9. Οι περιπέτειες ενός Προξένου, ενός Πρέσβη και ενός Μητροπολίτη

Ο Μητροπολίτης Βοδενών Μελέτιος

Το πατρικό μου σπίτι στη Έδεσσα βρίσκεται επί της οδού Αρχιερέως Μελετίου. Εκεί γεννήθηκα και μεγάλωσα αλλά αγνοούσα ποιος ήταν ο αρχιερεύς Μελέτιος, πότε και που έζησε. Ερευνώντας την ζωή του Κουζινερύ βρήκα αναφορές για έναν Μητροπολίτη Βοδενών Μελέτιο. Επρόκειτο για τον Μελέτιο Α’. Τον επόμενο αιώνα εθήτευσαν άλλοι δυο Μητροπολίτες στην Εδεσσα με το ίδιο όνομα: ο Μελέτιος Β’ (1827-1832) και ο Μελέτιος Γ’ (1840-1848). Για τον Μελέτιο Α’ που μας ενδιαφέρει υπάρχει η αξιόλογη μελέτη του συμπολίτη μας και σεβαστού καθηγητή κ. Κ. Σταλίδη (Ο Κώος Μητροπολίτης Μελέτιος, 1994). Για την περαιτέρω εξιστόρηση των γεγονότων είναι χρήσιμο να παραθέσουμε ορισμένα στοιχεία της θητείας του ιεράρχη από την μελέτη αυτή.

Τον Μάρτιο του 1782 γίνεται η εκλογή του “Οσιωτάτου εν Ιερομονάχοις” Μελετίου ως Μητροπολίτη Βοδενών μετά την οικειοθελή παραίτηση του Μητροπολίτη Γερμανού τον οποίο είχε συναντήσει ο Κουζινερύ στο πρώτο του ταξίδι στην Έδεσσα. Από επιστολή του Οικουμενικού Πατριάρχη Γαβριήλ Δ’ (1780-1785) μαθαίνουμε ότι ο Μελέτιος ήταν πολύ μορφωμένος “ανήρ τω όντι ουκ άκρω δακτύλω, αλλ ικανώς απογευσάμενος παδείας τε και σοφίας”. Από τα έργα του συνάγουμε ότι ήταν ιδιαίτερα προοδευτικός, δραστήριος, μεθοδικός και οργανωτικός. Ευθύς μετά την εγκατάστασή του στην Έδεσσα συμβάλει αποφασιστικά στην εκπλήρωση του αιτήματος των Εδεσσαίων για την ίδρυση του Ελληνομουσείου που θα μορφώσει γενιές Εδεσσαίων (ένα ελληνικό και ένα κοινό σχολείο), καθιερώνει το σύστημα κωδίκων για τη σωστή λειτουργία της Μητρόπολης και οργανώνει εκκλησιαστική ακολουθία κατά τα πρότυπα του Πατριαρχείου.

Τοιχογραφία του Ι.Ν. Κοιμήσεως της Θετόκου στην Εδεσσα, Μητροπολιτικού Ναού και εκείνης της περιόδου.

