11. Οι περιπέτειες ενός Προξένου, ενός Πρέσβη και ενός Μητροπολίτη

Η διαφυγή του Μητροπολίτη Μελετίου από την Έδεσσα

Είναι γνωστό ότι από την περίοδο της Άλωσης, ο σουλτάνος Μωάμεθ Β’ είχε παραχωρήσει προνομιακό καθεστώς στην Εκκλησία με το οποίο ο Πατριάρχης και το περιβάλλον του θεωρήθηκαν συνεχιστές της Ορθοδοξίας και της Ρωμιοσύνης. Αναγνωρίστηκε στην Εκκλησία η νομική θέση θρησκευτικής κοινότητας (millet) καθιστώντας τον Πατριάρχη προσωπικά υπεύθυνο έναντι του σουλτάνου για τη σχετικά ανεξάρτητη διοίκησή της. Ο εκάστοτε Πατριάρχης παραλάμβανε με την ενθρόνισή του από τον σουλτάνο τη βακτηρία σαν σύμβολο της αναγνώρισής του ως θρησκευτικού και πολιτικού ηγέτη (millet-bashi) όλης της ορθόδοξης κοινότητας. Η εξουσία του Πατριάρχη εκτεινόταν στη πλήρη αυτοδιοίκηση της Εκκλησίας και στην ανεξάρτητη διαχείρηση όλων των υποθέσεων των ορθοδόξων. Ο Σουλτάνος θεωρούσε τον Πατριάρχη ως άμεσο υφιστάμενό του που διόριζε και έπαυε κατά βούληση (Δ. Γαλανοπούλου, “Νεόφυτος Z’ και το έργο του”). Μέσα σ’αυτό το γενικό πλαίσιο θα πρέπει να τοποθετήσουμε και την επόμενη επιστολή του Γάλλου πρέσβη προς τον Κουζινερύ στις αρχές Ιουλίου 1990: “Ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ανέφερε στην Υψηλή Πύλη ότι ο Μητροπολίτης Βοδενών το έσκασε (s’était enfui) από τη Μητρόπολή του μη υπακούοντας στις διαταγές του Σουλτάνου να έρθει και να δώσει εξηγήσεις (στον Πατριάρχη) για την διοίκησή του και ότι βρήκε καταφύγιο στη Θεσσαλονίκη. Ο επίσκοπος αυτής της πόλης (δηλ. Θεσσαλονίκης) έγραψε στον Πατριάρχη ότι ο Μητροπολίτης (Βοδενών) βρήκε άσυλο στην οικία σας. Ο Πατριάρχης ζήτησε από την Πύλη να επέμβω και να απαιτήσω την παράδοση του Μητροπολίτη Βοδενών στον επίσκοπο Θεσσαλονίκης. Η Υψηλή Πύλη με παρακάλεσε να δώσω συνέχεια στο αίτημα του Πατριάρχη”. Τα γεγονότα είναι εντυπωσιακά. Ο Μητροπολίτης Μελέτιος φεύγει εσπευσμένα για κάποιο λόγο από την Έδεσσα και εξαφανίζεται. Ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης ανακαλύπτει ότι κρύβεται στο σπίτι του Γάλλου προξένου Κουζινερύ και ειδοποιεί τον Πατριάρχη Νεόφυτο Ζ’ που ανέλαβε παριαρχικά καθήκοντα το 1789 μετά την απομάκρυνση του Προκοπίου. Ο Πατριάρχης ζητά από τον Σουλτάνο να παρέμβει ζητώντας από τις γαλλικές διπλωματικές αρχές την παράδοση του Μελετίου στον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης. Η παρέμβαση της Υψηλής Πύλης στον πρέσβη πραγματοποιείται και έτσι ο πρέσβης στέλνει την παραπάνω επιστολή στον Κουζινερύ. Το γεγονός όμως ότι “ο Μητροπολίτης Βοδενών το έσκασε από τη Μητρόπολή του μη υπακούοντας στις διαταγές του Σουλτάνου” σημαίνει ότι ο Πατριάρχης είχε προσκαλέσει σε πρώτο στάδιο – και μέσα