχρωμα φουστάνια και έπλεκαν τα μαλλιά τους μικρές πλεξούδες. Ερχονταν και στη Θεσσαλονίκη για να δουλέψουν σαν υπηρέτριες. Δούλευαν τραγουδώντας και όταν βρίσκανε καθρέφτη “κοιτάζονταν ασταμάτητα από πάνω μέχρι κάτω βγάζοντας επιφωνήματα θαυμασμού”. Οταν πήγαιναν για θερισμό συνοδεύονταν από δυο-τρεις άνδρες και διέμεναν συνήθως στα καραβάν-σεράγια. “Προσπαθούσαν να γνωριστούν με τους Τούρκους που κάναν κουμάντο στα τσιφλίκια. Κολακεύονταν πολύ όταν προσήλκυαν τα βλεματα των αγάδων δεύτερης κατηγορίας. Κι αν επιστρέφοντας πίσω γίνονταν μητέρες, αυτή η απόδειξη της γονιμότητάς τους δεν γινόταν εμπόδιο για την παντρειά τους. Οταν όμως παντρεύονταν δεν ξαναπήγαιναν για θερισμό. Δεν βγαίνανε από το χωριό τους και ήταν πολύ πιστές στους συζύγους τους”.

Ο Κουζινερύ πλήρως ικανοποιημένος από την διαμονή του στους Αγίους Αποστόλους ξεκίνησε να επιστρέψει πίσω στη Θεσσαλονίκη. “Αφού έκανα μια μεγάλη σοδειά νομισμάτων γυρνώντας όλα τα σπίτια των χωρικών πήραμε το δρόμο του γυρισμού. Ο δρόμος ήταν μεταξύ των ελών από τη μια μεριά και των σιτοχώραφων από την άλλη που ανήκαν στον μπουγιούκ Γιουσούφ-μπέη (büyük – μεγάλος) όπως τον αποκαλούσαν. Τα κτήματά του εκτείνονταν μέχρι το ποταμό και φτάνανε στις πλαγιές που έχουν πολλά αμπέλια. Το κρασί που παράγουν καταναλώνεται σχεδόν αποκλειστικά στις ταβέρνες της Θεσσαλονίκης. Μια ώρα από την Πέλλα κι αφού αφήσαμε πίσω μας ένα μεγάλο τύμβο πλάι στο δρόμο διασχίσαμε ένα τεράστιο νεκροταφείο που φαινόταν εγκαταλελειμμένο εδώ και πάρα πολύ καιρό. Τα κομμάτια από κίονες και άλλα αρχαία μάρμαρα σε μια περιοχή που δεν είχε κανένα σπίτι γύρω με έκαναν να σκεφτώ ότι το νεκροταφείο θα πρέπει να δημιουργήθηκε μετά από μια μεγάλη μάχη μεταξύ Τούρκων και Ελλήνων. Είναι πιθανό ο σουλτάνος Μουράτ για να τιμήσει τους γενναίους Μουσουλμάνους που πέσανε για να του δώσουν μια περιοχή τόσο πλούσια, μάζεψε από τα ερείπια της Πέλλας οτιδήποτε θα μπορούσε να κοσμήσει τους ωραίους τάφους τους. Στο σημείο αυτό τελειώνουν τα έλη των Γιαννιτσών και αρχίζουν καλλιεργημένες εκτάσεις που εκτείνονται από τον Αξιό μέχρι τον Λουδία και από εκεί μέχρι τη θάλασσα. Κάνοντας στροφή προς τον Αξιό περάσαμε από το χωριό Σαρελέκ. Στο χωριό αυτό οι ταξιδιώτες βρίσκουν καραβάν-σαράϊ όπου ανεφοδιάζονται για το δρόμο τους. Ανήκουν όλα στον μπουγιούκ Γιουσούφ-μπέη. Μετά φτάσαμε στη γέφυρα του Βαρδάρη που ήταν σε άσχημη κατάσταση. Έκτοτε ο Σελίμ-μπέης, πρωτότοκος γιος του Γιουσούφ, έκτισε μια καινούργια και πολύ στέρεη ξύλινη γέφυρα με δικά του έξοδα που έχει περισσότερα από εβδομήντα τόξα”. Με αυτά τα λόγια κλείνει την περιγραφή του πρώτου του ταξιδιού εκτός Θεσσαλονίκης. Ο Κουζινερύ στο ταξίδι αυτό δεν βρήκε αρχαίους τάφους στην Έδεσσα. Βρήκε όμως την τοποθεσία της αρχαίας Πέλλας την οποία πια θα επισκεπτόταν κάθε χρόνο την Πεντηκοστή για “νομίσματα και άλλες αρχαιότητες”. Κι όπως η Πέλλα, οι τότε Αγιοι Απόστολοι, ήταν στην εκκλησιαστική δικαιοδοσία του Μητροπολίτη Βοδενών ήταν φυσικό να διατηρεί καλές σχέσεις και με τον εκάστοτε Μητροπολίτη.

Το ταξίδι του Κουζινερύ – προς και από – Εδεσσα καθώς και οι σταθμοί όπου διανυκτέρευσε

Ταξίδι Κουσινερύ

Στο επόμενο: Ο μητροπολίτης Βοδενών Μελέτιος

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s