Εδεσσα τοιχογραφ'ια.resized

Πολύ γρήγορα όμως βρίσκεται αναμεμιγμένος σε εσωτερικές διαμάχες και προστριβές στη Κοζάνη όπου αποστέλλεται το 1785 ως πατριαρχικός έξαρχος – “εξαρχικώς δια πατριαρχικών γραμμάτων διά τινα υπόθεσιν”. Είναι η χρονιά που ο Θεόφιλος εκλέγεται Επίσκοπος Σερβίων και Κοζάνης (1785-1811) μετά τη θητεία του Ιγνατίου (ο οποίος είχε προσλάβει τον Εδεσσαίο ζωγράφο Αποστόλη Λογγιανό για αγιογραφήσεις). Φαίνεται όμως ότι αναμειγνύεται περισσότερο του δέοντος στα πράγματα της Κοζάνης γιατί οι ενέργειές του προκαλούν μεγαλύτερη ένταση με αποτέλεσμα να διαμαρτυρηθούν εντονότατα οι Κοζανίτες στον Πατριάρχη Προκόπιο τον Πελοποννήσιο (1785-1789). Συγκεκριμένα ο Μελέτιος κατηγορήθηκε από τους πολίτες της Κοζάνης σε αναφορά που έστειλαν στον Πατριάρχη ότι όταν ήταν στη πόλη τους επέβαλε για κοτζαμπάση κάποιον συμπολίτη “με ετήσια ταξήματα αδράς ποσότητας ασπρών” δηλ. έναντι υπόσχεσης μεγάλης χρηματικής αμοιβής. Και ότι “απελθών εις Βοδενά ενήργησε πρώτον την αλλαγήν του τότε βοεβόδα Κοζάνης (δηλ. συλλέκτη φόρων)…και ήλθε μετά του νέου βοεβόδα δια να συστήσει και αυτόν εις την Κοζάνην και να βάλη εις τάξιν και τα πολιτικά πράγματά της κατά την όρεξιν του συμπολίτου μας…τα οποία όλα προς αυτούς συμφέροντα, εις ημάς δε προξενούντα παντελή όλεθρον… δια τα βαρύτατα δοσήματα, οπού εξ αιτίας αμφοτέρων εσυνάχθησαν υπέρ τα εκατόν πουγγεία με γογγυσμόν πολύν των πτωχών εις τον απερασμένον χρόνον, και απορούμεν που εδόθησαν”. Οι κατηγορίες είναι βαρειές. Στην αναφορά προστίθεται ότι ο Μελέτιος είχε πάει τρεις φορές στη Κοζάνη για μακρά χρονικά διαστήματα χωρίς να το γνωρίζει ο οικείος Επίσκοπος. Την τρίτη φορά μάλιστα πήγε αρματωμένος “από ποδών έως κεφαλής” για να εισπράξει χρήματα τα οποία θα μετέφερε στην Εδεσσα. Ο Πατριάρχης Προκόπιος στέλνει αρχές του 1787 αυστηρότατη επιστολή στον Μελέτιο στην οποία του λέγει “όχι άπαξ, μήτε δις ή τρις τα όσα σού γινόμενα αλλ έως τώρα μυρία σχεδόν και πολυάριθμα…ίνα μή είπωμεν και όσαι αγωγαί των δικαστών τόσον των της επαρχίας σου όσον και αι των δι ιδίων σου ομολογιών βίαιοι απαιτήσεις και αι απαραίτητοι αποδόσεις των δοσιμάτων της καθ ημάς του χριστού μεγάλης εκκλησίας και του βασιλικού ζητομηρίου και των λοιπών αναγκαίων εξόδων δια τα οποία όλα αυτά επροστάχθης να έλθης εις εαυτόν και να οικονομήσης τα κατά σεαυτόν…και το δή χείριστον ότι και βοϊβόδας και φωρολόγος κατέστης”. Από την πατριαρχική επιστολή προκύπτει ότι ο Μελέτιος έχει ήδη μεγάλες οικονομικές εκκρεμότητες στη δική του επαρχία ενώ κατηγορείτα ότι έχει αναμειχθεί λόγω οικονομικού συμφέροντος και στα πράγματα της Κοζάνης. Και ο Πατριάρχης τον προστάζει “μήτε βήμα ποδός να οδεύσης έξω από την επαρχίαν σου”. Συγχρόνως όμως διαφαίνεται ότι ο Μελέτιος δεν εκτελεί και τις οικονομικές του υποχρεώσεις προς το Πατριαρχείο (αποδόσεις των δοσιμάτων της καθ ημάς του χριστού μεγάλην εκκλησίαν και του βασιλικού ζητομηρίου). Του συνιστάται να κάνει τις απαραίτητες οικονομίες και να “φροντίζης περί των υποθέσεών σου των εκκλησιαστικών και περί των πολλών σου χρεών” γιατί διαφορετικά τον απειλεί με καθαίρεση – “δια να μήν ακολουθήση εκείνο οπού είναι ανάγκη να γίνη”. Δυστυχώς δεν γίνεται γνωστή ούτε η φύση των οικονομικών προβλημάτων του Μελετίου ούτε το ύψος τους. Δεν ήταν πάντως σπάνιες οι καθαιρέσεις μητροπολιτών την περίοδο εκείνη για οικονομικούς λόγους. Οι Μητροπόλεις είχαν την υποχρέωση να καταβάλουν στο Πατριαρχείο μιαν ετήσια εισφορά. Το Πατριαρχείο χρησιμοποιούσε τα χρήματα τόσο για πληρωμές στον Σουλτάνο (το πεσκέσι ή “αντίδωρο” για την εκχώρηση του πατριαρχικού αξιώματος και το μιρί ή “ζητομόριο” ή χαράτσι για τις ετήσιες φορολογικές υποχρεώσεις) όσο και για τα έξοδα λειτουργίας του Πατριαρχείου και για βοήθειες σε πτωχές εκκλησιαστικές επαρχίες. Μετά την πατριαρχική επιστολή φαίνεται ότι ο Μελέτιος σταμάτησε την ανάμιξή του στα πράγματα της Κοζάνης.