στα πλαίσια του αυτοδιοίκητου της Εκκλησίας – τον Μελέτιο να παρουσιαστεί στο Πατριαρχείο για να δώσει εξηγήσεις για ένα θέμα το οποίο μας είναι άγνωστο. Ο Μελέτιος προφανώς αγνόησε την πρόσκληση πράγμα που ανάγκασε το Πατριαρχείο να ζητήσει τη συνδρομή του Σουλτάνου για να προσαχθεί αναγκαστικά στη Κωνσταντινούπολη. Όταν ο Μελέτιος έλαβε γνώση της διαταγής του Σουλτάνου για άμεση προσαγωγή του στο Πατριαρχείο εγκαταλείπει εσπευσμένα την Έδεσσα και εξαφανίζεται “μη υπακούοντας στις διαταγές του Σουλτάνου να έρθει και να δώσει εξηγήσεις για την διοίκησή του”. Ο Πατριάρχης όμως ενημερώνεται κάποια στιγμή από τον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης ότι ο Μελέτιος κρύβεται στο σπίτι του Γάλλου προξένου, δηλαδή ενός ξένου διπλωμάτη, και αναγκάζεται να ζητήσει εκ νέου τη συνδρομή του Σουλτάνου. Το αίτημα προς τον Υχηλή Πύλη τώρα είναι να γίνει η αναγκαία παρέμβαση στον Γάλλο πρέσβη έτσι ώστε ο Γάλλος πρόξενος Θεσσαλονίκης να παραδώσει τον Μελέτιο στον Μητροπολίτη της πόλης αυτής: “Ο Πατριάρχης ζήτησε από την Πύλη να επέμβω και να απαιτήσω να παραδώσετε τον Μητροπολίτη Βοδενών στον επίσκοπο Θεσσαλονίκης. Η Υψηλή Πύλη με παρακάλεσε να δώσω συνέχεια στο αίτημα του Πατριάρχη”. Ο Μελέτιος λοιπόν αναζητείται για να λογοδοτήσει ενώπιον του Πατριάρχη. Η συνδρομή του σουλτάνου ζητείται απλά και μόνο για την διευκόλυνση της προσαγωγής του στο Πατριαρχείο. Και ο Γάλλος πρέσβης συνεχίζει: “Σας υπενθυμίζω ότι ένας υποτελής της Αυτού Μεγαλειότητας που αρνείται να εκτελέσει τις διαταγές του δεν μπορεί να βρίσκει στις οικίες μας την ευκολία διαφυγής από την εξουσία του Άνακτoς. Αυτή η αρχή που σίγουρα σας είναι γνωστή δεν θα σας επέτρεπε παρά να δώσετε ένα προσωρινό άσυλο στον κύριο Μητροπολίτη των Βοδενών”. Από τη τελευταία φράση καταλαβαίνουμε ότι ο πρέσβης δεν κρατά κακία στο πρόξενο για την παροχή ασύλου στον μητροπολίτη, αρκεί το άσυλο να είναι προσωρινό. Θυμάται σίγουρα ότι ένα ανάγλυφο της συλλογής του ήταν έμμεσα δώρο του Μητροπολίτη Βοδενών. Δεν είναι δυνατόν όμως οι διπλωματικές κατοικίες να γίνονται άσυλο επί μακρόν ιδιαίτερα σε άτομα που είναι ανυπάκουα στις εντολές του Σουλτάνου. Κάνοντας έμμεση αναφορά στις σχέσεις του Κουζινερύ με τον Μελέτιο τονίζει ότι “το οποιοδήποτε προσωπικό συμφέρον δεν θα πρέπει να εξυπηρετείται με αντίθεση στις διαταγές της Αυτού Μεγαλειότητας. Φαντάζομαι ότι μόλις λάβετε αυτή την επιστολή (ο Μητροπολίτης) θα έχει ήδη υπακούσει ή θα έχει ψάξει αλλού για άσυλο”. Με άλλα λόγια ο Μελέτιος πρέπει είτε να υπακούσει στις εντολές του Σουλτάνου και να παραδοθεί στον Μητροπολίτη Θεσσαλονίκης ή να βρεθεί άλλος κρυψώνας εκτός της προξενικής κατοικίας.