Λίγο αργότερα, το 1789, ο Μελέτιος εμπλέκεται στο κίνημα του Λευκαδίτη γιατρού Λουδοβίκου (Λουΐτζι) Σωτήρη, απεσταλμένου και πράκτορα της Μεγάλης Αικατερίνης στα πλαίσια του δεύτερου ρωσοτουρκικού πολέμου (1787-1792). Ο Λουΐτζι Σωτήρης είχε σαν αποστολή την προετοιμασία εξέγερσης στην Ήπειρο με στόχο την απασχόληση οθωμανικού στρατού στη περιοχή διευκολύνοντας τις στρατιωτικές επιχειρήσεις της Αυτοκράτειρας στο ρωσσοτουρκικό μέτωπο. Ο Μελέτιος συμμετέχει σε μυστικές συσκέψεις με τους Βεροίας Δανιήλ, Κοζάνης Θεόφιλο και άλλους ιεράρχες με στόχο την προετοιμασία στρατιωτικών τμημάτων τα οποία θα αναλάμβαναν δράση όταν θα εζητείτο. Η εξέγερση που προγραμματίζεται για τις 23 Απριλίου 1790 τελικά ματαιώνεται. Το τελευταίο γνωστό στοιχείο για τον Μελέτιο είναι μια επιστολή που έστειλε τον Αύγουστο του 1789 πιθανότατα προς τον μητροπολίτη Παραμυθίας σε σχέση με την εξέγερση. Έκτοτε τα ίχνη του χάνονται για πάνω από μια δεκαετία. Εκκλησιαστική επιθεώρηση του 1882 αναφέρει ότι ο Μελέτιος καθαιρέθηκε από τον Πατριάρχη Νεόφυτο Ζ (1789-1794 α’ και 1798-1801 β’ πατριαρχεία) τον Αύγουστο του 1790 αλλά περιέργως δεν έχει βρεθεί απόφαση καθαίρεσής του στο Πατριαρχείο.

Σαν λόγος της καθαίρεσης προβάλλεται από ιστορικούς είτε η ανάμιξή του στις υποθέσεις της Κοζάνης είτε η εμπλοκή του στην σχεδιαζόμενη εξέγερση του Σωτήρη. Η ανάμειξή του όμως στη Κοζάνη φαίνεται ότι έχει τερματιστεί μετά την επιστολή του Πατριάρχη Προκοπίου γιατί οι Κοζανίτες δεν επανέρχονται με νέα αναφορά. Όσον αφορά την εξέγερση θα ήταν περίεργο να εκδιώχτηκε μόνο ο Μελέτιος και όχι και οι Βεροίας Δανιήλ και Κοζάνης Θεόφιλος που είχαν την ίδια ή και μεγαλύτερη εμπλοκή στη σχεδιαζόμενη επιχείρηση. Ο Δανιήλ παρέμεινε στη θέση του μέχρι το 1799 και ο Θεόφιλος μέχρι το 1811. Και εδώ έρχεται ο Κουζινερύ με την αλληλογραφία του να ρίξει μια ακτίνα φωτός σε ένα τουλάχιστον μέρος της περιόδου αυτής.

Στο επόμενο: Οι σχέσεις του Κουζινερύ με τον Βοδενών Μελέτιο

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s