Η Αψίδα του Γαλερίου σε λιθογραφία του Λουΐ Φωβέλ από το βιβλίο του Κουζινερύ – που λανθασμένα ονομάζει Αψίδα του Μ. Κωνσταντίνου – στα τέλη του 18ου αιώναΠύλη Γαλερίου Κουζινερύ

Η πρεσβευτική επιστολή έχει ημερομηνία 6 Ιουλίου 1790. Αυτό σημαίνει ότι το πρωταρχικό συμβάν που κίνησε όλη αυτή τη χρονοβόρα διαδικασία έγινε πολύ νωρίτερα. Δεν γνωρίζουμε πότε έγινε η πρώτη πρόσκληση απο τον Πατριάρχη στον Μελέτιο ούτε πότε δραστηριοποιήθηκαν οι οθωμανικές αρχές. Ούτε φυσικά πόσο χρόνο έμεινε κρυμμένος στην οικία του Γάλλου προξένου πριν το αντιληφτεί ο Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης. Φαίνεται βέβαια ότι στις 6 Ιουλίου 1790, ημερομηνία της επιστολής του πρέσβη, ο Μελέτιος φέρει ακόμη τον τίτλο του Μητροπολίτη Βοδενών. Ενδιαφέρον προκαλεί επίσης το γεγονός ότι ο Μελέτιος την δύσκολη εκείνη στιγμή δεν προστρέχει σε έναν άλλο μητροπολίτη ή έστω σε έναν προεστό ή κοτζαμπάση της ορθόδοξης κοινότητας. Ίσως γιατί η αιτία των προβλημάτων του να ήταν τέτοια που δεν θα επέτρεπε επαρκή προστασία έναντι του Πατριαρχείου και των οθωμανικών αρχών. Προστρέχει σε ένα καθολικό Γάλλο διπλωμάτη η οικία του οποίου αποτελεί άσυλο. Πέραν της πολύ στενής σχέσης που απαιτείται με τον Γάλλο διπλωμάτη, η κίνηση αυτή έχει συγκεκριμένα πλεονεκτήματα. Σαν καθολικό, τον Κουζινερύ δεν τον αφορούν τα εσωτερικά της ορθόδοξης εκκλησίας έστω κι αν η σύζυγός του είναι μέλος της ορθόδοξης κοινότητας. Αν λοιπόν το πρόβλημα ήταν εκκλησιαστικής φύσεως ο Κουζινερύ θα κρατούσε μια ουδέτερη, μια αδιάφορη στάση. Κι έπειτα σαν διπλωμάτης είχε μεγαλύτερες δυνατότητες απόκρυψης και προστασίας έναντι των οθωμανικών αρχών. Γιατί όμως ένας Γάλλος πρόξενος να διακινδυνεύσει τη φήμη και το κύρος της χώρας του για χάρη ενός μητροπολίτη μιας μικρής πόλης; Ισως εκτός από την μεγάλη εκτίμηση προς το πρόσωπό του Μητροπολίτη να είχε και κάποια υποχρέωση προς αυτόν. Θα μπορέσει όμως τελικά ο Μελέτιος να ξεφύγει από τους διώκτες του;

Στο επόμενο: Η καταδίωξη του Μητροπολίτη Μελετίου στη Θεσσαλονίκη

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s